فهرست کتاب


خط مشهای سیاسی نهج البلاغه

محمد مهدی ماندگار

قدرت سیاسی در نهج البلاغه

در فرهنگ اسلامی، حکم، حاکمیت، ولایت واعمال قدرت وسلطه، اولاً وبالذات از آن خدا است:
(ان الحکم الّا للَّه)(551).
حکمرانی فقط از آن خداست.
(اللَّه ولیّ الّذین آمنوا یخرجهم من الظّلمات الی النّور)(552).
خداوند ولی (اختیار دار) کسانی است که ایمان آوردند، آنان را از ظلمت (کفر وجهل) به نور (ایمان ومعرفت) هدایت می کند.
(فاللَّه هوالولیّ)(553).
خداوند ولی وسرپرست (علی الاطلاق) است.
(وکفی باللَّه ولیّاً)(554).
(در ولایت وسرپرستی) ولایت الهی کفایت می کند.
در مراتب بعد، این ولایت، به پیامبر صلّی اللَّه علیه وآله، اولوالامر ومؤمنان سپرده شده است:
(النّبیّ أولی بالمؤمنین من أنفسهم)(555).
پیامبر اولی وسزاوارتر به مؤمنان است از خود آنان (باید مؤمنان حکم واراده او را بر اراده خود مقدم بدارند).
(انّما ولیّکم اللَّه ورسوله والمؤمنون...)(556)
ولی امر وسرپرست شما تنها خدا ورسول ومؤمنانی هستند که...
(أطیعوا اللَّه وأطیعوا الرّسول وأولی الامر منکم)(557)
(ای اهل ایمان!) فرمان خدا ورسول وفرمان روایان (از سوی خدا ورسول) را اطاعت کنید.
(والمؤمنون والمؤمنات بعضهم أولیاء بعض)(558)
بعضی مردان وزنان مؤمن، بر بعضی دیگر ولایت دارند.
(والّذین آووا ونصروا اولئک بعضهم أولیاء بعض)(559)
بعضی از مهاجران وانصار، بر بعضی دیگر ولایت دارند.
در این بین، ولایت شیطانی، از ولایت الهی وسلسله مراتب آن، متمایز شده است:
(والّذین کفروا بعضهم أولیاء بعض)(560)
آنان که کافر شدند نیز بعضی بر بعضی دیگر ولایت دارند.
(انهم اتّخذوا الشیاطین اولیاء من دون اللَّه)(561)
کفار ولایت الهی را رها کرده، شیاطین را اولیای خود اتخاذ کردند.
(انا جعلنا الشیاطین اولیاء للذین لا یؤمنون)(562)
همانا ما شیاطین را اولیای غیر مؤمنان قرار دادیم.
این ولایت شیطانی، زمینه ساز نظامی می شود که به تعبیر آن، سست بنیان است.
(مثل الّذین اتّخذوا من دون اللَّه أولیاء کمثل العنکبوت اتّخذت بیتاً وانّ أوهن البیوت لبیت العنکبوت لو کانوا یعلمون)(563)
مثل آنان که خدا را فراموش کرده وغیر خدا را به سرپرستی انتخاب کردند، حکایت خانه عنکبوت است که سست ترین خانه ها است، اگر بدانند.
قرآن، مؤمنان را، هم از سلطه شیطان وهم از ولایت شیطانی کافران، خارج می داند:
(لا یتّخذ المؤمنون الکافرین أولیاء من دون المؤمنین)(564).
نباید اهل ایمان، مؤمنان را واگذاشته وکافران را ولی خود قرار دهند.
(انّ عبادی لیس لک علیهم سلطان الّا من اتّبعک من الغاوین)(565).
هرگز تو را (ای شیطان!) بر بندگان با اخلاص من سلطه وغلبه نخواهد بود، لیکن اقتدار وسلطه تو بر پیروان گمراه تو است.
قدرت سیاسی، که در نهج البلاغه مورد توجه است، حاکمیت با واسطه ونهادینه شده ای است مبتنی بر حاکمیت اللَّه، شریعت وارزش های اسلامی.
حضرت علیه السّلام تملک خصوصی قدرت را مورد توجه قرار نمی دهد، بلکه هدفش از داشتن امامت مسلمین، اصلاح امت واجرای عدالت است:
واللَّه لان أبیت علی حسک السّعدان مسهّداً واجرّ فی الاغلال مصفّدا، أحبّ الیّ من أن ألقی اللَّه ورسوله یوم القیامة ظالماً لبعض العباد، وغاصباً لشی ء من الحطام، وکیف أظلم احداً لنفس یشرع الی البلی قفولها، ویطول فی الثری حلولها؟(566)
به خدا سوگند! اگر شب ها را بر بستر خارهای سعدان(567) به سر ببرم ویا با غُل وزنجیر، به این سو یا آن سو کشیده شوم، خوش تر دارم تا خدا وپیامبرش را در روز قیامت، در حالی ملاقات کنم که به بعضی از بندگان، ستم کرده یا چیزی از اموال عمومی را غصب کرده باشم. آخر برای این تن خاکی - که بندبند آن به پوسیدگی می شتابد ودورانی بس دراز، در زیر توده های خاک می ماند - چگونه به کسی ستم روا دارم؟
حضرت علیه السّلام به اندازه ای بر احقاق حق مظلوم واجرای عدالت پافشاری دارد واز قدرت سیاسی حکومت، در این مسیر بهره می گیرد که در ابتدای حکومت خود، درباره برگرداندن اموالی که در زمان خلیفه سوم، غاصبانه واگذار شده بود، چنین می فرماید:
به خدا سوگند! بیت المال تاراج شده را هر جا بیابم، به صاحبان اصلی آن باز می گردانم، گر چه با آن ازدواج کرده (به عنوان مهریه استفاده شده باشد) یا کنیزانی خریده باشند؛ زیرا در عدالت، گشایش برای عموم است، وآن کس که عدالت بر او گران آید، تحمل ستم ،برای او سخت تر است.(568)
برای درک چگونگی به کارگیری قدرت سیاسی، در حکومت امام علی علیه السّلام توجه به نکات ذیل، که در نهج البلاغه بر آن ها تأکید شده، اهمیت بسیار دارد:
1. هم چنان که گفته شد، حکومت وقدرت مطلق، در منطق اسلام، از آنِ خدای تبارک وتعالی است، لذا امیرالمؤمنین علیه السّلام در مقام حکومت واعمال قدرت، در همه جا بر بندگی خویش در برابر خداوند تبارک وتعالی تکیه دارد وسمت بندگی خود را بر همه مقام ها مقدم می دارد. بر این اساس، در آغاز نامه های خود، از بندگی خداوند سخن می گوید(569) واحساس عبودیت را بهترین مهار قدرت معرفی می کند.
2. اداره کشور، نیاز به تدبیر وحکومت، وحکومت، نیاز به قدرت وتفویض اختیار دارد.(570)
3. از آن جا که قدرت سیاسی، فی نفسه عامل طغیان وسرمستی است، حضرت علیه السّلام تأکید می کند که هدف از در دست گرفتن قدرت سیاسی، رغبت در قدرت وزیاده خواهی از دنیای ناچیز نیست،(571) بلکه هدف، اجرای عدالت، احقاق حق وابطال باطل است.(572)
4. وقتی در حکومتی، هدف از تحصیل وکسب قدرت سیاسی، اقامه حق وازاله باطل نباشد، در نگاه علی علیه السّلام ارزش یک کفش وصله دار، از آن حکومت، بیش تر است.(573)
5. به کارگیری قدرت سیاسی، برای مقابله با شکم بارگی ستمگران وگرسنگی مظلومان، عهد وپیمانی است که خداوند از عالمان دین گرفته است.(574)
6. قدرت سیاسی، با توصیفاتی که ذکر شد، یک امانت الهی تلقی می شود که باید در دست قوی ترین وعالم ترین افراد باشد.(575)
7. اگر مردم بر اعطای این قدرت سیاسی، به چنین فردی (عالم ترین بر امر الهی وقوی ترین در اجرا) اجتماع کنند، اسباب خشنودی خداوند تبارک وتعالی را فراهم کرده اند؛ چون زمینه را برای اجرای عدالت مهیا ساخته اند.(576)
8. صاحبان قدرت (حکمرانان) برای ممانعت از آثار سوء قدرت، باید سطح زندگی خود را با ضعفا یک سان نگاه دارند واز هر گونه سوء استفاده از قدرت، برای جمع آوری مال ودارایی شخصی بپرهیزند.(577)

کار ویژه های قدرت سیاسی در نهج البلاغه

طبیعی است که این نوع نگاه به قدرت سیاسی، نه تنها موجب فساد وظلم واستبداد در جامعه نمی شود، بلکه عدالت، امنیت، خدمت به دین ودین داران، تأمین رفاه مردم وحفظ وحدت را به دنبال خواهد داشت. امام المتقین علیه السّلام در جای جای سخنان خود، بر این امور، به عنوان کار ویژه های قدرت سیاسی، در حکومت عدل اسلامی تأکید می فرماید:
اجرای عدالت: اجرای عدالت، که بالاترین ثمره به کارگیری درست قدرت سیاسی است، بیش ترین ثقل کلام حضرت علیه السّلام را به خود اختصاص داده است؛ چون حضرت علیه السّلام در روزگاری به سر می برد که به نام دین وحکومت دینی، وبا استفاده از قدرت سیاسی منبعث از حکومت دینی، ظلم بسیاری بر مردم روا داشته شده بود. لذا هم در بیانات حضرت علیه السّلام در دوران خلافت ابوبکر وعمر وعثمان، تأکید بر عدالت وپرهیز از فساد در قدرت مشهود است(578) وهم در دستور العمل ها وتوصیه های دوران حکومت حضرت علیه السّلام این تأکید به چشم می خورد، که نمونه جامع وکامل آن در فرمان حکومتی حضرت، خطاب به مالک اشتر نخعی آمده است:
ولیکن أحبّ الامور الیک أوسطها فی الحقّ وأعمّها فی العدل وأجمعها لرضی الرّعیّة.(579)
محبوبت ترین امور نزد تو (به عنوان زمامدار اسلامی) باید معتدل ترین آن ها در حق وفراگیرترین آن ها در عدل وجامع ترین آن ها برای رضایت مردم جامعه باشد.
در جای دیگر از همین فرمان، می فرماید که بهترین چشم روشنی زمامدار، برپا شدن دادگری در شهرها وبروز محبت رعیت است:
وانّ أفضل قرّة عین الولاة استقامة العدل فی البلاد، وظهور مودّة الرعیّة.(580)
ودر ادامه می افزاید:
مودت ومحبت رعیت، بروز وظهور نمی کند مگر این که سینه های آنان از هر عقده وناراحتی (ناشی از فساد قدرت در زندگی اجتماعی وسیاسی) سالم مانده باشد.(581)

ارزش عدالت(582)

استاد مطهری قدس سرّه بر این باور است که: از عمده ترین تأثیرات تعلیمات مقدس اسلام، جابه جایی ارزش ها وبه عبارتی تغییر طرز تفکر در نگاه به ارزش ها بود. بدین معنا که بعضی ارزش ها، مثل عدالت وتقوا را به بالاترین حد می برد وارزش های بالای جامعه جاهلی، مثل خون ونژاد را پایین می آورد.
عدالت از مسائلی است که به وسیله اسلام، حیات وزندگی را از سرگرفت وارزش فوق العاده ای یافت. اسلام به عدالت تنها توصیه نکرد یاتنها به اجرای آن قناعت ننمود، بلکه عمده این است که ارزش آن را بالا برد.
فرد باهوش ونکته سنجی از امیرالمؤمنین علیه السّلام سؤال می کند: ایّما أفضل: العدل ام الجود؟.(583)
مورد سؤال، دو ویژگی انسانی است. بشر همواره از ستم، گریزان بوده است وهمواره احسان ونیکی دیگری را، که بدون چشم داشت پاداشی انجام می داده، تحسین وستایش می کرده است؛ ولی درباره افضل بودن عدل یا جود، به نظر، مسلّم است که جود وبخشندگی، از عدالت بالاتر است؛ زیرا عدالت رعایت حقوق دیگران وتجاوز نکردن به حدود وحقوق آنان است؛ اما جود این است که آدمی با دست خود، حقوق مسلّم خود را نثار غیر کند که در حقیقت، نوعی فداکاری است.
ولی علی علیه السّلام بر عکس این نظر می دهد وبه دو دلیل می فرماید: عدل از جود بالاتر است.
اول: العدل یضع الامور مواضعها، والجود یخرجها من جهتها.
دوم: والعدل سائس عام، والجود عارض خاصّ.
فالعدل اشرفهما وافضلهما.
اول این که عدل جریان ها را در مجرای طبیعی خود قرار می دهد؛ اما جود جریان ها را از مجرای طبیعی خود خارج می سازد.
دوم این که عدالت، قانونی است عام ومدیر ومدبری است کلی وشامل، که همه اجتماع را در برمی گیرد وبزرگ راهی است که همه باید از آن بروند؛ اما جود وبخشش، حالتی استثنایی وغیر کلی است که نمی شود روی آن حساب کرد. پس عدل نسبت به جود، اشرف وافضل است.
این کلام حضرت علیه السّلام بدین معنا نیست که ارزش جود پایین است، بلکه جود از نظر شخص جود کننده، بسیار با ارزش است؛ اما برای وضعیت عمومی جامعه، همیشه قانونی که قابلیت فراگیری داشته باشد، ارزش بیش تری دارد، وعدالت قابلیت فراگیری بیش تری نسبت به جود وسخاوت دارد. عدالت است که می تواند تعادل اجتماع را حفظ کند وهمه را راضی نگه دارد وبه پیکر اجتماع، سلامت وبه روح اجتماع، آرامش دهد.
2. برقراری امنیت: فراهم کردن امنیت در همه وجوه آن، از اهداف مهم حکومت اسلامی است. امام علیه السّلام در راه فراهم کردن امنیت اجتماعی وسیاسی، هر نوع خود کامگی در عرصه حکومت را زیر پا گذاشت(584) وفضایی آکنده از امنیت را در مناسبات حکومتی عرضه داشت. به کارگیری درست قدرت سیاسی، امنیت فردی، اجتماعی، سیاسی، فکری، معنوی، فرهنگی، اقتصادی، شغلی، قضایی ومرزی را فراهم می سازد.(585)
3. خدمت به دین: از آن جا که هدف حکومت های الهی، رشد وتعالی انسان است واین رشد وتعالی، با اجرای درست احکام الهی میسر خواهد شد، قدرت وحکومت، ابزاری برای عمل به کتاب الهی وسیره نبوی است. حضرت علیه السّلام نیز از این مهم به عنوان حق مردم بر حکومت یاد می کند.(586)
4. حفظ وحدت وهمدلی: از مهم ترین علل شکست حکومت ملت ها، وجود تفرقه وفقدان همدلی در جامعه است که از آثار سوء استفاده از قدرت است. لذا حضرت علیه السّلام با توصیه به مطالعه علل پیروزی وشکست ملت ها در تاریخ، حفظ وحدت وهم بستگی را، که ثمره استفاده بهینه از قدرت سیاسی است، مورد تأکید قرار می دهد.(587)
5. تأمین رفاه عموم مردم، ضمن حفاظت از بیت المال: نتیجه به کارگیری درست قدرت سیاسی، تأمین رفاه عمومی وحفظ اموال عمومی است که از اهداف مهم حکومت است. خود حضرت علیه السّلام در حیطه حکومت خود، دست کم نیاز معیشتی همگان را تأمین می کرد ودر راه فقر زدایی وتأمین معیشتی، گام های جدی بر می داشت؛ چنان که خود فرمود:
ما أصبح بالکوفة أحد الّا نائماً، انّ أدناهم منزلة لیأکل البرّ، ویجلس فی الظّلّ ویشرب من ماء الفرات.
کسی در کوفه نیست که در رفاه به سر نبرد، حتی پایین ترین افراد، نان گندم می خورند، سرپناه دارند واز آب فرات می آشامند.(588)
امام علیه السّلام در جای دیگر، از وظایف حاکم وحقوق مردم بر حکومت را حفظ ورساندن سهم های بیت المال به صاحبان آن، معرفی می کند.(589)
6. رعایت حقوق والی ومردم: جامعه ای که در آن، قدرت سیاسی، درست توزیع شود ومورد استفاده بهینه قرار گیرد، استیفای حقوق متقابل حکومت ومردم، در آن مشهود خواهد بود.(590)