مدیریت علوی

نویسنده : ابو طالب خدمتی، علی آقا پیروز و عباس شفیعی

امانت بودن مدیریت

از دیدگاه اسلام به طور عام، و در نگاه امام علی علیه السلام به طور خاص، مدیریت و مسئولیت در حکم امانتی است که به مدیر سپرده می شود تا برای مدتی معین به عنوان مجری یا امانتداری در آن جایگاه انجام وظیفه کند.
مدیریت و مسئولیت، امانت گرانسنگی است که باید به اهلش سپرده شود؛ زیرا آنچه موجب گردش درست امور و سلامت و صلابت کارها می شود، آن است که مشاغل اصلی و مدیریتی از یک سو به عنوان امانت تلقی شود، و از سویی دیگر به افراد شایسته و توانمند واگذار گردد. این نوع نگاه به مسئولیت باعث می شود که در انتخاب افراد برای مدیریت و یا هر شغل دیگر، شایسته سالاری مراعات گردد، و افرادی شایسته برای به دست گرفتن آن ها انتخاب شوند.
امام علی علیه السلام در نامه ای به یکی از کارگزاران خویش، امانت بودن مسئولیت و مدیریت را متذکر شده و می فرماید:
و ان عملک لیس لک بطعمه و لکنه فی عنقک امانه؛ (3) کاری که در دست توست، طعمه نیست، بلکه امانتی است بر گردن تو.
کسانی که بدون توجه به اصل امانت بودن مدیریت، و بدون برخورداری از شایستگی ها و توانایی های لازم، مدیریت و مسئولیتی را می پذیرند، و نیز کسانی که چنین افرادی را انتخاب می کنند، مرتکب خیانت علیه السلام به رفاعه، یکی دیگر از کارگزاران خویش می فرماید:
و اعلم یا رفاعه ان هذه الاماره امانه فمن خیانه فعلیه لعنه الله الی یوم القیامه ؛ (4) ای رفاعه! بدان که این امارت و مدیریت، امانتی است که هر کس به آن خیانت کند، لعنت خدا تا روز قیامت بر او باشد.

برنامه ریزی

برنامه ریزی از ارکان مدیریت و از جمله وظایف اصلی مدیران است، و نقشی اساسی در موفقیت و پیشرفت سازمان ها دارد. ضرورت برنامه ریزی قبل از هر گونه اقدام و اهمیت ویژه آن مساله ای عقلی است، و تبیین و استدلال چندانی نیاز ندارد؛ و روشن است که اقدام به هر کار، بدون بررسی جوانب مختلف آن و قبل از برنامه ریزی لازم، بیانگر نقصان عقل و یا عدم بهره گیری مناسب از این نعمت بزرگ الهی است و پیروزی و موفقیت در کار را ارزانی انسان نخواهد کرد.
حضرت علی علیه السلام عقلی بودن مساله برنامه ریزی را مورد تاکید قرار داده و می فرماید: ادل شی ء علی غزاره العقل حسن التدبیر ؛ (5) بهترین دلیل بر کمال عقل، خوب برنامه ریزی کردن است.
در برخی روایات نقل شده از امام علی علیه السلام به بعضی از آثار مثبت برنامه ریزی کردن است.
در برخی روایات نقل شده از امام علی علیه السلام به بعضی از آثار مثبت برنامه ریزی اشاره شده است. مانند: جلوگیری از اشتباه، افزایش بهره وری، مقابله با تهدیدات، کمک به تصمیم گیری اثر بخش، ایجاد آرامش درونی، کمک به حل مشکلات سازمان و مصونیت از پشیمانی.
البته باید توجه داشت که صرف برنامه ریزی، موجب موفقیت سازمان نمی شود؛ بلکه برنامه ای می تواند مقدمات موفقیت و پیشرفت سازمان را فراهم کند اصولی، منطقی و متناسب با امکانات و شرایط سازمان طراحی شده باشد. برنامه ریزی غیر اصولی و نا متناسب، نه تنها کمکی به پیشرفت سازمان نمی کند، چه بسا باعث شکست، ناکامی و حتی فرو پاشی سازمان شود.
امیر مومنان علی علیه السلام می فرماید:
سوی التدبیر، سبب التدمیر؛ (6) برنامه ریزی کردن، موجب هلاک و فرو پاشی است.

تصمیم گیری

تصمیم گیری از اهمیت بسیار و جایگاهی ویژه در مدیریت برخوردار است؛ تا جایی که برخی پژوهشگران و صاحب / بزرگ، تصمیم گیری و مدیریت را هم معنا و مترادف دانسته، و معتقدند که مدیریت چیزی جز تصمیم گیری نیست. تصمیم گیری کانون اصلی مدیریت را تشکیل می دهد و از انجام دادن وظایفی مثل برنامه ریزی، سازماندهی و یا کنترل، در واقع همان تصمیم گیری در مورد نحوه انجام می دهد.
مدیران، تصمیمات متعددی را در موضوعات مختلفی که برای سازمان پیش می آید، اتخاذ می کنند. برخی از این موضوعات بسیار مهم و حیاتی اند، و اگر تصمیمات خوب، به جا و به موقع گرفته نشود، ممکن است خسارت ها و شکست های بزرگ و غیر قابل جبرانی به وجود آورد. در چنین مواردی ضرورت اتخاذ تصمیمات عاقلانه و منطقی بیش تر نمایان می شود. تنها این گونه تصمیم گیری هاست که سازمان را از مشکلات نجات می دهد و موجب پیمودن راه تکامل می شود؛ همان گونه که امام علی علیه السلام فرمود:
رای العاقل ینجی؛ (7) تصمیم گیری منطقی و تصمیم های صحیح و خردمنداند، تاثیر عمیق بر امور مختلف سازمان داشته، و می تواند سازمان را در دستیابی به اهداف سازمانی یاری دهد. تصمیم گیری آن گاه که با دقت، دور اندیشی و ژرف نگری همراه باشد، دستیابی به اهداف سازمانی و موفقیت و اثر بخشی سازمان را تا حد زیادی تضمین می کند.
حضرت علی علیه السلام فرمود:
اذا اقتر العزم بالحزم کملت السعاده ؛ (8) هنگامی که تصمیم با دور اندیشی همراه شود، سعادت کامل گردد.