مدیریت علوی

نویسنده : ابو طالب خدمتی، علی آقا پیروز و عباس شفیعی

عدالت

عدالت یکی از صفات خداوند متعال است که پیامبران و اولیای الهی، منادیان راستین آن بوده و مردم را برای بر پا داشتن آن دعوت می کردند. پیامبر گرامی اسلام (ص) همانند سایر پیامبران، از سوی خداوند متعال مأمور شده است که عدالت را در جامعه بر پا دارد. خداوند متعال عدالت را از همه چیز به تقوا و پرهیزکاری نزدیک تر دانسته، و همه دینداران و مؤمنان را به بر پا داشتن عدالت و انصاف دعوت می کند، اگر چه این کار به ضرر و زیان خود یا بستگانشان باشد.
خداوند متعال، عدالت پیشگان و دادگران را دوست دارد؛ و کسی که محبوب خدا باشد. آبشار عنایات الهی بر جانش سرازیر شده و صفات خدایی در وجودش تجلی می کند. یکی از ویژگی های بر جسته ام علی (ع) عدالت بود. آن حضرت در همه کارها حتی در ساده ترین و کوچک ترین امور نیز عدالت را در نظر داشت. عدالت سراسر وجود علی (ع) را فرا گرفته بود؛ از اندیشه، سخن، عمل، حکومت، مدیریت حضرتش گرفته؛ تا قضاوت، مردمداری و پیوندهای خانوادگی و اجتماعی او. عدالت امام (ع) آن قدر دقیق و عمیق بود که می فرماید: به خدا سوگند اگر هفت اقلیم را با آنچه زیر آن ها است به من دهند تا خدا را نافرمانی کنم و یک پوسته جو را از مورچه ای به ناروا بستانم، چنین نخواهم کرد. (44)
امام علی (ع) علاوه بر این که خود در تمام جنبه های مدیریتی، حکومتی و... عدالت را پیاده می کرد، کارگزاران خویش را نیز به این مهم توصیه و سفارش می نمود؛ در بخش هایی از عهد نامه مالک اشتر، وی را به رعایت دستور داده و می فرماید:
و لیکن احب الأمور الیک اوسطها فی الحق واعمها فی العدل ؛ (45) باید محبوب ترین کارها نزد تو اموری باشد که معتدل ترین آن ها در حق، و فراگیرترین آن ها در عدالت است.

اعتدال و میانه روی

اعتدال و میانه روی از مسائل مهم، به ویژه در مدیریت و هدایت مجموعه های سازمانی است. پرهیز از افراط و تفریط ضرورتی است که بدون توجه به آن نمی توان سازمان را به خوبی اداره کرده و به سوی دستیابی به اهداف از پیش تعیین شده، رهنمون شد. برنامه های دین اسلام بر اصل مهم اعتدال استوار است. هیچ برنامه ای بدون توجه به این اصل و پرهیز از هر گونه تندروی یا کند روی، به نتیجه مطلوب نخواهد رسید.
بررسی اجمالی سیره مدیریتی و حکومتی امام علی (ع) مبین آن است که ایشان در تمام مراحل زندگی، به ویژه در مدیریت جامعه اسلامی همواره به اصل اعتدال و میانه روی پایبند بوده، و به شدت از افراط و تفریط اجتناب می کرد. علاوه بر این، کارگزاران خویش را سفارش می کرد که کارهای خود را بر مبنای اصل مهم اعتدال و میانه روی استوار کنند، و هرگز در اداره امور به وادی افراط و تفریط کشیده نشوند.
اصولاً اعتدال و میانه روی مسأله ای عقلی است، و به حکم عقل این نکته دریافت می شود که بهترین راه انجام دادن کارها، اعتدال و میانه روی است؛ و هیچ گاه با افراط و تفریط نمی توان کارها را به سامان رساند، و به اهداف دست یافت. بر این اساس، امام علی (ع) از سویی توصیه به اعتدال کرده و می فرماید:
علیک بالقصد فی الامور؛ (46) در کارها میانه رو و معتدل باش؛ و از دیگر سو افراط و تفریط را نشانه و نتیجه نادانی دانسته و می فرماید:
لاتری الجاهل الا مفرطاً او مفرطاً (47) جاهل را نمی بینی مگر این که یا افراط می کند یا تفریط.

فصل دوم برنامه ریزی