فهرست کتاب


خط مشهای سیاسی نهج البلاغه

محمد مهدی ماندگار

ضرورت پرداختن به نهج البلاغه در عصر حاضر

اهمیت نهج البلاغه، به عنوان یکی از متون اساسی دینی، حکومتی و زمامداری، در عصری که پیشرفت تحقیق و بررسی در اصول و مبانی نظری و عملی سیاست و حکومت، با رویکرد جدید به متون اصیل دینی، مشهود است، بر کسی پوشیده نیسست. سیاست به هر معنا که باشد، (شاخه ای از علم یا منظومه ای از علم) در این کتاب، بهتر قابل دریابی است؛ زیرا بازگشت نظری و عملی به میراث اسلامی - سیاسی از لوازم بالندگی تفکر و اندیشه جدید است، و مهم ترین زیر بنای این میراث بزرگ، سیره معصومین (ع) ، به ویژه سیره حکومتی امام علی (ع)، که بخش عمده آن را نهج البلاغه در بردارد، است. مباحثی که بیش از هر چیز، دغدغه این تحقیق است و در بررسی متون موجود، با این ترکیب به چشم نمی خورد، مبانی و خط مشی های حکومتی آن امام همام، در محورهایی چون فرهنگ سازی، مشروعیت سازی، توزیع قدرت، نظم و امنیت، توزیع کالا و خدمات (تأمین رفاه و آسایش) است.
یکی از راه کارهای مهم، که در حفظ نظام دینی و بقای آن، تأثیر به سزایی دارد، عملکرد مطلوب آن و حل مشکلات و معضلات جامعه، در عرصه های مختلف، بر اساس مبانی اصیل اسلامی است.
از این رو، بر همگان، از رهبران، کارگزاران، نخبگان و آحاد مردم، لازم است که سعی بلیغ خود را برای موفقیت هرچه بیشتر حکومت اسلامی مبذول دارند. مسلّماً یکی از راه های، کارآمدی نظام، بازشناسی مبانی فکری و ارزش هایی است که نظام اسلامی، از آن ناشی شده است تا بتوان با الگو برداری صحیح و متناسب با زمان، نظام اسلامی را در جهان گسترش داده، حکومت نمونه مولی الموحدّین، علی بن ابی طالب (ع) را الگویی تمام عیار، برای همه عدالت پیشگان و آزادگان عالم، به ویژه برای کارگزاران نظام اسلامی معرفی کرد.
امام علی (ع) به عنوان یک انسان کامل، به موضوعات و مسائل اجتماعی، سیاسی و فرهنگی پرداخته و چشم اندازهای گرانقدر خویش را دوران حکومت پنج ساله خود عرضه کرده است و نهج البلاغه، مملو از مباحث نظری و عملی، در عرصه سیاست و حکومت است. دوران کوتاه حکومت علی (ع) نمایشگاهی از حکمت عملی و نظری است که در نظر جهانیان قرار گرفته است. نظام اسلامی ایران نیز اگر می خواهد در زمره عدالت پیشگان باشد، بیش از هر زمانن دیگر، نیاز به استفاده کامل از این الگو که این استفاده، باید مبتنی بر شناخت درست مبانی و اصول و روش های حکومت حضرت (ع) باشد.
پس از انقلاب اسلامی، گرایش به مباحث و موضوعات نهج البلاغه، به ضرورت انقلاب اسلامی، شدت بیش تر و جلوه جدیدی به خود گرفت و به ویژه، در مباحث سیاست و حکومت، کتاب های بسیاری نوشته شد که در این مختصر، به برخی از آن ها اشاره خواهیم کرد. نکته مهم در نظر نگارنده، این است که مبانی، اصول و خط مشی های حکومت، از زاویه ای که مورد بررسی قرار گرفته، کم تر در تحقیقات موجود به چشم می خورد، هرچند نگارنده این دفتر، تلاش خود را مدیون استفاده از آثار مکتوبی می داند که در اختیار داشته و فهرست آن ها در پایان خواهد آمد.(46)
روشی که در این تحقیق، به کار گرفته شده، روش توصیفی - تحلیلی است که با مطالعه اسناد و مدارک و استناد به آن ها و تحلیل و بررسی آن ها، صورت پذیرفته است.
مسلّم آن است که:
1. امام علی (ع) به دلیل داشتن حکومت، سیاست را از چشم اندازی عملی نگریسته، که نهج البلاغه تجلی آن است.
2. خط مشی های عمومی حکومت، از قبیل فرهنگ سازی، مشروعیت سازی، نظم و امنیت، توزیع قدرت و توزیع کالا و خدمات، به دلیل برخورد با حکومت های موجود در زمان حضرت و حکومت پنج ساله خود آن حضرت، به وضوح، در نهج البلاغه قابل بررسی است.
3. سیاست و حکومت، دو جزء لاینفک در اندیشه و سیره عملی امام علی (ع) است.
4. جایگاه سیاست، حکومت، زمامداران و مباحث حکومتی، به دقت در نهج البلاغه ترسیم شده است.
هدف هایی که این مجموعه دنبال می کند، عبارتند از:
1. نگاهی نو و عملی به خط مشی های عمومی حکومت، در نهج البلاغه.
2. توجه دقیق به محورهای خاص، در ابعاد نظری و عملی از خط مشی هایی مانند فرهنگ، مشروعیت و قدرت.
3. ترسیم محسوس و ملموس الگوی تمام عیار حکومت مطلوب بشری.
این تحقیق، شامل مقدمه، فصول هفت گانه، نتیجه گیری و فهرست منابع است.
در مقدمه، اهمیت نهج البلاغه و ساختار تحقیق، تبیین شده است. در فصل اول، چار چوب نظری مباحث و در فصل دوم، مبانی خط مشی گذاری حکومت علوی و از فصل سوم تا هفتم به ترتیب، مباحث فرهنگ سازی، مشروعیت سازی، توزیع قدرت، نظم و امنیت، توزیع کالا و خدمات (تأمین رفاه و آسایش) در نهج البلاغه، بررسی شده است. در خاتمه نیز نتیجه گیری و به دنبال آن، فهرست تفصیلی منابع آمده است.

امتنان

با استناد به این کلام نورانی معصوم (ع) که من لم یشکر المخلوق لم یشکر الخالق و از باب انجام وظیفه، بر خود فرض می دانم از همه اساتید و دوستانی که از ابتدای این تحقیق، نگارنده را یاری و تشویق کرده اند، تشکرو قدردانی کنم، به ویژه از راهنمایی های اساتید گران قدر، جناب آقای دکتر سید رحیم ابوالحسنی و حجة الاسلام و المسلمین سید محمد تقی آل غفور، که با قبول زحمت راهنمایی و مشاوره این پژوهش و دقت نظر، ریزبینی ها و تشویق ها، دلسوزانه از مشکلات کار، کاستند.
هم یاری و مساعدت آقایان، دکتر حسین خنیفر، جعفر رحمانی، دکتر محمد صادق علمی، دکتر سید صادق حقیقت و حجج اسلام سید حسن میرحسینی، سید محمد جواد نجفی، سید محسن آل غفور، عباس حیدری بهنویه و سید محمد جواد فاضلیان، که از ابتدای شکل گیری طرح تحقیقاتی، با تذکرات خود، بسیار مؤثر و مفید بودند و تلاش آقای جلیلی مناف، کتابدار محترم مؤسسه آموزش عالی باقر العلوم (ع)، حجج اسلام محمد ترابیان و محسن باغبانی، در امر ویرایش و آقای ابوالقاسم کریم تبار در امر حروف نگاری و صحفه آرایی این تحقیقت، قابل تقدیر و سپاس است.
در پایان هم چنان که دیگر موفقیت های خود را مدیون یاری و گذشت همسر و فرزندانم دانسته، توفیق در انجام این تحقیق را مرهون فداکاری ایشان می دانم.
امید آن است که خداوند، حقیر و همه این عزیزان را مشمول دعای خیر مولی الموحدین، امیرالمؤمنین علی (ع) قرار دهد.
کتاب حاضر، حاصل پایان نامه کارشناسی ارشد در رشته علوم سیاسی است، که در سال 1379 در مؤسسه آموزش باقر العلوم (ع) به راهنمایی جناب آقای دکتر سید رحیم ابوالحسن و مشاوره جناب حجة الاسلام سید محمد تقی آل غفور از آن دفاع شده است.
محمد مهدی ماندگار
بهار 1380

فصل اوّل