فهرست کتاب


خط مشهای سیاسی نهج البلاغه

محمد مهدی ماندگار

مبانی نظری رفاه در حکومت

در این که از دیر زمان، از جمله ویژگی های مهم دولت یا حکومت، تأمین رفاه، وبه بیان دیگر، توزیع درست کالا، امکانات وخدمات بوده، جای هیچ شکی نیست. لذا گفته شده که دولت، برای زیستن به وجود می آید وبرای خوب زیستن ادامه می یابد(674). مروز زمان گواه است که دیدگاه ومکاتب مختلف، این وظیفه را در قالب های گوناگون مطرح می کرده ویا در کنار آن، وظایف دیگری را نیز یاد آور می شدند.
زمانی دولت به مثابه کارگزار رفاه انسان شناخته می شده ودر نگاه برخی، دولت همانند نهاد وراهنمای اخلاقی وقالب دهنده زندگی اخلاقی افراد بوده وبرای تعالی نوع بشر از پستی جسمی وعذاب روحی، نقشی این جهانی ایفا کرده است.
در نگاهی دیگر، دولت با گسترش آموزش، از لحاظ تربیت قوای ذهنی، نقش حیاتی بازی کرده، عدالت اجتماعی را بر قرار ساخته وسعادت را در میان شهروندان، بیش تر کرده است. در قرن هجدهم ونوزدهم میلادی، مهم ترین نقش دولت (به علت احاطه فرضیه فرد گرایی، که قائل به حداقل دخالت دولت در امور بود) نقش پلیسی بوده است؛ ولی در قرن بیستم، دولت در جایگاه تعاون خدمات اجتماعی قرار گرفت که نه تنها به عنوان پلیس مطرح نبود، بلکه نقش معلم، پرستار، مدیر، بازرگان وصنعت گر را به خود گرفت وسرانجام، در عصر اخیر، مفهوم دولت رفاه پدیدار شد.(675)

ویژگی های دولت رفاه

پژوهش گران برای دولت رفاه، تعریف های مختلف وویژگی های متنوعی بیان می کنند که خصوصیات ذیل معرف آن است:
1. در دولت رفاه، فرد موقعیت محوری دارد.
2. حداقل سطح زندگی وفرصت را برای شهروندان، بدون توجه به نژاد، عقیده یا رنگ تضمین می کند.
3. رشته گسترده ای از خدمات اجتماعی را برای شهروندان فراهم می آورد.
4. توزیع متناسب درآمد را برای همه شهروندان تضمین می کند.(676)
بنابراین ویژگی ها، از جمله وظایف جدی دولت رفاه، می توان موارد ذیل را ذکر کرد:
1. بهبودی بهداشت عمومی.
2. گسترش آموزش وپرورش.
3. تأمین امنیت اقتصادی (مالی، شغلی، بازار وسرمایه).
4. تأمین خدمات اجتماعی (مانند بیمه).
5. تأمین وسامان دادن به خدمات عمومی (مانند راه ها، ارتباطات، پل ها و...).
6. تنظیم درست بازار ونظارت دقیق بر آن.
7. تنظیم نظام جمع آوری مالیات ومجازات فراریان از آن.(677)

تأمین رفاه در اهداف حکومت

در فصل دوم نیز در بیان اهداف حکومت، بیان شد که تأمین رفاه عمومی، که شامل همه وظایف مذکور می شود، از اهداف اساسی در حکومت ها به شمار می آید تا در سایه آن، تعالی انسان ها ونیل به اهداف عالی خلقت، بدون بروز مشکل، تحقق یابد.
امام علی علیه السّلام در ابتدای فرمان جامع حکومتی خود به مالک اشتر نخعی، چهار وظیفه مهم حکومت ار برای استاندار مصر ترسیم می فرماید:
هذا ما أمر به عبداللَّه علیّ أمیر المؤمنین، مالک بن الحارث الاشتر فی عهده الیه، حین ولّا ه مصر: جبایة خراجها، وجهاد عدوّها، واستصلاح أهلها، وعمارة بلادها.(678)
اهداف این فرمان عبارتند از:
1. وصول مالیات ها
2. جهاد با دشمنان
3. اصلاح مردم (وامور مردم)
4. آباد سازی شهرها.
با توجه به این چهار اصل اساسی، در جامع ترین فرمان امام علیه السّلام به خوبی روشن می شود که تأمین رفاه، رسیدگی به معیشت مردم وعمران وآبادانی وبه طور کلی مسائل اقتصادی، از چه جایگاهی در حکومت علوی برخوردار است.