مدیریت علوی

نویسنده : ابو طالب خدمتی، علی آقا پیروز و عباس شفیعی

انحصارطلبی و امتیاز خواهی

مدیران و مسئولان سازمان ها، به خاطر موقعیت خود، به اموال و امکانات فراوانی دسترسی دارند و طبعاً منابع گوناگون مالی و اعتباری در اختیار آن ها می باشد. این امکان می تواند زمینه ساز فساد و امتیاز طلبی و استفاده غیر مجاز از منابع عمومی گردد. بنابراین، مدیران بایستی دقت کنند که در زمان مسئولیت خود گرفتار این فساد نشوند. بدین منظور نه تنها باید از اختصاص دادن اموال و امکانات عمومی به خویش پرهیز کنند؛ که تلاش نمایند زمینه هر گونه امتیاز خواهی و بهره برداری غیر مجاز از امکانات را از جانب اطرافیان، خویشاوندان و دوستان از بین برده و اجازه ندهند که کارکنان نیز از اموال عمومی و امکانات همگانی در جهت منافع خصوصی و شخصی بهره برداری نمایند.
امیر مؤمنان (ع) به کارگزاران خویش همواره این نکته را یاد آوری می نمود و به شیوه های گوناگون مختلف، آنان را از استیثار و امتیاز خواهی برحذر می داشت. آن حضرت در بخشی از عهدنامه خود به مالک اشتر می فرماید:
ایاک و الاستئثار بما الناس فیه أسوة ؛ (25) از امتیاز خواهی و اختصاص دادن چیزی که (بهره) مردم در آن یکسان است، بپرهیز.
امام علی (ع) کارگزاران خویش را از امتیاز طلبی بر حذر می داشت و به آنان اجازه نمی داد که برای خود یا خویشان و اطرافیان خویش امتیاز ویژه در نظر بگیرند. و به مدیران این نکته را یاد آوری می فرمود که آنان امانتدارند و باید در مقابل او و مردم پاسخگو باشند. توصیه آن حضرت در این خصوص، بر رفتار خویش در حکومتداری مبتنی است، که از هر گونه امتیاز و استیثار پرهیز می نمود. آن حضرت وقتی وارد عراق شد، به مردم فرمود:
دخلت بلادکم بأشمالی هذه و رحلتی و راحلتی ها هی، فان انا خرجت من بلادکم بغیر ما دخلت فاتنی من الخائنین ؛ (26) من با این جامه ها و این بار و بنه به سرزمین شما آمدم؛ حال اگر از سرزمین شما با چیزی جز آنچه با آن آمدم بیرون بروم، از خیانتکارانم.
امام علی (ع) در خصوص استیثار و امتیاز خواهی کارگزاران بسیار حساس بود و در این مورد به هیچ وجه اجازه نمی داد که با مردم رفتار خود کامانه داشته باشند، امتیاز طلبی کنند، و چیزی از اموال و دارایی های مردم را به خود یا بستگان و نزدیکان خویش اختصاص دهند؛ لذا به محض دریافت گزارشی مبنی بر امتیاز طلبی یکی از کارگزاران، برای از بین بردن آن اقدام می کرد.
زمانی که یکی از کارگزاران آن حضرت دست تعدی به اموال مردم گشود، امام علی (ع) طی نامه ای به او نوشت:
فاتق الله وارد الی هولاء القوم الموالهم، فانک ان لم تفعل ثم امکننی الله منک لاعذرن الی الله فیک و لاضربتک بسیفی الذی ما ضربت به احداً الا دخل النار ؛ (27) پس، از خدا بترس و اموال این مردم را به آنان باز گردان که اگر این کار را نکنی و خدا تو را در اختیار من قرار دهد وظیفه ام را در برابر خدا نسبت به تو انجام خواهم داد و با این شمشیرم که هیچ کس را با آن نزدم مگر این که داخل جهنم شد، بر تو خواهم زد.

صرفه جویی در اموال عمومی

در سازمان ها، بویژه سازمان های دولتی یا عمومی، بخشی از اموال و امکانات دولتی و عمومی در اختیار مدیران و مسئولان سازمان قرار دارد تا از آن ها در موارد معین و مشخص و یا مواردی که نیاز و ضرورت احساس می شود، بر اساس اختیارات قانونی و یا طبق تشخیص آنان بهره برداری شده و مورد استفاده قرار گیرند. درست است که صرفه جویی و جلوگیری از اسراف باید به عنوان یک اصل اسلامی در زندگی خصوصی نیز مورد توجه قرار گیرد؛ لیکن در مورد اموال عمومی و بیت المال، تأکید بیش تری به رعایت آن شده است.
امام علی (ع) به کارگزاران خویش مؤکداً سفارش می کرد که در مصرف بیت المال نهایت دقت و صرفه جویی را مراعات کرده و از اسراف و ریخت و پاش به شدت بپرهیزند.
تنها به یک نمونه که در خصوصی نگارش نامه هاست، اشاره می کنیم:
ادقوا اقلامکم، و قاربوا بین سطورکم، و احذفوا عنی فضولکم، و اقصدوا قصد المعانی، و ایاکم و الاکثار، فان اموال المسلمین لاتحمل الاضرار ؛ (28) قلم هایتان را تیز کنید، و سطرهایتان را نزدیک هم بنویسید، از زیاده نویسی بپرهیزید، منظورتان را کوتاه تر بیان کنید. مبادا زیاده نویسی و پرحرفی نمایید؛ زیرا اموال مسلمانان زیانی را بر نمی تابد!.
امام علی (ع) پیش از سفارش دیگران به صرفه جویی در بیت المال، و بیش از همه کسانی که مخاطب آن حضرت هستند، خود در مصرف بیت المال دقیق بود، و از هر گونه اسراف پرهیز می کرد. صرفه جویی آن حضرت در بیت المال مسلمانان به حدی است که حاضر نشد برای پاسخگویی به کسانی که شب هنگام برای کار خصوصی به او مراجعه کرده بودند، از نور چراغ بیت المال استفاده کند. در منابع تاریخی نقل شده است که شبی طلحه و زبیر برای پاره ای از مسائل شخصی خود، خدمت امام علی (ع) رسیدند. امام در آن حال مشغول رسیدگی به امور بیت المال بود. وقتی آن دو وارد شدند، آن بزرگوار چراغ بیت المال را خاموش کرد و فرمود تا از خانه اش چراغ دیگری بیاورند! و حاضر نشد تنها چند دقیقه از نور چراغ بیت المال برای مسائل شخصی استفاده شود. (29)
البته شاید عده ای کج فهم، در بعضی از مسائل فرعی و جزئی، نسبت به مصرف بیت المال وسواس به خرج دهند؛ لیکن در مسائل بزرگ و کلان، دست به تعدی و اسراف بزنند! بدون شک آنچه مورد سفارش امام علی (ع) است، دقت و صرفه جویی در همه مسائل (خرد و کلان) می باشد؛ و شاید هدف اصلی ایشان از دقت در موارد جزیی نیز این باشد که روحیه دقت و صرفه جویی در کارگزاران تقویت گردد و از اسراف و ریخت و پاش در اموال عمومی، به ویژه در سطوح گسترده اجتناب شود.

آینده نگری

آینده نگری و دور اندیشی یکی از شرایط مدیریت خردمندانه و منطقی است، و مدیریت بدون توجه به این نکته مهم نمی تواند سازمان را به سر منزل مقصود برساند. قبل از اقدام به هر کار باید جوانب و زوایای مختلف آن مورد بررسی قرار گرفته و پیامدهای احتمالی آن پیش بینی شود. مدیرانی که قبل از اقدامات عملی، با آینده نگری، زوایای مختلف مسأله را بررسی کرده و امکانات و مقدمات لازم را پیش بینی می کنند، تصمیمات استوارتری می گیرند و میزان موفقیت و اثر بخشی خود را افزایش می دهند.
ضرورت آینده نگری، مسأله ای عقلی است و هر انسان خردمندی آن را باور دارد؛ زیرا آینده نگری یکی از شرایط انجام دادن درست و منطقی کار است و پیامدهای احتمالی هر کاری، در صورتی قابل جبران خواهد بود که قبل از اقدام، توجه کافی به آن شده، و پیش بینی های لازم صورت گرفته باشد. امام علی (ع) دوراندیشی و آینده نگری را نشانه خردمندی دانسته و عاقل ترین انسان را فردی می داند که آینده نگری بیش تری داشته باشد.
آن حضرت می فرماید:
اعقل الناس انظرهم فی العواقب؛ (30) خردمندترین مردم، عاقبت اندیش ترین آن هاست.
فعالیت ها و اقدامات مدیران در سازمان، پیامدهایی دارد که بسا برای سازمان چندان مطلوب نباشد. بنابراین، مدیران و مسئولان باید آینده را به خوبی بشناسند و آثار و پیامدهای احتمالی اقدامات خود را پیش بینی نمایند، تا بتوانند از عواقب نامطلوب آن در امان بمانند. از این رو، امام علی (ع) یکی از دلایل ضرورت آینده نگری را، مصون ماندن از مشکلات دانسته و می فرماید:
من نظر فی العواقب سلم من النوائب؛ (31) کسی که در عواقب کار بیندیشد، از گرفتاری ها در امان باشد.