مدیریت علوی

نویسنده : ابو طالب خدمتی، علی آقا پیروز و عباس شفیعی

آینده نگری

آینده نگری و دور اندیشی یکی از شرایط مدیریت خردمندانه و منطقی است، و مدیریت بدون توجه به این نکته مهم نمی تواند سازمان را به سر منزل مقصود برساند. قبل از اقدام به هر کار باید جوانب و زوایای مختلف آن مورد بررسی قرار گرفته و پیامدهای احتمالی آن پیش بینی شود. مدیرانی که قبل از اقدامات عملی، با آینده نگری، زوایای مختلف مسأله را بررسی کرده و امکانات و مقدمات لازم را پیش بینی می کنند، تصمیمات استوارتری می گیرند و میزان موفقیت و اثر بخشی خود را افزایش می دهند.
ضرورت آینده نگری، مسأله ای عقلی است و هر انسان خردمندی آن را باور دارد؛ زیرا آینده نگری یکی از شرایط انجام دادن درست و منطقی کار است و پیامدهای احتمالی هر کاری، در صورتی قابل جبران خواهد بود که قبل از اقدام، توجه کافی به آن شده، و پیش بینی های لازم صورت گرفته باشد. امام علی (ع) دوراندیشی و آینده نگری را نشانه خردمندی دانسته و عاقل ترین انسان را فردی می داند که آینده نگری بیش تری داشته باشد.
آن حضرت می فرماید:
اعقل الناس انظرهم فی العواقب؛ (30) خردمندترین مردم، عاقبت اندیش ترین آن هاست.
فعالیت ها و اقدامات مدیران در سازمان، پیامدهایی دارد که بسا برای سازمان چندان مطلوب نباشد. بنابراین، مدیران و مسئولان باید آینده را به خوبی بشناسند و آثار و پیامدهای احتمالی اقدامات خود را پیش بینی نمایند، تا بتوانند از عواقب نامطلوب آن در امان بمانند. از این رو، امام علی (ع) یکی از دلایل ضرورت آینده نگری را، مصون ماندن از مشکلات دانسته و می فرماید:
من نظر فی العواقب سلم من النوائب؛ (31) کسی که در عواقب کار بیندیشد، از گرفتاری ها در امان باشد.

پرهیز از شتابزدگی و سستی

انجام دادن کارها خصوصاً کارهای کلان و زیربنایی، نیازمند وجود مقدمات و زمینه سازی متناسب است؛ به طوری که اگر مقدمات و زمینه های لازم به وجود نیامده باشد، نمی توان به آن کار اقدام کرد؛ و در صورت اقدام نیز معمولاً نمی توان به نتیجه مطلوب رسید. انجام دادن کارها پیش از فراهم آوردن مقدمات لازم و قبل از زمینه سازی، معقول و منطقی نبوده و بعید نیست که فرد یا سازمان را با مشکلات بسیاری روبه رو سازد، و خسارات فراوانی به وجود آورد.
همان گونه که شتابزدگی در کارها مطلوب نیست، و برای نظام مدیریتی مشکل آفرین است، سستی و کوتاهی در کارها نیز مطلوب نبوده و چه بسا فرصت ها و امکانات را به هدر دهد و خسارات بسیاری به جای گذارد. بنابراین، مدیران باید هم از شتابزدگی و عجله بپرهیزند و قبل از فراهم شدن مقدمات و اسباب لازم، به انجام دادن کاری اقدام نکنند، و هم به هنگام آماده شدن زمینه ها و مقدمات، سستی نکنند و فرصت را از دست ندهند.
امام علی (ع) این مسأله را به مالک اشتر تذکر داده و می فرماید:
ایاک و العجلة بالأمور قبل أوانها و التسقط فیها عند امکانها، او اللجاجة فیها اذا تنکرت او الوهن عنها اذا استوضحت، فضع کل أمر موضعه و أوقع کل أمر موقعه ؛ (32) بپرهیز از شتاب در انجام دادن کارها قبل از رسیدن وقتشان؛ و سستی و اهمال در کارها آن گاه که انجام دادن کاری ممکن است؛ و از لجاجت در اموری که مبهم است؛ و ضعف و سستی در اموری که روشن است. پس هر کاری را در جای خودش قرار بده، و هر کاری را در وقت خود انجام ده.
بهره مندی از عقل، و خردمندی اقتضا می کند که انسان هیچ کاری را شتابزده و نسنجیده انجام ندهد. بنابراین، مدیران عاقل و خردمند هرگز نسنجیده عمل نمی کنند و گرفتار شتابزدگی در عمل نمی شوند؛ چرا که می دانند لازمه مدیریت صحیح و منطقی، این است که قبل از انجام دادن هر کار جوانب و زوایای مختلف آن به درستی تبیین و بررسی گردد، تا کارها به صورت ناپخته و نادرست انجام نگیرد؛ زیرا کارهای شتابزده و ناپخته، به ویژه در کارهای مدیریتی، می تواند به شدت آسیب زا باشد، و مشکلات و خسارت های بسیاری به وجود آورد.
البته همان گونه که از عجله و شتابزدگی در کارها باید اجتناب کرد، از سستی و اهمال در انجام دادن آنها نیز باید پرهیز نمود؛ چرا که سستی و تأخیر موجب از دست رفتن فرصت می شود، و بازگشت فرصت نیز یا ممکن نیست و یا بسیار مشکل است.

قاطعیت

قاطعیت و پرهیز از شک و تردید، از لوازم و شرایط اصلی موفقیت مدیریت است. این نکته نقش مهمی در حل و فصل امور و موفقیت سازمان، در انجام دادن وظایف و مأموریت های خود و دستیابی به اهداف از پیش تعیین شده دارد. درست است که مدیر قبل از تصمیم گیری و اقدام عملی، به ویژه در مسائل مهم و حیاتی، باید تأمل کند، و به دقت تمام زوایای آن را نسنجیده و جوانب مختلف آن را مورد بررسی دقیق قرار دهد؛ ولی بعد از بررسی جوانب مختلف قضیه و مشورت با صاحب نظران، قاطعیت در اتخاذ تصمیم و اجرای آن نیز ضرورت دارد.
برخی از مدیران در اتخاذ تصمیم و اجرای آن، بیش از حد تردید می کنند، و بعد از آماده شدن همه مقدمات و مهیا شدن همه شرایط لازم نیز توانایی و جرأت تصمیم گیری قاطع را ندارند، و یا در تصمیم گیری خود دچار اضطراب و دلهره هستند. این وضعیت باعث می شود که تردید و ابهام و سر در گمی در همه بدنه سازمان سرایت کرده و کارها در زمان مناسب به انجام نرسد؛ و سازمان از انجام دادن وظایف و مأموریت های خود بازمانده و به اهداف مورد نظر نرسد. امام علی (ع) از شک و تردید بی مورد نهی کرده و می فرماید:
لا تجعلوا علمکم جهلاً و یقینکم شکاً، اذا علمتم فاعملوا و اذا تیقنتم فأقدموا ؛ (33) علم خود را به جهل، و یقین خویش را به شک تبدیل نکنید. وقتی دانستید عمل کنید و زمانی که یقین کردید اقدام نمایید.
دقت در برخی از تصمیم گیری های امام علی (ع) نشان می دهد که آن حضرت همواره سعی می کرد با در نظر گرفتن همه جوانب، و دقت در زوایای مختلف مسأله، تصمیم منطقی و درستی برای آن اتخاذ کند. آن حضرت زمانی که زوایای گوناگون قضیه و عواقب و پیامدهای آن روشن می شد و موقعیت برای تصمیم گیری مناسب می گردید، با قاطعیت کامل تصمیم می گرفت و اجرا می کرد، و از سستی و تعلل در اجرای تصمیم خود اجتناب می ورزید.