مدیریت علوی

ابوطالب خدمتی , علی آقا پیروز , عباس شفیعی

اهمیت و ضرورت برنامه ریزی

برنامه ریزی به عنوان اصلی از اصول اساسی مدیریت، یکی از وظایف مهم و حیاتی مدیران بوده و نقش بسیار مهمی در موفقیت و پیشرفت سازمان ها، و کارآیی و اثر بخشی مدیران دارد. مدیران همواره تلاش می کنند تا کارآیی و اثر بخشی خود و سازمان شان را افزایش دهند. بی تردید تلاش آن ها بدون توجه به مسأله برنامه ریزی به نتیجه مطلوب نخواهد رسید؛ چرا که اگر در سازمان برنامه ریزی صورت نگیرد و برنامه های صحیح و دقیق طراحی نشود، بدین معناست که اهداف سازمان و نیز راه ها و ابزار مناسب برای دستیابی به آن ها مشخص نشده است؛ و آن گاه که اهداف سازمان و راه های دستیابی به آن ها روشن و مشخص نشده باشد، اثر بخشی و کارآیی به هیچ وجه تحقق نخواهد یافت.
ضرورت برنامه ریزی قبل از دست زدن به هر کار، و اهمیت ویژه آن امری عقلانی است؛ و روشن است که اقدام به هر کار، بدون بررسی جوانب مختلف و برنامه ریزی برای آن، نشان دهنده نقصان عقل و یا عدم بهره گیری صحیح و مناسب از این نعمت بزرگ الهی است.
امام علی (ع)، عقلی بودن مسأله برنامه ریزی را مورد تأکید قرار داده و می فرماید:
لاعقل کالتدبیر؛ (54) هیچ عقلی مثل تدبیر نیست.
هیچ چیز مانند برنامه ریزی نشان دهنده خردمند بودن فرد نیست. امام (ع) در این سخن، برنامه ریزی صحیح و مناسب را محکم ترین و روشن ترین دلیل بر خردمندی انسان و کامل بودن عقل او دانسته و در یکی از سخنان گهربار خود، به عقلانی بودن مسأله برنامه ریزی اشاره کرده و می فرماید:
من العقل مجانبة التبذیر و حسن التدبیر ؛ (55) دوری از تبذیر و برنامه ریزی خوب، نشانه خردمندی است.
توجه نکردن به این مسأله مهم و گوش نسپردن به ندای عقل در ضرورت برنامه ریزی قبل از آغاز هر کار، می تواند پیامدهای ناگواری برای سازمان به دنبال داشته باشند؛ و اگر در کارهای مهم و سرنوشت ساز سازمان نیز این بی توجهی وجود داشته باشد و برنامه ریزی صورت نگیرد، ناکامی، شکست، و فرو پاشی سازمان غیر قابل اجتناب خواهد بود.
البته باید توجه داشت که صرف برنامه ریزی، مطلوب نبوده و موجب موفقیت نمی شود؛ بلکه برنامه ای می تواند موجبات موفقیت و پیشرفت سازمان را فراهم کند که اصولی، منطقی و مناسب با امکانات و شرایط سازمان طراحی شده باشد.
برنامه ریزی غیر اصولی و نامناسب نه تنها کمکی به ارتقا و پیشرفت سازمان نمی کند؛ بلکه می تواند موجب شکست، ناکامی، و حتی فرو پاشی سازمان شود.
امیر مؤمنان، علی (ع) در تبیین این نکته مهم می فرماید:
سوء التدبیر، سبب التدمیر؛ (56) بدی (و نامناسب بودن) برنامه ریزی، موجب فرو پاشی است.
همچنین آن حضرت، سوء تدبیر را سبب پیش افتادن نابودی و هلاکت دانسته و می فرماید:
من ساء تدبیره تعجل تدمیره؛ (57) هر کس که تدبیرش بد باشد، نابودیش زودتر است.

آثار و فواید برنامه ریزی

برنامه ریزی علاوه بر این که نقش هدایت کردن و راهنمایی را در سازمان به عهده دارد، به مدیران سازمان ها این امکان را می دهد که از منابع و امکانات سازمان به صورت مناسب و بهینه استفاده نمایند. برنامه ریزی می تواند در تصمیم گیری درست، مدیران را یاری داده و با شناسایی به موقع فرصت ها، و عوامل تهدید کننده سازمان، مدیران را در استفاده صحیح از فرصت ها و مقابله به موقع در برابر تهدیدها کمک کند.
امیر مؤمنان علی (ع) به موارد متعددی از فواید برنامه ریزی و آثار مثبت آن اشاره کرده است که برخی از آن ها را به اختصار توضیح می دهیم:

1. جلوگیری از اشتباه و لغزش

از فواید مهم برنامه ریزی در سازمان این است که به مدیران کمک می کند تا در مورد کارهایی که بایستی در سازمان انجام پذیرند، بررسی و مطالعه کافی نموده؛ جوانب مختلف و آثار و پیامدهای آن ها را پیش بینی کنند، و بدین وسیله سازمان را از لغزش و اشتباه، مصون و محفوظ نگه دارند.
لغزش و خطا در سازمان ها زمانی رخ می دهد که سازمان ها نسبت به کاری که می خواهند انجام دهند، آگاهی و اطلاعات کافی نداشته و عواقب و سرانجام کار را به درستی پیش بینی نکرده باشند. بنابراین، برنامه ریزی مانع گرفتار شدن سازمان در لغزش و اشتباه خواهد شد؛ زیرا برنامه ریزی مستلزم آن است که سازمان قبل از اقدام به کار، آن را مورد مطالعه قرار داده باشد؛ آثار و عواقب ناشی از انجام دادن آن ها را پیش بینی کرده و آگاهانه کار را آغاز کند. این مسأله باعث خواهد شد تا سازمان از غلتیدن در لغزش ها و اشتباهات در امان باشد.
این نکته در مدیریت علوی تأکید شده، آن جا که امام (ع) می فرماید:
التدبیر قبل الفعل یؤمن العثار؛ (58) تدبیر و برنامه ریزی قبل از کار، باعث مصونیت از لغزش و خطا است.