مدیریت علوی

ابوطالب خدمتی , علی آقا پیروز , عباس شفیعی

1. تأثیر شخصیت فرد بر ارزیابی از او

از مشکلاتی که ارزشیابی درست و مطلوب را تهدید می کند تأثیر شخصیت فرد بر ارزشیابی اوست. هر گاه ارزیاب بخواهد بر اساس، برداشت ها و تصورات کلی خود از فرد مورد ارزیابی، او را ارزیابی کند، بروز این مشکل بسیار محتمل است.
از آن جا که افراد دارای مقام ها، موقعیت ها و جایگاه های گوناگونی از نظر اجتماعی، سیاسی و اقتصادی هستند، چه بسا توقعات آنان به تناسب این موفقیت تفاوت پیدا کند؛ و ارزیاب نیز تحت تأثیر این عوامل قرار گیرد؛ در نتیجه به جای ارزیابی دقیق و صحیح عملکرد وی، بر مبنای یک دید کلی که نسبت به او وجود دارد، عملکرد او مورد ارزیابی قرار بگیرد.
ممکن است فردی که دارای مقام و منزلت بزرگی بوده و از شرافت برخوردار است با انجام دادن کاری کوچک و کم ارزش توجه ارزیاب را به خود جلب کرده، و او کار کوچک و کم ارزش او را بزرگ و پر ارزش تلقی کند. بالعکس ممکن است که دارای مقام و منزلت چندانی نیست کاری بزرگ است و پرارزش انجام بدهد؛ ولی ارزیاب بر اساس شخصیت و مقام او کار بزرگ و پر اهمیت او را کوچک و کم ارزش ارزیابی نماید.
امام علی (ع) این نکته مهم را به مالک اشتر متذکر شده و او را از انجام این گونه ارزیابی ها به شدت نهی کرده است. آن حضرت می فرماید:
ولا یدعونک شرف امری ء الی ان تعظم من بلائه ما کان صغیراً، ولا ضعة امری ء الی ان تستصغر من بلائه ما کان عظیماً ؛ (289) و همانا شرافت و آبروی کسی باعث نشود که کار کوچک و کم ارزش او را بزرگ و پرارزش بشماری، و حقارت و کوچکی کسی موجب نگردد که خدمت پر ارج او را کوچک به حساب آوری!.
بر این اساس، هنگام ارزشیابی کارکنان نباید شخصیت آن ها بر ارزیابی آنان تأثیر گذاشته و مانع ارزشیابی صحیح و دقیق از عملکرد و توانایی های آن ها شود.
امام علی (ع) در ارزیابی نیروها و کارگزاران خویش به این نکته توجه داشت، و هنگام ارزیابی عملکرد کارگزاران، آنان را بدون در نظر گرفتن شخصیت آن ها مورد سنجش و ارزیابی قرار می داد. از نمونه های بارز این مسأله، ارزشیابی کار کمیل است. کمیل یکی از اصحاب خاص و از دوستان و یاران نزدیک حضرت، و دارای مراتب و درجات بالای معنوی بود. دعای معروف کمیل که حضرت علی (ع) به او تعلیم داده، بیانگر شخصیت ممتاز معنوی وی، و میزان عنایت خاص امیر مؤمنان (ع) به او است.
زمانی که کمیل از طرف آن حضرت، فرماندار شهر هیت بود، لشکر دشمن هنگام عبور از آن منطقه به غارت آن شهر پرداخت، در حالی که کمیل در همان زمان به منطقه قرقیسیا حمله کرده بود. امام علی (ع) وقتی از این رخداد با خبر شد، بلافاصله نامه ای به او نوشت و او را این گونه سرزنش کرد:
اما بعد فان تضییع المرء ما ولی و تکلفه ما کفی لعجز حاضر ورأی متبر. و ان تعاطیک الغارة علی اهل قرقیسیا و تعطیلک التی ولیناک - لیس بها من یمنعها و لا یرد الجیش عنها - لرأی شعاع. فقد صرت جسراً لمن اراد الغارة من اعدائک علی أولیائک غیر شدید المنکب و لا مهیب الجانب و لا ساد ثغرة ولا لعدو شوکة ولا مغن عن اهل مصره ولا مجز عن امیره ؛ (290) اما بعد: سستی انسان در انجام دادن آن چه بر عهده او گذاشته شده، و اصرار او بر انجام دادن آنچه وظیفه او نیست، ناتوانی روشن و نظریه باطل و هلاک کننده است. تو، به اهل قرقیسیا حمله کرده ای؛ ولی مرزهایی که حفظش را بر عهده تو گذارده ایم، بی دفاع رها ساخته ای. این کار، یک فکر نادرست و بیهوده است. تو در حقیقت، پلی شده ای برای دشمنانی که می خواهند بر دوستانت دست، غارت بگشایند، نه بازوی توانایی داری، نه هبیت و ترسی در دل دشمن ایجاد می کنی؛ نه مرزی را حفظ می کنی؛ نه مرزی را حفظ می کنی و نه شوکتی دشمنی را در هم می شکنی؛ نه اهل شهر و دیارت را کفایت می کنی و نه امیر و پیشوایت را از دخالت در آن جا بی نیاز می سازی.
این نامه گویای آن است که شخصیت والای کمیل، در ارزیابی حضرت علی (ع) از عملکرد وی تأثیر نداشته و باعث نشده است که آن حضرت، عملکرد ضعیف کمیل را در فرمانداری، قوی ارزیابی نماید.
نمونه دیگری در این زمینه ارزیابی عملکرد محمد بن ابوبکر است. محمد پسر ابوبکر و پسر خوانده امام علی (ع) بوده و در دامان آن حضرت بزرگ شده بود. وقتی که محمد، استاندار مصر شد، آن حضرت به خاطر عملکرد نسبتاً ضعیف وی، و وجود فردی قوی تر و شایسته تر از او یعنی مالک اشتر، محمد بن ابوبکر را از استانداری مصر، عزل، و مالک اشتر را جایگزین او نمود.
از این جریان دو نکته مهم می توان استفاده کرد:
1 - حضرت (ع) همواره مراقب اعمال و رفتار کارگزاران خود بوده و عملکرد آنان را به دقت مورد ارزشیابی قرار می داده است. به طوری که اگر فردی در انجام دادن وظیفه کوتاهی می کرد یا ضعفی از خود نشان می داد، فرد بهتر و شایسته تری را جایگزین او می نمود.
2 - در ارزیابی آن حضرت از اعمال و رفتار کارگزاران، شخصیت آنان و نیز میزان دوستی و محبت به آن ها، هیچ تأثیری نداشت، و تنها بر اساس عملکردشان ارزیابی می شدند.

2. ظاهر سازی افراد

یکی دیگر از محدودیت ها و موانع ارزشیابی درست و مطلوب، ظاهر سازی افرادی است که مورد ارزیابی قرار می گیرند. این مسأله یکی از مشکلاتی است که صحت و دقت ارزیابی را تهدید کرده و به خطر می اندازد.
در سازمان ها همواره عده ای افراد کم کار و غیر متعهد وجود دارند که از تلاش واقعی برای سازمان و کوشش حقیقی برای دستیابی به اهداف آن دریغ می کنند؛ لیکن سعی آن ها بر این است که چهره متعهد، کوشا و تلاشگری از خود در ذهن مدیران و مسئولان سازمان به جای گذارند. این گونه افراد همواره تلاش می کنند با ظاهر سازی، خوش خدمتی و تملق و چاپلوسی، کارهای کم ارزش و معمولی خود را در نظر مدیران، بزرگ و ارزشمند جلوه دهند. ارزیابی عملکرد این گونه افراد به مراتب سخت تر و پیچیده تر از ارزشیابی افراد معمولی و عادی سازمان است؛ و دقت بیش تری می طلبد.
امام علی (ع) خطر ارزیابی این گونه افراد را به مالک گوشزد کرده و به او توصیه می کند هنگام ارزشیابی آنان دقت لازم را به کار گیرد. آن حضرت می فرماید:
ثم لایکن اختیارک ایاهم علی فراستک واستنامتک و حسن الظن منک، فان الرجال یتعرضون لفراسات الولاة بتصنعهم و سحن خدمتهم و لیس وراء من النصیحة و الأمانة شی ء ؛ (291) سپس در انتخاب آنان هرگز به فراست و اطمینان، و خوش گمانی خود تکیه مکن؛ چرا که مردمان برای جلب نظر زمامداران و والیان، به ظاهر سازی پرداخته و تظاهر به خوش خدمتی می کنند؛ در حالی که در پس این ظاهر جالب، هیچ گونه امانتداری و خیر خواهی وجود ندارد.

3. بی دقتی در ارزشیابی

بدیهی است که ارزیاب نقش بسیار مهمی در فرایند ارزشیابی دارد، و صحت و دقت ارزشیابی در گرو این است که ارزیاب این کار مهم را به صورت صحیح و با دقت کامل انجام دهد. ضرورت دقت ارزیاب در ارزیابی کارهای گروهی، و کارهایی که تعدادی از افراد در به انجام رساندن آن نقش داشته اند، نمود بیش تری دارد؛ زیرا در صورتی که ارزیابی توجه و دقت لازم را نداشته باشد، ممکن است زحمت و تلاش فردی را به حساب فردی دیگری بگذارد، و بدین وسیله صحت ارزشیابی را مخدوش و از درجه اعتبار ساقط کند. بنابراین، می توان گفت که یکی از مشکلات ارزشیابی و موانع و محدودیت های اجرای صحیح آن، به ویژه هنگام ارزیابی کارهایی که افراد زیادی در انجام دادن آن، تلاش و کوشش کرده اند، این است که ارزیاب توجه و دقت کافی نکرده و تلاش و کوشش افراد را به تفکیک و به دقت اندازه گیری و ارزیابی نکند. امام علی (ع) این نکته را به تفکیک و به دقت اندازه گیری و ارزیابی نکند.
ثم اعرف لکل امری ء منهم ما ابلی، و لا تضمن بلاء امری الی غیره ؛ (292) سپس رنج و زحمت هر یک از آن ها را در نظر بگیر، و رنج و تلاش کسی را به حساب دیگری مگذار.
بر این اساس، ارزشیاب هنگام ارزشیابی به ویژه هنگام ارزشیابی کارهای گروهی و جمعی، باید دقت کافی در کار خود داشته، و تلاش و کوشش هر فردی را برای خود او در نظر بگیرد؛ نه اینکه در اثر کم دقتی و بی مبالاتی، تلاش و زحمت کسی را، به فرد دیگری نسبت دهد، و امتیاز او به ناحق برای فرد دیگری درج شود.