فهرست کتاب


خط مشهای سیاسی نهج البلاغه

محمد مهدی ماندگار

جایگاه ونقش مردم

گفتیم که در فرهنگ شیعی - که بر گرفته از اندیشه ومرام امام علی علیه السّلام ومعصومین علیه السّلام است - مشروعیت (یعنی شرعی بودن وبر طبق شریعت بودن، نه مشروعیت سیاسی، که در عصر جدید وبه ویژه در اروپا مطرح است)، تنها پایه دینی والهی دارد ومردم در ایجاد آن هیچ نقشی ندارند؛ اما در مقبولیت، یعنی قبول یک حکومت، مردم جایگاه ونقش اصلی را دارند که امروزه از آن، به مشروعیت سیاسی نیز تعبیر می شود.
این نظریه، خلاف آن باور است که برای مردم، در حکومت، هیچ نقش اساسی قائل نیست وحکومت را امری پیچیده، تخصصی وعلمی می داند که تنها نخبگان وخبرگان، در آن نقش ایفا می کنند. هم چنین خلاف آن باور است که میزان نقش مردم را بر عهده نخبگان می گذارد تا بنابر مصالح وضرورت ها، نقش مردم در حکومت را کم یا زیاد کنند.
بنابر نظریه مذکور، حکومت، بدون مردم وخواست ایشان تحقق نمی یابد وبدون اقبال ورأی مردم، مقبولیت (که همان مشروعیت سیاسی است) پیدا نمی کند وبدون حضور ومشارکت همه جانبه مردم، به درستی اداره نمی شود وفارغ از محور قرار دادن مردم، حکومت سلامت نخواهد داشت.(473) بنابراین، مردم سه نقش عمده دارند:
1. نقش ایجادی، که این نقش را با بیعت ایفا می کنند.
2. نقش ابقایی، که با همراهی، مشارکت واطاعت، در صدد ایفای آن برمی آیند.
3. نقش اصلاحی، که با نصیحت، امر به معروف ونهی از منکر، مشورت واستیضاح، به ایفای نقش می پردازند.
سخنان حضرت علیه السّلام در این باره فراوان است، در جایی می فرماید:
لولا حضور الحاضر وقیام الحجّة بوجود الناصر.(474)
ودر کلامی دیگر می فرماید:
بسطتم یدی فکففتها، ومددتموها فقبضتها...(475)
که اشاره به اصرار مردم بر بیعت با حضرت علیه السّلام دارد.
ودر جای دیگر فرموده است:
أیّها النّاس... انّ هذا أمرکم لیس لاحد فیه حق الّا ماأمّرتم؛
ای مردم! این (حکومت) امر شما است، هیچ کس جز آن که شما او را امیر گردانید، حق حکومت بر شما را ندارد.(476)
ملاک اصلی در مشروعیت سیاسی، این است که نظام سیاسی بر اساس خواست ورضایت مردم باشد وبه جایگاه وحقوق ایشان احترام بگذارد ودر جهت مصالح مردم ورشد وتعالی ایشان گام بردارد.
با مروری بر نهج البلاغه، بهترین شاخصه های مشروعیت را ملاحظه می کنیم:
1. دولت ونظام سیاسی، نماینده مردم است. حضرت علیه السّلام به کارگزاران دولت می فرماید:
فانّکم خزّان الرّعیّة، ووکلاء الامّة، وسفراء الائمّة.
شما خزانه داران مردم، نمایندگان امت وسفیران رهبران هستید.(477)
2. سمت گیری سیاست ها باید بدون هیچ گونه تبعیضی به نفع توده ها ودر جهت جلب رضایت مردم باشد. امام علیه السّلام در توصیه های جامع خود به مالک اشتر نخعی، ضمن دعوت وی به انصاف با مردم، در تقابل عوام وخواص، او را جلب رضایت عوام، به معنای توده مردم، دعوت می فرماید:
انصف اللَّه وانصف الناس... ولیکن احبّ الامور الیک... واجمعها لرضی الرعیّة، فانّ سخط العامّة یجحف برضی الخاصّة وانّ سخط الخاصّة یغتفر مع رضی العامة.
با خدا ومردم انصاف داشته باش... وباید که برای تو پسندیده ترین کارها... جامع ترین آن ها در جلب خشنودی ورضایت مردم باشد که بی شک، خشم همگانی، اثر رضایت خواص را از بین می برد، در حالی که خشم خواص، با خشنودی عامه مردم، بخشوده می شود.(478)
3. مردم صاحبان اصلی حکومت وبیت المال هستند. حضرت در نامه ای به طلحه وزبیر گوشزد می کند که مردم بودند که با اصرار بر بیعت با من، این حکومت را راه اندازی کردند.(479) در جایی دیگر، این مهم را گوشزد می کند که نکند خواص ونزدیکانی که پیرامون تو هستند، تو را از صاحبان اصلی حکومت، که توده مردم هستند، غافل کنند.(480)
4. مصالح عموم، بر منافع شخصی اولویت قطعی دارد. حضرت علیه السّلام در نامه خود به مالک اشتر نخعی (که باید به حق، آن را نظام نامه حکومت نامید) می فرماید:
واحذر کلّ عمل یرضاه صاحبه لنفسه، ویکره لعامّة المسلمین.
از انجام هر کاری که با انگیزه سود شخصی خوشایند باشد، اما با در نظر گرفتن مصلحت اجتماعی مسلمانان ناخوشایند باشد، بر حذر باش.(481)
همین اولویت را در عزل محمد بن ابی بکر از ولایت مصر وگماردن مالک اشتر نخعی مشاهده می کنیم. گر چه جایگاه محمد بن ابی بکر نزد امام علیه السّلام، جایگاهی قابل توجه بود وامام علیه السّلام وی را عزیز می داشت، اما به علت حساسیت ولایت مصر ولیاقت بیش تر مالک اشتر نخعی، این جابه جایی را انجام داد وناخشنودی قابل رفع دوست خود، محمد بن ابی بکر را - که امری شخصی است - بر مصالح عامه مردم مصر، که والی توانمندتری را طلب می کرد، ترجیح داد.(482)
5. عدالت نقش زیر بنایی در مشروعیت دارد. حضرت علیه السّلام با آن سخن شگفت خود، در برابر ابن عباس (که ایشان را در حال وصله زدن کفش خود دید) به همه فهماند حکومتی مشروع است که در آن، اقامه ئ حقی یا ازاله باطلی شود؛ یعنی بر محوریت عدالت حرکت کند و الا ارزش آن حکومت، از یک کفش در حال وصله خوردن، کم تر است (کنایه از این که چنین حکومتی هیچ مشروعیتی ندارد).

حاکمیت

حق حاکمیت، از مباحث مربوط به مشروعیت است؛ چون حاکمیت، قدرت سیاسی فوق سازمان ها، گروه ها واشخاص است وبه بیان ابن خلدون: ولا تکون فوق یده یداً قاهراً؛ قدرت قاهره، بالاتر از دیگر قدرت ها است، که بالاتر از آن، قدرتی چه از لحاظ داخلی وچه از لحاظ خارجی وجود نداشته باشد.(483) بنابراین، حاکمیت، تفوق سلسله مراتب نظامات دولتی، بر دیگر نظامات حقوقی ای است که در یک اجتماع متشکل سیاسی وجود دارد. پس اولاً مطلق است وثانیاً بر اشخاص است نه اشیا.(484)
در فرهنگ اسلامی، حق حاکمیت، در مرحله اول، از آن خداوند متعال است که او انسان ها را بر سرنوشت اجتماعی خود حاکم ساخته وهیچ کس نمی تواند این حق الهی را از انسان سلب کند.
هم چنان که درباره مشروعیت، مبانی ومنابع مختلفی مطرح بود، درباره حق حاکمیت نیز نظریاتی مطرح است:(485)
1. حق طبیعی حاکمیت: برخی حاکمیت را حق طبیعی وموروثی می دانند ولذا برخی نژادها را آسمانی می دانند.
2. حق الهی حاکمیت: حاکمیت بالاصاله در همه جنبه ها به خداوند اختصاص دارد وانسان ها نه به علت خاصیت طبیعی یا وراثتی، بلکه به لحاظ ملاک هایی مانند عصمت، علم وعدالت، در جامعه ولایت پیدا می کنند.
3. حق اشرافی حاکمیت: افلاطون وپیروان وی از فلاسفه، بر این باورند که حق حاکمیت، ویژه طبقه برگزیده (نخبه) است ودیگران نه حق اشتغال به این کا را دارند ونه حق انتخاب آنان را.
4. حق عموم مردم: یعنی همه مردم به شکل مساوی آفریده شده ومذهب نباید در امر حاکمیت، دخالت وتعیین تکلیف کند.
5. حق خدا ومردم: این نظریه مربوط به مسلمانان است که از دیدگاه اهل سنت وشیعیان باید به آن توجه داشت:
الف: نظریه اهل تسنن: این گروه بر این باورند که وضع قوانین کلی، امری الهی است؛ ولی تعیین حاکم برای وضع واجرای قوانین جزئی وحکم بر طبق مصالح وسرانجام، آمریت وولایت، بر عهده مردم است واین مهم، با بیعت وشورا تحقق می پذیرد. اینان شرط حاکم را عدالت وسیاست می دانند نه فقاهت وفلسفه.
ب - نظریه شیعه: معتقدان به مکتب تشیع، بر این باورند که مردم در مورد معصومین علیهم السّلام حق انتخاب ندارند وباید به نظریه نصب قائل شد.(486)

حاکیمت وابزار آن در نهج البلاغه

از آن جا که به اعتقاد امام علی علیه السّلام (که تبلور مکتب نورانی اسلام است) همه امور انسان ها در اختیار واراده خداوند متعال است، مسأله حاکمیت نیز بنابر همین قانون، در انحصار خاوند ونمایندگان ویژه او است وهر کس را خداوند بنابر نص صریح، منصوب کند، حاکمیت مستقیم او را دارا است که به این، نظریه نصبدر حاکمیت گفته می شود. لذا در دیدگاه نهج البلاغه، این حق حاکمیت، بعد از خداوند، برای رسول اکرم صلّی اللَّه علیه وآله وائمه معصومین علیهم السّلام واولیای خدا، که نمایندگان خداوند در زمین هستند، می باشد. حضرت علیه السّلام در خطبه 104 درباره وظایف نماینده خداوند در روی زمین، چنین می فرماید:
انّه لیس علی الامام الّا ما حمّل من أمر ربّه: الابلاغ فی الموعظة، والاجتهاد فی النّصیحة، والاحیاء للسّنّة، واقامة الحدود علی مستحقّیها، واصدار السّهمان علی أهلها.
بی گمان، امام را مسؤولیتی جز آن چه پروردگار بر دوشش نهاده، نیست: ابلاغ وبیان موعظه، تلاش برای ارایه رهنمودها، زنده کردن وزنده داشتن سنت، اجرای حدود الهی بر کسانی که سزاوارش باشند، ورساندن سهم های بیت المال به کسانی که اهل آن هستند.(487)
چون این ولایت وحاکمیت، از سوی خدا است، اطاعت واجب می شود:
(یا ایّها الّذین آمنوا اطیعوا اللَّه واطیعوا الرّسول واولی الامر منکم)(488)
و الا انسان اجازه اطاعت از دیگران در مسیر معصیت خداوند را ندارد (لا طاعة لمخلوق فی معصیة الخالق).(489) نمایندگان خداوند، در درجه اول، پیامبران الهی ودر مرحله دوم، اوصیای ایشان هستند، که درباره حضرت علی علیه السّلام در خطبه غدیریه، پیامبر اکرم صلّی اللَّه علیه وآله فرمود:
من کنت مولاه فهذا علی مولاه.
ودر روایات متعددی اوصیای دوازده گانه خود را تا حضرت مهدی علیه السّلام معرفی فرموده است.(490) بنابراین، حاکمیت مورد نظر نهج البلاغه، بر اساس نصب الهی وحاکمیت مستقیم خداوند است وبنابر نص صریح خدای تبارک وتعالی در قرآن وپیامبر اکرم صلّی اللَّه علیه وآله در غدیر خم، ایشان حاکم وامام منصوب از سوی خدا است. وظیفه مردم نیز در برابر این امر الهی وپیامبرش، تسلیم واطاعت است.
(ما کان لمؤمن ولا مومنة اذا قضی اللَّه ورسوله امراً ان یکون لهم الخیرة من امرهم ومن یعص اللَّه ورسوله فقد ضلّ ضلالاً مبیناً).
هیچ مرد یا زن با ایمان را نمی رسد که هر گاه خدا وپیامبرش در امور مربوط به آنان حکمی کردند، به راه خود روند وهر آن کس که بر خدا ورسولش عصیان کند، در گمراهی آشکار است(491).
درباره حاکمیت حضرت علی علیه السّلام واوصیای پیامبر صلّی اللَّه علیه وآله به سه اصل در نهج البلاغه استدلال شده است:(492)
الف) وصیت ونصّ رسول خدا صلّی اللَّه علیه وآله.
ب) شایستگی امام علیه السّلام واهل بیت پیامبر صلّی اللَّه علیه وآله.
ج) روابط نزدیک نسبی وروحی آن حضرت با رسول خدا صلّی اللَّه علیه وآله.
در خطبه دوم چنین می فرماید:
... هم موضع سرّه، ولجا أمره، وعیبة علمه، وموئل حکمه، وکهوف کتبه، وجبال دینه، بهم أقام انحناء ظهره، وأذهب ارتعاد فرائصه. زرعوا الفجور وسقوه الغرور، وحصدوا الثّبور. لا یقاس بآل محمد صلّی اللَّه علیه وآله من هذه الامّة أحد، ولا یسوّی بهم من جرت نعمتهم علیه أبداً، هم أساس الدین، وعماد الیقین، الیهم یفی ء الغالی، وبهم یلحق التّالی، ولهم خصائص حقّ الولایة، وفیهم الوصیّة والوراثة، الان اذ رجع الحقّ الی أهله، ونقل الی منتقله.(493)
حضرت علیه السّلام در این بخش از خطبه، که در زمان حکومت خود ودر بازگشت از نبرد صفین ایراد فرمود، ضمن تحلیل کوتاهی از دوران پس از رحلت رسول خدا صلّی اللَّه علیه وآله که اهل ولایت را کنار زده وخانه نشین کردند، به بیان ویژگی ها وجایگاه اهل بیت علیهم السلام به عنوان سزاوارترین افراد برای ولایت وحاکمیت، پرداخته وحکومت خود را بازگشت حق به سوی اهل آن، معرفی می فرماید.(494)
این که حق الهی امام علیه السّلام غصب شده، در موارد متعددی در نهج البلاغه آمده است که امام علیه السّلام به عنوان شکوه ودرد دل مطرح می فرماید.(495)
ابن ابی الحدید می گوید:
کلماتی از علی علیه السّلام به حد تواتر نقل شده مبنی بر شکایت از دیگران واین که حق مسلّم او به ظلم گرفته شده است واین مؤید نظر امامیه است که می گویند: علی علیه السّلام با نص مسلّم تعیین شد وهیچ کس حق نداشت به هیچ عنوان بر مسند خلافت قرار گیرد؛ ولی نظر به این که حمل این کلمات بر آن چه از ظاهر آن ها استفاده می شود، مستلزم تفسیق یا تکفیر دیگران است، لازم است ظاهر آن ها را تأویل کنیم. این کلمات، مانند آیات متشابه قرآن است که نمی توان ظاهر آن ها را گرفت.(496)
علاوه بر وصیت ونص صریح پیامبر اکرم صلّی اللَّه علیه وآله، بحث لیاقت وافضلیت امام علیه السّلام در جای جای نهج البلاغه مورد توجه قرار گرفته است.(497) قرابت ونسب امام علی علیه السّلام با رسول خدا صلّی اللَّه علیه وآله نکته دیگری است که در نهج البلاغه به عنوان نوعی جدل منطقی به کار رفته است؛ چون عمر در برابر انصار، که ادعا می کردند باید خلیفه از گروه ما باشد، استدلال می کرد که خلافت باید در خاندان پیامبر صلّی اللَّه علیه وآله باشد وحضرت علیه السّلام در برابر این استدلال عمر، گوشزد می کرد که اگر از خاندان پیامبر بودن ملاک است، کسی نمی تواند ادعا کند که از ما اهل بیت به پیامبر صلّی اللَّه علیه وآله نزدیک تر است.(498)
نص ووصایت، معیار اصلی است که به اعتقاد شیعه، مبنای منصب الهی امامت است، که بر اساس شایستگی ولیاقت، خداوند این منصب را در خاندان پیامبر اکرم صلّی اللَّه علیه وآله قرار داده است.
انتخاب به وسیله عموم مردم ویا به وسیله شورای اهل حل وعقد، چنین است که فردی را که اولاً قریشی باشد وثانیاً عمل به کتاب وسنت را معتقد باشد، به خلافت وجانشینی پیامبر اکرم صلّی اللَّه علیه وآله برگزینند.
این تحول بنیادی در منصب خلافت وامام، پس از رحلت رسول گرامی اسلام صلّی اللَّه علیه وآله در حالی صورت گرفت که امام علی علیه السّلام به امر تدفین پیکر پیامبر اکرم صلّی اللَّه علیه وآله مشغول بود وجمعی از مهاجران وانصار، که بعدها ایشان را اهل حل وعقد نامیدند، با نادیده گرفتن امر الهی درباره جانشینی امام علی علیه السّلام ونصوص وارده از پیامبر اکرم صلّی اللَّه علیه وآله(499) وواقعه غدیر خم، ابوبکر را به خلافت وجانشینی پیامبر اکرم صلّی اللَّه علیه وآله برگزیدند ومقام امامت جامعه اسلامی را از جایگاه الهی آن، به جایگاه انتخاب مردمی تنزل دادند. در مجموع، سه طریق برای اعمال حاکمیت، به ترتیب اولویت، عبارتند از:
1. نص صریح الهی ونبوی صلّی اللَّه علیه وآله
2. انتخاب عموم مردم
3. انتخاب از طریق شورای اهل حل وعقد.
اولویت اعمال حاکمیت از طریق نص صریح الهی ونبوی صلّی اللَّه علیه وآله نیازی به توضیح ندارد؛ چون هم چنان که گفته شد، مسأله حاکمیت ورهبری جامعه اسلامی، از مهم ترین مسائلی است که خدای تبارک وتعالی وپیامبرش، آن را رها نکرده ومردم مسلمان نیز به خود اجازه نمی دهند بر خلاف حکم خدا وپیامبرش در این مسأله عمل کنند.