مدیریت علوی

نویسنده : ابو طالب خدمتی، علی آقا پیروز و عباس شفیعی

سخن پژوهشکده

پژوهش در علوم انسانی، ضرورتی است که امروز بیش از همیشه آشکار شده است.
دستیابی به اهداف مشترک و ویژه جوامع، نیازمند بهره گیری از نتایج پژوهش های گوناگون، از جمله پژوهش هایی است که در قلمرو علوم انسانی انجام می شود. بی تردید پژوهش هایی در پیشبرد برنامه ها و نیل به اهداف کار آیی دارند که از موضعی آشنا با فرهنگ جامعه صورت گیرند و مسایل جامعه را بدرستی و در تعامل با اندیشه و ارزش های آن دریفته باشند. از این روست که بومی سازی علوم، بویژه علوم انسانی، معنا می یابد.
پژوهش کار آمد در جامعه ایرانی، ناگزیر مستلزم شناخت فرهنگ ایرانی است. اسلام مولفه اصیل و اصلی فرهنگ ایرانی است که به مثابه عنصر ذاتی در اندیشه و رفتار ایرانی تجلی پیدا می کند. بنابر این، شناخت اسلام و بررسی نسبت آن با علوم انسانی و تبیین قلمروهای مشترک و ویژه هر یک، و نیز بررسی گونه های مختلف داد و سند میان آنها، در پژوهش های جامع علمی ایران جایگاه ویژه ای می یابد. حاصل این مطالعات، به عنوان هدفی راهبردی، نقش تعیین کننده ای در بومی سازی علوم انسانی دارد.
به منظور تحقق این مهم، در سال 1361 با راهنمایی و عنایت حضرت امام خمینی رحمه الله دفتر همکاری حوزه و دانشگاه به همت استادان حوزه و دانشگاه شکل گرفت و در سالیان فعالیت خود، برای رسیدن به این هدف بستر مناسبی فراهم آورد و فعالیت های مؤثری صورت داد. در ادامه راه، گسترش و تعمیق کار، جایگاه و دامنه کاری بالاتری را برای این مجموعه اقتضا می کرد. از این رو شورای گسترش آموزش عالی در تاریخ 26/10/1377 تاسیس پژوهشکده حوزه و دانشگاه را تصویب کرد.
پژوهشکده حوزه و دانشگاه با بهره گیری از استادان و پژوهشگران حوزه و دانشگاه به پژوهش های تطبیقی و تحقیقات علوم انسانی از منظر اسلامی، به منزله مقدمه ای ضروری برای بومی سازی علوم انسانی می نگرد و حاصل این پژوهش ها را در اختیار جامعه دانشگاهی و دیگر علاقه مندان قرار می دهد.
یکی از وظایف این پژوهشکده تدوین متون و منابع آموزشی دانشگاهی در قلمرو علوم اسلامی را در این موضوعات صورت می دهد، که حاصل آن ها به عنوان متون و منابع آموزشی مورد استفاده قرار می گیرد.
کتاب حاضر به عنوان منبع درسی برای دانشجویان رشته مدیریت و نیز دوره های خاص مدیریت اسلامی که از سوی نهادها، وزارتخانه ها و سازمان ها برگزار می شود، تهیه شده است. امید است علاوه بر جامعه دانشگاهی، سایر علاقه مندان به ویژه مدیاران سازمان های مختلف کشور از آن بهره مند گردند.
از استادان و صاحب نظران ارجمند تقاضا می شود با همکاری، راهنمایی و پیشنهادهای اصلاحی خود، این پژوهشکده را در جهت اصلاح این کتاب و تدوین دیگر آثار مورد نیاز جامعه دانشگاهی یاری دهند.
در پایان، پژوهشکده لازم می داند از مولفان و ناظر طرح، حجه الاسلام و المسلمین محمد حسن نبوی تشکر و قدردانی کند.

مقدمه

در جهان معاصر، سازمان ها رکن اصلی جوامع هستند و شرایط مختلف زمانی و مکانی، و نیز نیازهای گوناگون انسان ها، باعث ظهور و گسترش روز افزون سازمان ها و مؤسسات مختلف شده اند. سازمان های مختلف تقریباً در تمام شئون زندگی انسان امروزی، از هنگام تولد تا مرگ تأثیر گذار هستند. بدیهی اس که سازمان آن گاه می تواند در به انجام رساندن ماموریت ها و رسیدن به اهداف خود موفق گردد که مدیرانی توانمند و کار آمد زمام امور آن را به دست داشته باشند؛ چرا که مدیریت مهم ترین عامل در تداوم حیات و استمرار موفقیت سازمان بوده و نقشی بسیار مهم و حیاتی در رشد، بالندگی و پیشرفت سازمان بر عهده دارد.
از سوی دیگر، در موفقیت و اثر بخشی مدیریت عوامل گوناگونی تأثیر گذارند که فرهنگ یکی از مهم ترین آن هاست. عوامل مختلف فرهنگی، تأثیر عمیق و انکار پذیری در مدیریت و ساخت های گوناگون آن دارند، و در پی ریزی نظام مدیریت مناسب برای سازمان ها در جوامع مختلف، با فرهنگ های متفاوت، توجه به عامل مهم فرهنگ و تفاوت های فرهنگی، امری ضروری و اجتناب ناپذیر می نماید. به این نکته نیز باید توجه داشت که اگر چه اصول سازمانی ناظر بر ساختار و فن آوری در فرهنگ ها و ملل مختلف، تا حدودی به هم شبیه هستند؛ اما اختلافات ملی و منطقه ای در کارکردهای مدیریت همچنان تأثیر گذار بوده و تأثیر فرهنگ بر عملکرد و رفتار افراد، در محیطهای کاری به وضوح مشاهده می شود.
در اواخر دهه 1960 میلادی، هاف استد (1) مطالعات و تحقیقاتی را با هدف اثبات نقش و تأثیر تفاوت های فرهنگی بر مدیریت انجام داد. این تحقیقات بعد از او پی گیری و دنبال شد. یافته اصلی مطالعات هاف استد گویای آن است که سازمان ها به شدت تحت تأثیر فرهنگ هستند؛ به گونه ای که تأثیر فرهنگ در سازمان، از تأثیر گذاری تأثیر قرار می دهد.
هاف استد در تبیین رابطه فرهنگ و مدیریت می نویسد: مدیریت و سازمان از ابتدا تا انتها تحت نفوذ فرهنگ هستند. از راه شناخت بهتر و آگاهی از ارزش های فرهنگی و نقطه نظراتی که از سوی افراد مطرح می شود، بهتر می توان رفتار سازمان ها، و ماهیت و عملیات مدیریت در قالب خاص فرهنگی را درک و تعبیر نمود. (2).
تأثیر شگرف فرهنگ در مدیریت و فرآیند آن باعث شده است که فرایند مدیریت در میان ملت ها و فرهنگ های مختلف جهان متفاوت باشدت مدیریت ژاپنی، مدیریت آمریکایی و مدیریت کره ای نمونه هایی هستند که متناسب با فرهنگ جوامع خود به وجود آمده اند. بنابر این، فرهنگ از مهم ترین عواملی است که تأثیر عمیق و انکار ناپذیری در مدیریت دارد.
در جامعه اسلامی اگر به این مقوله مهم توجه نگردد، ویژگی های فرهنگی جامعه مورد عنایت خاص قرار نگیرد، و اگر قالب های مدیریتی که بر مبنای فرهنگ مغرب زمین ساخته شده اند، شکسته و یا تعدیل نشود و از نو بر معنای اصول و مبانی فرهنگ غنی اسلامی، نظام مناسبی برای مدیریت کشور و سازمان های مختلف آن پی ریزی نگردد؛ نظام مدیریت به نظامی نا کار آمد تبدیل خواهد شد که کارکرد مطول و مناسبی در آنها نخواهد داشت.
نیم نگاهی به چشم اندازه وسیع دین و منابع غنی و سرشار آن به ویژه سیره پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله و سلم و ائمه هدی علیه السلام روشنگری این نکته است که این چشم انداز وسیع و منحصر به فرد، زمینه بکری است که به منظور بنیان نهادن نظام مدیریتی مستحکم و کار آمد، بایستی از آن سود جست.
با توجه به این که امام علی علیه السلام حدود پنج سال حاکمیت و مدیریت جامعه اسلامی را بر عهده داشته و در منافع اسلامی بیش ترین مطلب در مورد مدیریت از آن امام همام نقل شده است، و نیز به مناسبت نامگذاری سال 1380 به نام سال رفتار علوی، تصمیم گرفته شد که سیره و سخنان و دیدگاه های آن حضرت در مورد موضوعات و مسائل مدیریتی، تبیین و در مجموعه ای به نام مدیریت علوی عرضه گردد. البته به علت محدودیت زمانی تنها برخی از مباحث مدیریت از نگاه امام علی علیه السلام مورد بررسی قرار گرفت و ارائه گردید.
در پایان بر خود لازمه می دانیم از جناب حجة الاسلام و المسلمین آقای محمد حسن نبوی که با راهنمایی های مشفقانه خویش بر غنای مباحث کتاب افزودند، تشکر و سپاس گزاری نماییم.

فصل اول دور نمای مدیریت از نگاه امام علی علیه السلام