مدیریت علوی

نویسنده : ابو طالب خدمتی، علی آقا پیروز و عباس شفیعی

صرفه جویی در اموال عمومی

در سازمان ها، بویژه سازمان های دولتی یا عمومی، بخشی از اموال و امکانات دولتی و عمومی در اختیار مدیران و مسئولان سازمان قرار دارد تا از آن ها در موارد معین و مشخص و یا مواردی که نیاز و ضرورت احساس می شود، بر اساس اختیارات قانونی و یا طبق تشخیص آنان بهره برداری شده و مورد استفاده قرار گیرند. درست است که صرفه جویی و جلوگیری از اسراف باید به عنوان یک اصل اسلامی در زندگی خصوصی نیز مورد توجه قرار گیرد؛ لیکن در مورد اموال عمومی و بیت المال، تأکید بیش تری به رعایت آن شده است.
امام علی (ع) به کارگزاران خویش مؤکداً سفارش می کرد که در مصرف بیت المال نهایت دقت و صرفه جویی را مراعات کرده و از اسراف و ریخت و پاش به شدت بپرهیزند.
تنها به یک نمونه که در خصوصی نگارش نامه هاست، اشاره می کنیم:
ادقوا اقلامکم، و قاربوا بین سطورکم، و احذفوا عنی فضولکم، و اقصدوا قصد المعانی، و ایاکم و الاکثار، فان اموال المسلمین لاتحمل الاضرار ؛ (28) قلم هایتان را تیز کنید، و سطرهایتان را نزدیک هم بنویسید، از زیاده نویسی بپرهیزید، منظورتان را کوتاه تر بیان کنید. مبادا زیاده نویسی و پرحرفی نمایید؛ زیرا اموال مسلمانان زیانی را بر نمی تابد!.
امام علی (ع) پیش از سفارش دیگران به صرفه جویی در بیت المال، و بیش از همه کسانی که مخاطب آن حضرت هستند، خود در مصرف بیت المال دقیق بود، و از هر گونه اسراف پرهیز می کرد. صرفه جویی آن حضرت در بیت المال مسلمانان به حدی است که حاضر نشد برای پاسخگویی به کسانی که شب هنگام برای کار خصوصی به او مراجعه کرده بودند، از نور چراغ بیت المال استفاده کند. در منابع تاریخی نقل شده است که شبی طلحه و زبیر برای پاره ای از مسائل شخصی خود، خدمت امام علی (ع) رسیدند. امام در آن حال مشغول رسیدگی به امور بیت المال بود. وقتی آن دو وارد شدند، آن بزرگوار چراغ بیت المال را خاموش کرد و فرمود تا از خانه اش چراغ دیگری بیاورند! و حاضر نشد تنها چند دقیقه از نور چراغ بیت المال برای مسائل شخصی استفاده شود. (29)
البته شاید عده ای کج فهم، در بعضی از مسائل فرعی و جزئی، نسبت به مصرف بیت المال وسواس به خرج دهند؛ لیکن در مسائل بزرگ و کلان، دست به تعدی و اسراف بزنند! بدون شک آنچه مورد سفارش امام علی (ع) است، دقت و صرفه جویی در همه مسائل (خرد و کلان) می باشد؛ و شاید هدف اصلی ایشان از دقت در موارد جزیی نیز این باشد که روحیه دقت و صرفه جویی در کارگزاران تقویت گردد و از اسراف و ریخت و پاش در اموال عمومی، به ویژه در سطوح گسترده اجتناب شود.

آینده نگری

آینده نگری و دور اندیشی یکی از شرایط مدیریت خردمندانه و منطقی است، و مدیریت بدون توجه به این نکته مهم نمی تواند سازمان را به سر منزل مقصود برساند. قبل از اقدام به هر کار باید جوانب و زوایای مختلف آن مورد بررسی قرار گرفته و پیامدهای احتمالی آن پیش بینی شود. مدیرانی که قبل از اقدامات عملی، با آینده نگری، زوایای مختلف مسأله را بررسی کرده و امکانات و مقدمات لازم را پیش بینی می کنند، تصمیمات استوارتری می گیرند و میزان موفقیت و اثر بخشی خود را افزایش می دهند.
ضرورت آینده نگری، مسأله ای عقلی است و هر انسان خردمندی آن را باور دارد؛ زیرا آینده نگری یکی از شرایط انجام دادن درست و منطقی کار است و پیامدهای احتمالی هر کاری، در صورتی قابل جبران خواهد بود که قبل از اقدام، توجه کافی به آن شده، و پیش بینی های لازم صورت گرفته باشد. امام علی (ع) دوراندیشی و آینده نگری را نشانه خردمندی دانسته و عاقل ترین انسان را فردی می داند که آینده نگری بیش تری داشته باشد.
آن حضرت می فرماید:
اعقل الناس انظرهم فی العواقب؛ (30) خردمندترین مردم، عاقبت اندیش ترین آن هاست.
فعالیت ها و اقدامات مدیران در سازمان، پیامدهایی دارد که بسا برای سازمان چندان مطلوب نباشد. بنابراین، مدیران و مسئولان باید آینده را به خوبی بشناسند و آثار و پیامدهای احتمالی اقدامات خود را پیش بینی نمایند، تا بتوانند از عواقب نامطلوب آن در امان بمانند. از این رو، امام علی (ع) یکی از دلایل ضرورت آینده نگری را، مصون ماندن از مشکلات دانسته و می فرماید:
من نظر فی العواقب سلم من النوائب؛ (31) کسی که در عواقب کار بیندیشد، از گرفتاری ها در امان باشد.

پرهیز از شتابزدگی و سستی

انجام دادن کارها خصوصاً کارهای کلان و زیربنایی، نیازمند وجود مقدمات و زمینه سازی متناسب است؛ به طوری که اگر مقدمات و زمینه های لازم به وجود نیامده باشد، نمی توان به آن کار اقدام کرد؛ و در صورت اقدام نیز معمولاً نمی توان به نتیجه مطلوب رسید. انجام دادن کارها پیش از فراهم آوردن مقدمات لازم و قبل از زمینه سازی، معقول و منطقی نبوده و بعید نیست که فرد یا سازمان را با مشکلات بسیاری روبه رو سازد، و خسارات فراوانی به وجود آورد.
همان گونه که شتابزدگی در کارها مطلوب نیست، و برای نظام مدیریتی مشکل آفرین است، سستی و کوتاهی در کارها نیز مطلوب نبوده و چه بسا فرصت ها و امکانات را به هدر دهد و خسارات بسیاری به جای گذارد. بنابراین، مدیران باید هم از شتابزدگی و عجله بپرهیزند و قبل از فراهم شدن مقدمات و اسباب لازم، به انجام دادن کاری اقدام نکنند، و هم به هنگام آماده شدن زمینه ها و مقدمات، سستی نکنند و فرصت را از دست ندهند.
امام علی (ع) این مسأله را به مالک اشتر تذکر داده و می فرماید:
ایاک و العجلة بالأمور قبل أوانها و التسقط فیها عند امکانها، او اللجاجة فیها اذا تنکرت او الوهن عنها اذا استوضحت، فضع کل أمر موضعه و أوقع کل أمر موقعه ؛ (32) بپرهیز از شتاب در انجام دادن کارها قبل از رسیدن وقتشان؛ و سستی و اهمال در کارها آن گاه که انجام دادن کاری ممکن است؛ و از لجاجت در اموری که مبهم است؛ و ضعف و سستی در اموری که روشن است. پس هر کاری را در جای خودش قرار بده، و هر کاری را در وقت خود انجام ده.
بهره مندی از عقل، و خردمندی اقتضا می کند که انسان هیچ کاری را شتابزده و نسنجیده انجام ندهد. بنابراین، مدیران عاقل و خردمند هرگز نسنجیده عمل نمی کنند و گرفتار شتابزدگی در عمل نمی شوند؛ چرا که می دانند لازمه مدیریت صحیح و منطقی، این است که قبل از انجام دادن هر کار جوانب و زوایای مختلف آن به درستی تبیین و بررسی گردد، تا کارها به صورت ناپخته و نادرست انجام نگیرد؛ زیرا کارهای شتابزده و ناپخته، به ویژه در کارهای مدیریتی، می تواند به شدت آسیب زا باشد، و مشکلات و خسارت های بسیاری به وجود آورد.
البته همان گونه که از عجله و شتابزدگی در کارها باید اجتناب کرد، از سستی و اهمال در انجام دادن آنها نیز باید پرهیز نمود؛ چرا که سستی و تأخیر موجب از دست رفتن فرصت می شود، و بازگشت فرصت نیز یا ممکن نیست و یا بسیار مشکل است.