فهرست کتاب


خط مشهای سیاسی نهج البلاغه

محمد مهدی ماندگار

کلام امام (ع)

نردبان آسمان است این کلام - هر که از آن بر رود، آید به بام
نی به بام چرخ کان اخضر بود - بل به بامی کز فلک برتر بود
جرج جرداق در یکی از نوشته های خود می نویسد:
جاذبه های کلمات امام علی (ع) شور در من ایجاد کرد که دویست بار نهج البلاغه را مطالع کردم.
امام خمینی در پیام خود به اولین کنگره هزاره نهج البلاغه می فرماید:
امّا کتاب نهج البلاغه ، که نازله روح اوست، برای تعلیم و تربیت ما خفتگان در بستر منیّت و در حجاب خود و خودخواهی، خود معجونی است برای شفا، و مرهمی است برای دردهای فردی و اجتماعی، و مجموعه ای است دارای ابعادی به اندازه ابعاد یک انسان و یک جامعه انسانی، از زمان صدور آن تا هر چه تاریخ به پیش رود، و هر چه جامعه ها به وجود آید، و دولت ها و ملت ها متحقق شوند، و هر قدر متفکران و فیلسوفان و محققان بیایند و در آن غور کنند و غرق شوند.(36)
شهید مفتح می گوید:
یکی از منابع غنی که نسبت به حکومت اسلامی، مباحث ارزشمند و گرانسنگی دارد، نهج البلاغه است. این کتاب را مطالعه کنید و مباحث مربوط به حکومت را استخراج و سازماندهی نمایید.(37)
شهید مطهری می نویسد:
عبد الرحیم بن نباته، ضرب المثل خطبای عرب است در دوره اسلامی. وی اعتراف می کند که سرمایه فکری و ذوقی خود را از علی (ع) گرفته است. وی به نقل از ابن ابی الحدید در مقدمه شرح نهج البلاغه می گوید: صد فصل از سخنان علی را حفظ کردم و به خاطر سپردم و همان ها برای من گنجی پایان ناپذیر بود.(38)
شیخ محمد عبده، مفتی اسبق مصر، که نهج البلاغه را با شرح مختصری در مصر چاپ کرد و سپس منتشر نمود و اولین بار توده مصری را با آن آشنا نمود، مدعی است که نهج البلاغه را نمی شناخته و نسبت به آن آگاهی نداشته است، تا این که در یک حالت دوری از وطن، این کتاب را مطالعه می کند و سخت در شگفت می ماند، احساس می کند که به گنجینه ای گرانبها دست یافته است. همان وقت تصمیم می گیرد آن را چاپ کند و به توده عرب معرفی نماید.(39)
بیگانگی یک عالم سنی با نهج البلاغه، چندان عجیب نیست. عجیب این است که نهج البلاغه در دیار خودش، در میان شیعیان علی، در حوزه های
علمیه شیعه، غریب و تنها است؛ هم چنان که خود امام علی (ع) غریب و تنهاست. بدیهی است که اگر محتویات کتابی و یا اندیشه ها و احساسات و عواطف شخصی، با دنیای روحی مردمی سازگار نباشد، این کتاب و یا آن شخص، عملاً تنها و بیگانه می ماند، هرچند نامشان با هزاران تجلیل و تعظیم برده شود.(40)
تنها من و امثال من نبودیم که با دنیای نهج البلاغه بیگانه بودیم، جامعه اسلامی، این کتاب را نمی شناخت، آن که می شناخت از حدود شرح کلمات و ترجمه الفاظ تجاوز نمی کرد. فهم و درک روح و محتوای نهج البلاغه، از همگان محقق بود. اخیراً جهان اسلام دارد نهج البلاغه را کشف می کند و به تعبیر دیگر، نهج البلاغه جهان اسلام را فتح می کند...
بحث های توحیدی نهج البلاغه را شاید اعجاب انگیزترین بحث های آن دانست، بدون مبالغه. این بحث ها با توجه به مجموع شرایط پدید آمدن آن ها در حد یک اعجاز است.(41)

نهج البلاغه، راه سعادت

قرآن داروی دردهای بی درمان است(42) و نهج البلاغه چراغ راه عارفان و شایستگان برای روشنن ضمیران و عارفان طریق الهی، که انسی با نهج البلاغه دارند، این یک امر واضح است که علاوه براین که این کتاب، طریق بلاغت و فصاحت و سخنوری است و مافوق کلام خلق و مادون کلام خالق است، در حقیقت راه سعادت نیز هست.
در جای جای نهج البلاغه، توجه امام به اصول انسانی و رموز زندگی، موج می زند. امام معتقد بود که مسلمان کسی است که قبل از مسلمانی، انسان باشد و انسان کسی است که حدود وظایف و حقوق خود را، چه فردی و چه اجتماعی، خوب بشناسد و همان گونه که وظایف خود را به درستی و صمیمیت انجام می دهد، حقوق انسانی خود را حفظ و مطالبه کند و همان طور که به حقوق دیگران تجاوز نمی کند، در برابر هر متجاوزی بایستد.
لذا هنگامی که نهج البلاغه نهج البلاغه را از لحاظ کمال روحی، روانی، اجتماعی و فردی، ملاحظه می کنیم، راه ها و جایگاه های سعادت افراد جامعه، در آن آشکار است و به قول شهید مطهری، امام (ع) کتابی شگفت را به یادگار گذاشته است،(43) کتابی که ضامن سعادت انسانی است؛ اما برای جوامع یا افرادی که دچار تورم خود طبیعی نشده باشند و حتی از دیدگاه مکتب هایی که برای بشریت، آغاز و انجامی جز همین خاک تیره و تکاپویی جز برای گسترش خود طبیعی سراغ ندارند، علی (ع) و نهج البلاغه اش هرگز قابل شناخت و هضم نخواهد بود.(44) به همین علت، علامه محمد تقی جعفری رسالت انسانی را به عنوان موضوع و مقدمه ای بر ترجمه و تفسیر نهج البلاغه پی می گیرد و به بررسی اندیشه های لطیف و باورداشت های متعالی نهج البلاغه، که ضامن سعادت انسانها است، می پردازد و تا آن جا می رسد که عشق پرستش را به عنوان سعادت روحی در لابه لای نهج البلاغه برجسته می کند، امام علی (ع) را نماینده این رسالت کلی معرفی می نماید و او را انسانی سعادتمند بر پهنه هستی می نگرد که این سعادت را به دیگران ارزانی می دارد.
دیگر این که بدون مشاهده عظمت الهی و بدون تجلی حق در دل، هیچ انسانی نمی تواند آن همه شیفتگی و بی قراری و محبت الهی را دارا شود و گرایش و عبادت خود را مافوق مجرای معامله گری قرار دهد. او است که می گوید:
الهی!ما عبدتک خوفاً من عقابک ولا رغبة فی ثوبک ولکن وجدتک اهلاً للعبادة فعبدتک.(45)

ضرورت پرداختن به نهج البلاغه در عصر حاضر

اهمیت نهج البلاغه، به عنوان یکی از متون اساسی دینی، حکومتی و زمامداری، در عصری که پیشرفت تحقیق و بررسی در اصول و مبانی نظری و عملی سیاست و حکومت، با رویکرد جدید به متون اصیل دینی، مشهود است، بر کسی پوشیده نیسست. سیاست به هر معنا که باشد، (شاخه ای از علم یا منظومه ای از علم) در این کتاب، بهتر قابل دریابی است؛ زیرا بازگشت نظری و عملی به میراث اسلامی - سیاسی از لوازم بالندگی تفکر و اندیشه جدید است، و مهم ترین زیر بنای این میراث بزرگ، سیره معصومین (ع) ، به ویژه سیره حکومتی امام علی (ع)، که بخش عمده آن را نهج البلاغه در بردارد، است. مباحثی که بیش از هر چیز، دغدغه این تحقیق است و در بررسی متون موجود، با این ترکیب به چشم نمی خورد، مبانی و خط مشی های حکومتی آن امام همام، در محورهایی چون فرهنگ سازی، مشروعیت سازی، توزیع قدرت، نظم و امنیت، توزیع کالا و خدمات (تأمین رفاه و آسایش) است.
یکی از راه کارهای مهم، که در حفظ نظام دینی و بقای آن، تأثیر به سزایی دارد، عملکرد مطلوب آن و حل مشکلات و معضلات جامعه، در عرصه های مختلف، بر اساس مبانی اصیل اسلامی است.
از این رو، بر همگان، از رهبران، کارگزاران، نخبگان و آحاد مردم، لازم است که سعی بلیغ خود را برای موفقیت هرچه بیشتر حکومت اسلامی مبذول دارند. مسلّماً یکی از راه های، کارآمدی نظام، بازشناسی مبانی فکری و ارزش هایی است که نظام اسلامی، از آن ناشی شده است تا بتوان با الگو برداری صحیح و متناسب با زمان، نظام اسلامی را در جهان گسترش داده، حکومت نمونه مولی الموحدّین، علی بن ابی طالب (ع) را الگویی تمام عیار، برای همه عدالت پیشگان و آزادگان عالم، به ویژه برای کارگزاران نظام اسلامی معرفی کرد.
امام علی (ع) به عنوان یک انسان کامل، به موضوعات و مسائل اجتماعی، سیاسی و فرهنگی پرداخته و چشم اندازهای گرانقدر خویش را دوران حکومت پنج ساله خود عرضه کرده است و نهج البلاغه، مملو از مباحث نظری و عملی، در عرصه سیاست و حکومت است. دوران کوتاه حکومت علی (ع) نمایشگاهی از حکمت عملی و نظری است که در نظر جهانیان قرار گرفته است. نظام اسلامی ایران نیز اگر می خواهد در زمره عدالت پیشگان باشد، بیش از هر زمانن دیگر، نیاز به استفاده کامل از این الگو که این استفاده، باید مبتنی بر شناخت درست مبانی و اصول و روش های حکومت حضرت (ع) باشد.
پس از انقلاب اسلامی، گرایش به مباحث و موضوعات نهج البلاغه، به ضرورت انقلاب اسلامی، شدت بیش تر و جلوه جدیدی به خود گرفت و به ویژه، در مباحث سیاست و حکومت، کتاب های بسیاری نوشته شد که در این مختصر، به برخی از آن ها اشاره خواهیم کرد. نکته مهم در نظر نگارنده، این است که مبانی، اصول و خط مشی های حکومت، از زاویه ای که مورد بررسی قرار گرفته، کم تر در تحقیقات موجود به چشم می خورد، هرچند نگارنده این دفتر، تلاش خود را مدیون استفاده از آثار مکتوبی می داند که در اختیار داشته و فهرست آن ها در پایان خواهد آمد.(46)
روشی که در این تحقیق، به کار گرفته شده، روش توصیفی - تحلیلی است که با مطالعه اسناد و مدارک و استناد به آن ها و تحلیل و بررسی آن ها، صورت پذیرفته است.
مسلّم آن است که:
1. امام علی (ع) به دلیل داشتن حکومت، سیاست را از چشم اندازی عملی نگریسته، که نهج البلاغه تجلی آن است.
2. خط مشی های عمومی حکومت، از قبیل فرهنگ سازی، مشروعیت سازی، نظم و امنیت، توزیع قدرت و توزیع کالا و خدمات، به دلیل برخورد با حکومت های موجود در زمان حضرت و حکومت پنج ساله خود آن حضرت، به وضوح، در نهج البلاغه قابل بررسی است.
3. سیاست و حکومت، دو جزء لاینفک در اندیشه و سیره عملی امام علی (ع) است.
4. جایگاه سیاست، حکومت، زمامداران و مباحث حکومتی، به دقت در نهج البلاغه ترسیم شده است.
هدف هایی که این مجموعه دنبال می کند، عبارتند از:
1. نگاهی نو و عملی به خط مشی های عمومی حکومت، در نهج البلاغه.
2. توجه دقیق به محورهای خاص، در ابعاد نظری و عملی از خط مشی هایی مانند فرهنگ، مشروعیت و قدرت.
3. ترسیم محسوس و ملموس الگوی تمام عیار حکومت مطلوب بشری.
این تحقیق، شامل مقدمه، فصول هفت گانه، نتیجه گیری و فهرست منابع است.
در مقدمه، اهمیت نهج البلاغه و ساختار تحقیق، تبیین شده است. در فصل اول، چار چوب نظری مباحث و در فصل دوم، مبانی خط مشی گذاری حکومت علوی و از فصل سوم تا هفتم به ترتیب، مباحث فرهنگ سازی، مشروعیت سازی، توزیع قدرت، نظم و امنیت، توزیع کالا و خدمات (تأمین رفاه و آسایش) در نهج البلاغه، بررسی شده است. در خاتمه نیز نتیجه گیری و به دنبال آن، فهرست تفصیلی منابع آمده است.