فهرست کتاب


خط مشهای سیاسی نهج البلاغه

محمد مهدی ماندگار

حقوق مردم

حضرت علیه السّلام با تبیین حقوق متقابل حکومت ومردم، زمینه وبستر مناسب برای برقراری مناسبات سالم بین زمامداران ومردم را فراهم می سازد تا زمامداران از خود کامگی ومردم از خود کامه پذیری، به دور باشند. مهم ترین ویژگی این مناسبات، درک وفهم مشارکت، توسط طرفین، یعنی زمامداران ومردم است. اما در خطبه ای می فرماید:
ولیس أمرو وان عظمت فی الحقّ منزلته وتقدّمت فی الدّین فضیلته - بفوق أن یعان علی ما حمّله اللَّه من حقّه، ولا امرو - وان صغّرته النّفوس واقتحمته الیعون - بدون أن یعیّن علی ذلک أو یعان علیه.
هیچ کس (هر چند قدر وی در حق بیش تر وفضیلت او در دین بیش تر باشد) بی نیاز از یاری دیگران، در اجرای حقوق وتکالیف الهی نیست وهیچ کس (هر چند مردم او را خوار ودیده ها وی را بی مقدار شمارند) خردتر از آن نیست که کسی را در انجام دادن حق، یاری نکند یا دیگری به یاری او برخیزد.(512)
وبر اساس این رویه، از یاران خود نصیحت خیرخواهانه می طلبد:
فأعینونی بمناصحة خلیّة من الغشّ، سلیمة من الرّیب.(513)
در بیان حقوق مردم، که مشروعیت حکومت، منوط به شناخت دقیق ورعایت صحیح آن است، کلمات حضرت علیه السّلام فراوان است که در فصل دوم، به تفصیل، به آن پرداختیم ودر این جا، تنها به فهرستی از آن اشاره می کنیم:

الف) حقوق سیاسی مردم

1. حق تعیین سرنوشت
2. برخورداری از آزادی
3. مشارکت دادن مردم به وسیله شورا ونفی استبداد وانتقاد پذیری حکومت
4. نصیحت امام مسلمین (که لازمه اثر نصیحت پذیری حکومت است)
5. توجه واحترام به افکار عمومی وجلب رضایت عامه مردم
6. حق آگاهی مردم از اخبار، مگر اسرار نظامی وامنیتی (حق داشتن)
7. حفظ اسرار مردم
8. ارتباط مستقیم مسؤولان حکومتی با مردم (پیوند با مردم)
9. نفی انحصارطلبی وریشه کن سازی عوامل آن
10. مسؤول بودن حکومت در مورد اعمال کارگزارانش (پاسخ گو بودن حکومت وحق استیضاح به وسیله مردم)
11. حق عدم اطاعت از حکومت، در صورت تخلف از قانون (قانون مداری)

ب) حقوق اجتماعی مردم

1. عدالت اجتماعی
2. شایسته سالاری
3. امنیت اجتماعی
4. عدم اجبار مردم برای حضور در جنگ
5. توسعه واصلاحات اجتماعی