تسنیم تفسیر قرآن کریم جلد 2

نویسنده : آیت الله عبدالله جوادی آملی

5 - تسخیر متقابل انسانها

تسخیر سایر موجودات به وسیله انسان، یک جانبه است، ولی انسانها نسبت به یکدیگر تسخیر متقابل دارند؛ یعنی، انسان حق ندارد یک طرفه کسی را تسخیر کند. خدای سبحان درباره تسخیر متقابل انسان می فرماید: (أهم یقسمون رحمت ربک نحن قسمنا بینهم معیشتهم فی الحیوة الدنیا و رفعنا بعضهم فوق بعض درجات لیتّخذ بعضهم بعضاً سخریاً و رحمت ربک خیر ممّا یجمعون) (1589) ما انسانها را از جهت استعدادها و اشتیاقها یکسان نیافریدیم وگرنه کارها فلج گوناگون و با استعدادها و اشتیاقها متنوع آفریدیم، تا با تسخیر متقابل آنان نظام احسن تحقق یابد. افراد جامعه همه اجزای یک کل هستند و هیچ انسانی نسبت به دیگری برتری ندارد، جز به تقوا و تقوا نیز مجوز تخسیر یک جانبه، یعنی استعمارِ مذموم نیست.
تسخیر یک جانبه مورد مذمت است؛ چنانکه رسول اکرم (ص) می فرماید: کسی که زحمتش را بر دیگران تحمیل کند و سرباز جامعه باشد، از رحمت خداوند دوراست: ملعون من ألقی کله علی الناس (1590).

6 - سنجش انسان با آسمان و زمین

خدای سبحان در برخورد با انسان مادی اندیش می گوید: کوه و زمین و آسمان از تو بزرگتر است: (ءأنتم أشد خلقاً أم السماء بنیها)(1591)، (انک لن تخرق الارض ولن تبلغ الجبال طولا) (1592)، اما به انسان الهی اندیش می گوید: تو از آسمانها و زمین و کوهها بزرگتری؛ زیرا تو بار امانتی را بر دوش معرفت و محبت کشیدی که هیچ یک از آنها توان حمل آن را ندارند: (انّا عرضنا الأمانة علی السموات والأرض والجبال فأبین أن یحملنها و أشفقن منها و حملها الإنسان إنّه کان ظلوماً جهولا) (1593)

بحث روایی

1 - معنای تقدم آفرینش زمین!
- عن الباقر (علیه السلام):انّ اللَّه عزوجل خلق الجنة قبل أن یخلق النار و خلق الطاعة قبل أن یخلق المعصیة و خلق الرحمة قبل أن یخلق الغضب و خلق الخیر قبل الشر و خلق الارض قبل السّماء و خلق الحیوة قبل الموت و خلق الشمس قبل القمر و خلق النور قبل الظلمة (1594)
اشاره: معنای تقدم آفرینش بسیاری از امور یاد شده در این حدیث می تواند از سنخ تقدم رحمت بر غضب باشد که خود آن نیز یکی از موارد مذکور است، لیکن تقدم آفرینش زمین بر آسمان از این قبیل نیست، بلکه نظام به تطور مادی این دو جزء از اجزای نظام کیهانی است که کیفیت تقدم و تأخر این دو نسبت به یکدیگر از لحاظ اصل آفرینش زمین از یک سو و دَحْو و بسط و گسترش آن از سوی دیگر در ثنایای بحث تفسیری بازگو شد.
2 - هدف از تسخیر
- عن أمیرالمؤمنین (علیه السلام) فی قول اللَّه عزّوجّل (هو الّذی خلق لکم ما فی الارض جمیعاً ثمّ استوی الی السّماء... بکل شی ء علیم) هو الّذی خلق لکم ما فی الارض جمیعاً لتعتبروا به وتتوصّلوا به الی رضوانه وتتوقّوا به من عذاب نیرانه... و لعلمه بکل شی ء علم المصالح فخلق لکم کل ما فی الارض لمصالحکم یا بنی آدم (1595)
- واعملوا للجنّة عملها: فان لدّنیا لم تُخلق لکم دار مُقام بل خلقت لکم مجازاً لتیودوا منها الاعمال الی دار القرار فکونوا منها علی أوفازٍ و قَرّبوا الظهور للزیال (للزوال (1596)
- ألا و انّ الارض الّتی تقلکم (تحملکم) والسّماء الّتی تُظِلُّکم مطیعتان لربّکم و ما أصبحتا تجوران تجودان لکم ببرکتهما تَوَجُّعاً لکم ولا زلفةً الیکم و لا لخیر ترجوانه منکم و لکن أمرتا بمنافعکم فأطاعتا و أقیمتا علی حدود مصالحکم فقامتا ان اللَّه یبتلی عباده عندالاعمال السیّ ءة بنقص الثمرات و حبس البرکات و اغلاق خزائن الخیرات لیتوب تائب....(1597)
اشاره: بهره انسان از مواهب طبیعی گاهی در حدّ انتفاع گیاهی و زمانی در محدوده استفاده حیوانی است و گاه نیز در اوج بهره وری انسانی است که این قسم اخیر مهمترین مراحل بهره مندی از مواهب الهی است. انتفاع انسانی گاهی به لحاظ علم است و زمانی به لحاظ عمل. انتفاع علمی گاه برای بهره های عملی و رفاهی است و زمانی برای معرفت خداوند و اسمای حسنای او از شواهد تجربی، ریاضی، عقلی و بالاخره شهود قلبی که معرفت برین خواهد بود و استفاده عملی همان نثار و ایثار و قیام و اقدام و جهاد و اجتهادهای مناسب در مقاطع گونه گون فردی و اجتماعی است که از بارزترین مصادیق حسنات دنیا محسوب می شود.
تذکّر: تقدیم کلمه (لکم) بر مفعول، یعنی (أرض) یا (ما فی الارض) در آیه محل بحث مانند آیه 22 همین سوره برای تبشیر انسانها از یک سو و توجه به اهمیت مقام والای انسانیت از سوی دیگر است.
- سئل رجل من أهل الشام عن علیّ (علیه السلام): أخبرنی عن أوّل ما خلق اللَّه تبارک و تعالی؟ فقال (علیه السّلام): خلق النور. قال: فممّ خلقت السّموات؟ قال (علیه السّلام): من بخار الماء. قال: فممّ خلقت الارض؟قال (علیه السلام): من زبد الماء... (1598)
- عن أمیرالمؤمنین (علیه السلام): ... ثمّ أنشأ سبحانه ریحاً اعتقم مَهَبَّها و أدام مُرَبَّها و أعصف مجراها و أبعد منشاها فأمرها بتصفیق الماء الزّخّار و اثارة موج البحار فمخضته مخص السِّقاء و عصفت به عصفها بالفضاء. تَرُدُّ أوّلَه الی آخره، وساجیه (ساکنه) الی مائره حتی عبَّ عُبابُه و رمی بالزّبد رُکامُه فرفعه فی هواء منفتق وجوّ منفهق فسوّی منه سبع سموات جعل سفلاهن موجاً مکفوفاً و علیاهن سقفاً محفوظاً و سمکاً مرفوعاً بغیر عمد یدعمها ولا دسار ینظمها ثمّ زیّنها بزینة الکواکب وضیاء الثواقب وأجری فیها سراجاً مستطیراً و قمراً منیراً فی فلک دائر وسقف سائر ورقیم مائد (1599)
اشاره: 1 - موارد کاربرد سماء در قرآن و روایات متعدد است؛ چنانکه مقاطع و تطورات وجودی سماء نیز متنوع است. لازم است مصادیق متعدد و مقاطع متنوع آفرینش و پرورش آسمان طی بحثهای متناسب تفسیری و روایی بازگو شود.
2 - دلیل غیر قطعیِ منقول جز احتمال پیام دیگری ندارد. از این رو نمی توان آن را فتوای قطعی دین تلقی کرد.
3 - فرضیه های غیر یقینی دانش تجربی نیز پیامی جز احتمال ندارد؛ یعنی، نه می توان مضمون دلیل غیر یقینی منقول را بر ره آورد مسلّم علم تجربی تحمیل کرد و نه می توان فرضیه غیر یقینی دانش تجربی را بر ظاهر قرآن و روایت تحمیل کرد.
4 - آنچه از بیان امیرالمؤمنین (علیه السلام) بر می آید این است که آفرینش آسمانها پس از آفرینش زمین است. صدرالمتألّهین (قدّس سرّه) آن را مخالف دلیل عقلی و نقلی دانست؛ زیرا مفاد آن ادله تقدم خلقت آسمانها بر زمین است. آنگاه توجیه خاص خود را راهگشای حلّ این مخالفت دانست و آن این که، علت غایی از یک جهت مقدم و از جهت دیگر مؤخّر است. آسمانها نیز از جهتی مقدم بر زمین است و از جهت دیگر مؤخّر از آن است و روایات و آیات متضارب را بر این دو جهت حمل کردند.
لازم است توجه شود که برهان عقلی در خصوص تقدم و تأخر اجرام مادی
قطعی (نه غیر آن) می تواند در این باره داوری کند؛ چنانکه کبرای مطلب گرچه تام است، زیرا علت غایی از جهتی مقدم و از جهت دیگر مؤخّر
دلیل است.
5 - صعوبت بحث درباره آفرینش آسمان و زمین و تأخر و تقدم آنها نسبت
به هم از دوران صحابه تا کنون مطرح بوده است.(1600)

...................) Anotates (.................
1) مجمع البیان، ج 1، ص 111.
2) تفسیر ابوالفتح، ج 1، ص 37؛ منهج الصادقین، ج 1، ص 121.
3) تفسیر ابوالفتح، ج 1، ص 25.
4) تفسیر عیاشی، ج 1، ص 25؛ تفسیر برهان، ج 1، ص 52.
5) تفسیر برهان، ج 1، ص 52.
6) نورالثقلین، ج 1، ص 26.
7) تسنیم، ج 1، ص 260.
8) روح المعانی، ج 1، ص 163؛ الجامع لاحکام القرآن، ج 1، ص 148.
9) مجمع البیان، ج 1، ص 111.
10) بحار، ج 89، ص 267.
11) همان، ص 264.
12) همان، ص 263.
13) مانند سی رضی (رحمه الله) در المجازات النبویه و طبری در جامع البیان.
14) در المنثور، ج 1، ص 46.
15) روح المعانی، ج 1، ص 163.
16) مجمع البیان، ج 1، ص 111.
17) در المنثور، ج 1، ص 51.
18) ر.ک تفسیر ابوالفتح، ج 1، ص 37؛ جامع البیان، ج 1، ص 148.
19) در المنثور، ج 1، ص 51.
20) تفسیر ابوالفتح، ج 1، ص 37.
21) غرر الحکم، ج 2، ص 108.
22) کنزالعمال، ج 6، ص 710، ح 17517.
23) جوامع الجامع، ج 1، ص 169؛ محاسن التاویل، ج 1، ص 236.
24) مجمع البیان، ج 1، فن اول از مقدمه مولف و ص 111.
25) مجمع البیان، ج ، ص 111؛ تفسیر ابوالفتوح، ج 1، ص 36.
26) بحار، ج 89، ص 267.
27) تفسیر ابوالفتح، ج 1، ص 37.
28) بحار، ج 89، ص 264.
29) نور الثقلین، ج 1، ص 26.
30) بحار، ج 89، ص 262.
31) همان، ص 263.
32) تشخیص خطوط کلی معارف هر سوره و دریافت پیام و هدف آن در گرو پیمودن راههای زیر است:
الف.تعیین مکی یا مدنی بودن سوره و بررسی فضای نزول آن.
ب. بررسی صدور و ذیل سوره، چون ذیل سوره از باب رد العجز الی الصدر به منزله جمع بندی مضامین سوره است.
ج: انسجام و پیوستگی مطالب و آیات سوره.
د: تکرار برخی مطالب در مضامین سوره.
هه: بررسی غرر آیات (آیات برجسته) سوره که به منزله واسطه العقد آن سوره است؛ مانند آیات (شهد الله...) (سوره آل عمران، آیه 18) و (قل اللهم مالک الملک...) (سوره آل عمران، آیات 26 - 27). که در سوره آل عمران برجستگی خاصی دارد و نشانه آن است که خط اصلی این سوره تبیین توحید حق به ویژه توحید افعال اوست.
و: بررسی شان نزول برخی از آیات و فضای نزول مجموع سوره.
ز: رهنمود احادیث معتبر که در آگاهی دادن به سیر اصلی معارف سوره وارده شده است.
33) الجامع لاحکام القرآن، ج 1، ص 148.
34) مجمع البیان، ج 1، ص 111.
35) بحار، ج 89، ص 265.
36) مجمع البیان، ج 1، ص 111.
37) تفسیر ابوالفتح، ج 1، ص 37.
38) بحار ج 89، ص 265.
39) بحار، ج 89، ص 264.
40) بحار، ج 89، ص 264.
41) الجامع لاحکام القرآن، ج 1، ص 149.
42) بحار، ج 89، ص 261 به بعد.
43) سوره ابراهیم، آیه 1.
44) سوره یونس، آیه 57.
45) بحار، ج 89، ص 267؛ تفسیر عیاشی، ج 1، ص 136.
46) سوره مجادله، آیه 11.
47) سوره فاطر، آیه 10.
48) بحار، ج 89، ص 184.

49) کنزالعمال، ج 1، ص 550، ح 2462.
50) همان، ص 606، ح 2776.
51) الاتقان، ج 1، ص 10؛ البرهان فی علوم القرآن، ج 1، ص 194؛ المیزان، ج 1، ص 52 و 441؛ قرآن در اسلام، ص 103 و 108.
52) المیزان، ج 19، ص 300.
53) الاتقان، ج 1، ص 10؛ البرهان فی علوم القرآن، ج 1، ص 194؛ قرآن در اسلام، ص 108؛ المیزان، ج 13، ص 229.
54) جنگ بدر در هفدهم ماه مبارک رمضان سال دوم هجرت واقع شد.
55) المیزان، ج 9، ص 5.
56) همان، ص 8 و 18.
57) نور الثقلین، ج 1، ص 6.
58) سوره بقره، آیه 281.
59) المیزان، ج 2، ص 75.
60) همان، ص 408؛ مجمع البیان، ح 1، ص 677.
61) المیزان، ج 2، ص 424؛ مجمع البیان، ج 1، ص 676؛ در المنثور، ج 2، ص 116 و الاتقان، ج 1، ص 35.
62) البرهان فی علوم القرآن، ج 1، ص 194.
63) سوره طه آیه/ 64.
64) تاریخ طبری، ج 2، ص 86.
65) گردنه ای است نزدیک منا در مکه.
66) سیره ابن هشام، ج 1، ص 131 و 438 - 444.
67) تاریخ پیامبر اسلام، دکتر آیتی، ص 171.
68) سیره ابن هشام، ج 1، ص 500.
69) ر.ک: معجم البلدان، ج 5، ص 266 - 267.
70) المیزان، ج 16، ص 106.
71) همان، ج 19، ص 300 و ج 16 ص 106.
72) ترتیب نزول سوره های مزبور چنین است: 88، 89، 90، 92، 94، 101، 105، 108، 112، 114.
73) ر.ک تاریخ پیامبر اسلام، دکتر آیتی، ص 217.
74) برخی مورخان، شروع سیه ها را در سال اول و برخی دیگر در ماه صفر سال دوم هجری می دانند. ر.ک تاریخ پیامبر اسلام، دکتر آیتی، ص 218.
75) سیره ابن هشام، ج 2، ص 222 به بعد؛ کامل ابن اثیر، ج 2، ص 77 - 78؛ مغازی واقدی، ج 1، ص 19-9؛ بحار، ج 19، ص 186.
76) مجمع البیان، ج 1، ص 551، ذیل آیه 217 سوره بقره.
77) ر.ک المیزان، ج 1، ص 151.
78) همان، ص 267.
79) الجامع لاحکام القرآن، ج 1، ص 148.
80) سوره بقره، آیه 269.
81) سوره انفال، آیه 35.
82) سوره اسراء، آیه 82.
83) سوره بقره، آیه 145 .
84) آل عمران، آیه 19.
85) سوره آل عمران، آیه 85.
86) البرهان فی علوم القرآن، ج 1، ص 167.
87) روح المعانی، ج 1، ص 172، با اندک تصرف.
88) کشاف، ج 1، ص 29.
89) البرهان فی علوم القرآن، ج 2، ص 173. در تفسیر مجمع البیان (ج 1، ص 112) 11 قول و در تفسیر کبیر (ج 2، ص 5) 20 قول و در تفسیر القرآن الکریم، اثر شهید سید مصطفی خمینی (ج 2، ص 285) 26 قول نقل شده است.
90) الجامع لاحکام القرآن، ج 1، ص 150؛ تفسیر تبیان، ج 1، ص 48؛ البحر المحیط، ج 1، ص 158.
91) سوره آل عمران، آیه 7.
92) سوره انعام، آیه 141.
93) سوره زمر، آیه 23.
94) نهج البلاغه، خطبه 38.
95) سوره آل عمران، آیه 7.
96) المنار، ج 1، ص 122، تفسیر کبیر، ج 2، ص 6.
97) تفسیر تبیان، ج 1، ص 49.
98) اسم به معنای اعم هم شامل وصف و لقب. اسمی که به معنای علم باشد ارتجالی است و مناسبت نمی طلبد؛ مانند این که، چرا سنگ و درخت مناسبت خاصی نمی طلبد، لیکن اثبات مدعای مزبور در مورد خاص دلیل می طلبد؛ گرچه ما دلیلی بر نفی تسمیه سوره ها به این نامها نیز نداریم، ولی دلیلی بر اثبات نیز نیست؛ از این رو در بوته احتمال قرار می گیرد.
رای سوم
حروف مقعطه نامهای قرآن است؛ چنانکه فرقان و ذکر نامهای قرآن کریم است.

99) مجمع البیان، ج 1، ص 112.
100) سوره مریم، آیه 1.
101) الاتقان، ج 2، ص 11 .
102) جامع البیان، ج 1، ص 70؛ الجامع لاحکام القرآن، ج 1، ص 151.
103) میراث اسلامی ایران، ج 4، ص 267؛ تفسیر صدر المتالهین، ج 6، ص 15.
104) تفسیر القرآن الکریم، ج 1، ص 13، این تفسیر گرچه به عنوان تفسیر محی الدین عربی مشهور است، لیکن همان تاویلات ملا عبدالرزاق کاشانی است.
105) المیزان، ج 18، ص 15.
106) قرآن کریم درباره نامهای الله و الرحمن می فرماید: قل ادعوا الله او ادعوا الرحمن ایا ما تدعوا افله الاسماء الحسنی (سوره اسراء، آیه 110)؛ الله را بخوانید یا الرحمن، هر یک از این دو نام خداوند، خود دارای نامهای نیکوتر است. مرجع ضمیر در فله، ایا است، نه الله و معنای آیه این نیست که خداوند اسمای حسنایی دارد؛ بلکه بدین معناست که هر یک از الله و الرحمن اسمهای حسنایی دارد. تناسبی ندارد که ضمیر در فله به الله برگردد. از این رو مرحوم فاضل هندی می گوید: محققان برآنند که الرحمن نیز همانند الله اسم ذات است و در آیه بسم الله... بدل از الله است و از این رو بر الرحیم که صفت است مقدم شده است)کشف اللثام، ج 1، ص 106).
107) سوره نمل، آیه 40.
108) عقدالفرید، ج 1، ص 199.
109) نورالثقلین، ج 1، ص 4.
110) بحار، ج 55، ص 36.
111) بحار، ج 90، ص 260 - 262.
112) نهج البلاغه، خطبه 186، بند 17.
113) بحار، ج 43، ص 351.
114) مفاتیح الجنان، دعای کمیل.
115) مجمع البیان، ج 1، ص 112؛ البرهان فی علوم القرآن، ج 1، ص 173.
116) در حساب ابجد حروف الفبای عربی به اساس ترتیب خاص است که در کلمات زیر تنظیم شده است: ابجد، هوز، حطی کلمن، سعفص، قرشت، ثخذ، ضظع و هر یک از این حروف دارای ارزش عددی و ریاضی خاصی بدین ترتیب:
أ 1، ب 2، ج 3،د 4، ه 5، و 6، ز 7، ح 8، ط 9، ی 10، ک 20، ل 30، م 40،ن 50، س 60، ع 70، ف 80، ص 90، ق 100، ر 200، ش 300، ت 400، ث 500، خ 600، ذ 700، ض 800، ظ 900، غ 1000.
117) مجمع البین، ج 1، ص 113،؛ تفسیر کبیر، ج 2، ص 7.
118) مفسرانی مانند طبری (در جامع البیان، ج 1، ص 68) و ابن کثیر (در تفسیر القرآن العظیم، ج 1، ص 40) به بررسی برخی از این احادیث پرداخته و آن را ضعیف و فاقد اعتبار لازم دانسته اند.
119) مجمع البیان، ج 1، ص 113، المیزان، ج 18، ص 7.
120) سوره لقمان، آیه 34.
121) المنار، ج 1، ص 122.
122) مجمع البیان، ج 1، ص 113؛ جامع البیان، ج 1، ص 68.
123) مجمع البیان، ج 1، ص 113.
124) سوره فصلت، آیه 26.
125) سوره بقره، آیه 195.
126) تفسیر کبیر، ج 5، ص 147.
127) سوره نور، آیه 37.
128) بحار، ج 25، ص 204.
129) تفسیر تبیان، ج 1، ص 48؛ فی ظلال القرآن، ج 1، ص 38.
130) سوره علق، آیه 5.
131) سوره انشراح، آیه 60.
132) سوره حاقه، آیه 29.
133) سوره واقعه، آیه 79.
134) البرهان فی علوم القرآن، ج 1، ص 169.
135) الاعجاز العددی للقرآن الکریم، ج 1، تا 3،.
136) تفسیر کبیر، ج 2، ص 8.
137) نور الثقلین، ج 1، ص 6.
138) الجامع لاحکام القرآن، ج 1، ص 152.
139) سوره زمر، آیه 23.
140) جامع البیان، ج 1، ص 67.
141) الحروف المقطعه فی القرآن الکریم، ص 81.
142) مباحث فی علوم القرآن، ص 239.
143) سیره ابن هشام، ج 1، ص 270؛ تفسیر برهان، ج 1، ص 54.
144) تفسیر صدرالمتالهین، ج 1، ص 212؛ تفسیر کبیر، ج 2، ص 8.
145) المیزان، ج 18، ص 8.
146) تفسیر صدرالمتالهین، ج 6، ص 17 - 18؛ اسفار، ج 7، ص 41 - 42؛ روح البیان، ج 1، ص 28.
147) روح المعانی، ج 1، ص 167 با تصرف.
148) حدیث قرب نوافل که در جوامع روایی فریقین نقل شده، می گوید: انسان بر اثر نوافل محبوب خدای سبحان می شود و آنگاه خدا چشم و گوش او می شود؛ یعنی، همه مجاری ادراکی و تحریکی او را خدای سبحان تامین می کند: قال رسول الله (صلی الله علیه وآله): من اهان لی ولیا فقد ارصد لمحاربتی و ما تقرب الی عبد بشی ء احب الی مما افترضت علیه و انه لیتقرب الی بالنافله حتی احبه فاذا احببته کنت سمعه الذی یسمع به و بصره الذی یبصر به ولسانه الذی ینطق به ویده التی یبطش بها. دن دعانی احبه و الن سالتی اعطیته (اصول کافی، ج 2، ص 352).
149) سوره محمد (صلی الله علیه وآله)، آیه 24.
150) روح المعانی، ج 1، ص 167.
151) سوره نحل، آیه 34.
152) نهج البلاغه، حکمت 147، بند 6.
153) دیوان حافظ.
154) دیوان حافظ.
155) دیوان حافظ.
156) نهج البلاغه، حکمت 85.
157) سوره رعد، آیه 17.
158) ج 1، ص 42 - 47.
159) همان، ص 408 - 409.
160) ج 3، ص 461.
161) همان، ص 501.
162) ج 4، ص 363.
163) تفسیر ابن عربی، ج 1، ص 43.
164) تفسیر برهان، ج 1، ص 53.
165) همان، ج 2، ص 177.
166) همان، ج 3، ص 179.
167) الجامع لاحکام القرآن، ج 1، ص 151.
168) بحار، ج 89، ص 373.
169) تفسیر برهان، ج 1، ص 54.
170) همان، ج 2، ص 2.
171) همان، ص 206.
172) همان، ص 277.
173) همان، ج 3، ص 2.
174) نور الثقلین، ج 3، ص 320.
175) بحار، ج 90، ص 262.
176) تفسیر برهان، ج 3، ص 3.
177) همان، ص 3.
178) همان، ص 179.
179) همان، ج 4، ص 90.
180) تفسیر برهان، ج 3، ص 29.
181) همان، ص 28.
182) همان، ص 29.
183) همان، ج 4، ص 3.
184) همان، ج 4، ص 3.
185) تفسیر برهان، ج 4، ص 3.
186) بحار، ج 88، ص 7.
187) تفسیر برهان، ج 4، ص 4.
188) تفسیر برهان، ج 4، ص 33.
189) همان، ص 34.
190) همان، ص 34.
191) تفسیر برهان، ج 4، ص 34.
192) تفسیر برهان، ج 4، ص 34.
193) همان، ص 158.
194) تفسیر برهان، ج 3، ص 3.
195) همان، ص 28، به نقل از تفسیر ثلعبی.
196) همان، ج 4، ص 115.
197) همان، ص 40.
198) تفسیر برهان، ج 4، ص 40.
199) همان، ص 41.
200) همان، ص 115.
201) همان، ص 216.
202) نور الثقلین، ج 5، ص 388.
203) تفسیر برهان، ج 1، ص 54.
204) تفسیر برهان، ج 2، ص 3.
205) تفسیر برهان، ج 2، ص 3.
206) تفسیر برهان، ج 2، ص 3.
207) بحار، 52، ص 121.
208) تفسیر برهان، ج 1، ص 54.
209) بحار، ج 2، ص 319.
210) نور الثقلین، ج 1، ص 27.
211) تفسیر برهان، ج 1، ص 54.
212) بحار ج 89، ص 384.
213) همان، ج 88، ص 11، نورالثقلین، ج 1، ص 30.
214) المیزان، ج 18، ص 15.
215) ر.ک بحث روایی، طایفه پنجم، حدیث یکم، دوم و سوم، ص 119 - 120.
216) بحار، ج 2، ص 245.
217) ر.ک بحث روایی، طایفه دوم حدیث یکم، ص 112.
218) سوره حج، آیه 29.
219) بحار، ج 89، ص 84.
220) معانی الاخبار، ص 52.
221) تفسیر صافی، ج 1، ص 78.
222) سوره اسراء، آیه 13.
223) سوره انشقاق، آیه 7.
224) سوره یونس، آیه 61.
225) سوره بقره، آیه 213.
226) سوره اسراء، آیه 55.
227) سوره بقره، آیه 235.
228) سوره بقره، آیه 79.
229) سوره نمل، آیه 29.
230) الجامع لاحکام القرآن، ج 1، ص 157؛ نیز ر.ک بحار، ج 75، ص 275.
231) در این آیه شریفه ذلک مبتد است و الکتاب خبر، و لاریب فیه جمله مستقل دیگری است؛ چنانکه هدی للمتقین حمله دیگر، و هدی خبر مبتدای محذوف است.
232) سوره آل عمران، آیه 7.
233) سوره یوسف، آیه 1.
234) سوره انسان، آیه 23.
235) سوره عبس، آیات 15 - 16.
236) سوره زخرف، آیات 3 - 4.
237) سوره آل عمران، آیه 103.
238) بحار، ج 89، ص 102.
239) سوره مائده، آیه 15.
240) سوره مائده، آیه 48.
241) سوره بقره، آیه 213.
242) سوره شوری، آیه 13.
243) سوره آل عمران، آیه 184.
244) سوره مریم، آیه 12.
245) سوره سجده، آیه 3.
246) سوره فصلت، آیه 42.
247) سوره نساء، آیه 78.
248) سوره نبا، آیه 39.
249) سوره بقره، آیه 23.
250) سوره حج، آیه 5.
251) سوره توبه، آیه 45.
252) سوره نمل، آیه 66.
253) سوره حجرات، آیه 15.
254) تفسیر کبیر، ج 2، ص 21.
255) نقل مزبور در مجمع البیان، ج 1، ص 118 آمده است.
256) سوره بقره، آیه 197.
257) دعوی قرآن این است که کلام خداست که بر پیامبر اسلام (صلی الله علیه وآله) نازل شده و دعوت آن به پذیرش توحید، رسالت، معاد و لوازم اعتقادی و عملی این اصول سه گانه است.
258) سوره ص، آیه 8.
259) سوره سجده، آیه 2.
260) سوره سجده، آیه 2.
261) سوره بقره، آیاتا 23 - 24.
262) سوره ابراهیم، آیه 9.
263) سوره ابراهیم، آیه 10.
264) سوره آل عمران، آیه 9.
265) سوره بقره، آیه 2.
266) سوره انبیاء، آیه 22.
267) سوره نمل، آیه 64.
268) سوره کهف، آیات 1 -2. پ
269) سوره بقره، آیه 185.
270) سوره مدثر، آیه 31.
271) سوره یونس، آیه 57.
272) سوره لقمان، آیه 3.
273) سوره نحل، آیه 89.
274) ظاهرا لام در هر سه آیه برای اختصاص است.
275) مجمع البیان، ج 1، ص 118، با تصرف.
276) سوره اعراف، آیه 198.
277) سوره فاطر، آیه 14.
278) سوره اسراء، آیه 94.
279) سوره فرقان، آیه 1.
280) سوره انعام، آیه 19.
281) سوره یس، آیه 70.
282) سوره نازعات، آیه 45.
283) سوره زمر، آیات 17 - 18.
284) المیزان، ج 1، ص 45.
285) سوره بقره، آیه 5.
286) سوره شمس، آیه 10.
287) سوره بقره، آیه 16.
288) سوره نمل، آیه 81.
289) سوره اعراف، آیه 198.
290) سوره اسراء، آیه 82.
291) سوره بقره، آیه 26.
292) سوره یونس، آیه 57.
293) سوره یس، آیه 70.
294) سوره شعراء آیه 136.
295) سوره بقره، آیه 6.
296) سوره فرقان، آیه 44.
297) سوره انفال، آیه 24.
298) سوره انعام، آیه 36.
299) بیان السعاده، ج 1، ص 39 - 45.
300) نهج البلاغه، خطبه 147.
301) سوره اعلی، آیه 1.
302) سوره حدید، آیه 4.
303) سوره بقره، آیه 186.
304) تهذیب، ج 3، ص 109.
305) سوره واقعه، آیات 77 - 79.
306) بحار، ج 23، ص 108.
307) اصول کافی، ج 1، ص 191.
308) سوره نجم، آیات 8 - 9.
309) سوره نمل، آیه 6.
310) بحار، ج 89، ص 20 و 103.
311) سوره نمل، آیه 6.
312) سوره زمر، آیه 6.
313) سوره اعراف، آیه 7.
314) سوره طه، آیه 14.
315) سوره حمد، آیه 5.
316) سوره نساء، آیه 36.
317) سوره زخرف، آیه 64.
318) سوره بقره، آیات 168 و 208؛ سوره انعام، آیه 142.
319) سوره اعراف، آیه 27.
320) سوره اعراف، آیه 200؛ سوره فصلت، آیه 36.
321) سوره نحل، آیه 98.
322) سوره انعام، آیه 61.
323) بحار، ج 10 ص 15.
324) همان، ج 89، ص 380.
325) نهج البلاغه، حکمت 410.
326) سوره نمل، آیه 14.
327) سوره عنکبوت، آیه 2.
328) روح المعانی، ج 1، ص 107.
329) سوره آل عمران، آیه 191.
330) سوره فرقان، آیه 64.
331) سوره بقره، آیه 20.
332) سوره مائده، آیه 97.
333) تفسیر منهج الصادقین، ج 1، ص 139.
334) التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، ج 4، ص 115.
335) الجامع لاحکام القرآن، ج 1، ص 174.
336) تفسیر ابن عربی، ج 1، ص 59.
337) سوره انفال، آیه 2.
338) سوره مائده، آیه 94.
339) سوره بقره / آیه 14.
340) سوره مائده، آیه 41.
341) سوره بقره، آیه 14.
342) سوره یونس، آیه 20.
343) سوره جن، آیات 26 - 27.
344) سوره یوسف، آیه 102.
345) سوره نور، آیه 35.
346) سوره حدید، آیه 3.
347) سوره بقره، آیه 7.
348) سوره کهف، آیه 101.
349) سوره مطففین، آیه 15.
350) نهج البلاغه، خطبه 65، بند 4.
351) سوره اعراف، آیه 7.
352) سوره بقره، آیه 285.
353) سوره کهف، آیه 110.
354) سوره جاثیه، آیه 24.
355) سوره لقمان، آیه 25.
356) سوره مومنون، آیه 9.
357) سوره عنکبوت، آیه 45.
358) سوره معارج، آیات 19 - 35.
359) سوره حدید، آیه 25.
360) سوره سبأ، آیه 46.
361) سوره مائده، آیه 97.
362) سوره عنکبوت، آیه 45.
363) سوره معارج، آیات 19 - 20.
364) سوره ماعون، آیات 4 - 5.
365) سوره شوری، آیه 13.
366) سوره مریم، آیه 91.
367) سوره طه، آیه 14.
368) سوره ابراهیم، آیه 40.
369) سوره اسراء، آیه 29.
370) سوره نحل، آیه 53.
371) سوره نور، آیه 33.
372) سوره حدید، آیه 7.
373) سوره قصص، آیه 78.
374) سوره بقره، آیه 267.
375) ر.ک آیات 272 بقره و 92 آل عمران و...
376) سوره مائده، آیه 64.
377) سوره بقره، آیه 219.
378) سوره اعراف، آیه 95.
379) سوره آل عمران، آیه 44.
380) سوره مریم، آیه 17.
381) سوره فرقان، آیه 22.
382) سوره روم، آیه 28.
383) سره ص، آیه 29.
384) سوره بقره، آیه 55.
385) سوره نساء، آیه 153.
386) سوره زخرف، آیه 23.
387) سوره بقره، آیه 170.
388) سوره نمل،آیه 13.
389) سوره نمل، آیه 14.
390) سوره اسراء، آیه 102.
391) سوره توبه، آیه 12.
392) سوره حجر، آیه 99.
393) سوره فاطر، آیه 10.
394) سوره نور، آیه 35.
395) تفسیر نمونه، ج 1، ص 73.
396) سوره بقره، آیه 265.
397) سوره بقره، آیه 195.
398) کشاف، ج 1، ص 41، کنز الدقائق، ج 1، ص 88.
399) تفسیر بیضاوی، ج 1، ص 19، با اندک تصرف.
400) سوره مائده، آیه 64.
401) سوره ابراهیم، آیه 7.
402) مفاتیح الجنان، دعای افتتاح.
403) سوره بقره، آیه 216.
404) سوره توبه، آیه 98.
405) نهج البلاغه، حکمت 138.
406) سوره معارج، آیات 21 - 22.
407) سوره معارج، آیات 24 - 25.
408) سوره مائده، آیه 55.
409) سوره توبه، آیه 54.
410) سوره مدثر، آیات 40 - 44.
411) سوره توبه، آیه 54.
412) سره توبه، آیه 53.
413) تفسیر مجمع البیان، جلد 1، ص 121.
414) امالی صدوق، مجلس 42، ح 9.
415) غررالحکم، ج 2، ص 47.
416) غررالحکم، ج 2، ص 47.
417) امالی مفید، مجلس 33، ح 2.
418) اصول کافی، ج 2، ص 42
419) نورالثقلین، ج 1، ص 31.
420) بحار، ج 65، ص 285.
421) همان، ج 52، ص 143.
422) تفسیر کبیر، ج 2، ص 31.
423) سوره لقمان آیه 34.
424) نهج البلاغه، خطبه 128، بند 6.
425) سوره جن، آیه 27.
426) من لا یحضر، ج 1، ص 203.
427) من لا یحضر، ج 1، ص 203.
428) همان، ص 206.
429) همان، ص 206.
430) همان، ص 203.
431) همان، ص 204.
432) من لا یحضر، ج 1، ص 205.
433) همان، ص 203.
434) همان، ص 204.
435) بحار، ج 2، ص 17.
436) همان، ج 2، ص 17.
437) روایات انفاق ذیل آیه 261 همین سوره خواهد آمد.
438) سوره هود، آیه 88.
439) سوره نحل، آیه 75.
440) بحار، ج 93، ص 134.
441) سوره آل عمران، آیه 185.
442) سوره حدید، آیه 20.
443) سوره حدید، آیه 14.
444) المیزان، ج 2، ص 247.
445) سوره زخرف، آیات 3 - 4.
446) تفسیر کبیر، ج 2، ص 36.
447) المناز، ج 1، ص 132 - 133.
448) سوره حجر، آیه 21.
449) سوره نمل، آیه 6.
450) سوره تکویر، آیه 24.
451) سوره نجم، آیات 3 - 4.
452) سوره آل عمران، آیه 19.
453) سوره مائده، آیه 48.
454) سوره اعراف، آیه 158.
455) سوره بقره، آیه 258.
456) سوره بقره، آیه 136.
457) سوره بقره، آیه 91.
458) سوره آل عمران، آیه 19.
459) سوره غافر، آیه 78.
460) سوره ص، آیه 46.
461) سوره ص، آیه 26.
462) سوره لقمان، آیه 25.
463) سوره یس، آیه 78.
464) سوره قیامت، آیه 4.
465) سوره قیامت، آیات 5 - 6.
466) سوره نازعات، آیات 37 - 39.
467) سوره بقره، آیه 86.
468) سوره نجم، آیات 29 - 30.
469) سوره توبه، آیه 102.
470) سوره نساء، آیه 74.
471) سوره حدید، آیه 20
472) سوره مجادله، آیه 22.
473) سوره نساء، آیه 60.
474) سوره نساء، آیه 162.
475) سوره نحل، آیه 44.
476) سوره نساء، آیه 174.
477) ر.ک وحی و رهبری، ص 39 و قرآن در قرآن، ص 61.
478) سوره انعام، آیه 75.
479) سوره تکاثر، آیات 5 - 6
480) سوره جاثیه، آیه 23.
481) سوره مطففین، آیه 4.
482) بحار، ج 65، ص 285.
483) نهج البلاغه، حکمت 125.
484) غررالحکم، ج 1، ص 26.
485) بحار، ج 65، ص 311.
486) کافی، ج 2، ص 52، بحار، ج 67، ص 139.
487) سوره سجده، آیه 24.
488) غررالحکم، ج 1، ص 113.
489) نهج البلاغه، خطبه 193.
490) همان، خطبه 38.
491) همان، خطبه 87، بند 5.
492) همان، نامه 27، بند 6 .
493) التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، ج 9، ص 133.
494) تفسیر کبیر، ج 2، ص 38.
495) سوره اعراف، آیه 179.
496) سوره مجادله، آیه 11.
497) سوره طه، آیه 81.
498) سوره بقره، آیه 189.
499) سره حشر، آیه 9.
500) بحار، ج 64، ص 18.
501) سوره شمس، آیه 9.
502) آیات 1 - 11.
503) غرر الحکم، ج 5، ص 447.
504) سوره شعراء، آیه 136.
505) سوره بقره، آیه 97.
506) سوره فرقان، آیه 1.
507) سوره احزاب، آیه 45.
508) سوره هود، آیه 12.
509) سوره انعام، آیه 19.
510) سوره انعام، آیه 130.
511) سوره توبه، آیه 122.
512) سوره شعراء، آیه 111.
513) سوره هود، آیه 27.
514) سوره جاثیه، آیه 26.
515) امالی مفید، مجلس 24، ح 1.
516) سوره انعام، آیه 12.
517) سوره انعام، آیه 12.
518) سوره یس، آیه 7.
519) تفسیر کبیر، ج 2، ص 48.
520) المیزان، ج 1، ص 52.
521) جامع البیان، ج 1، ص 84.
522) سوره محمد (صلی الله علیه وآله)، آیه 25.
523) سوره جاثیه، آیه 24.
524) سوره بقره، آیه محل بحث.
525) سوره نمل، آیه 14.
526) سوره بقره، آیه 89.
527) سوره نمل، آیه 40.
528) سوره ابراهیم، آیه 7.
529) سوره بقره، آیه 152.
530) سوره بقره، آیات 84 - 85.
531) سوره بقره، آیه 85.
532) سوره ممتحنه، آیه 4.
533) سوره ابراهیم، آیه 22.
534) سوره عنکبوت، آیه 25.
535) اصول کافی، ج 2، ص 389.
536) مفاتیح الجنان، مناجات خمس عشر، مناجاه التائبین.
537) بیان السعاده، ج 1، ص 55.
538) سوره انعام، آیه 25.
539) المنار، ج 1، ص 144.
540) المنار، ج 1، ص 144.
541) الجامع لاحکام القرآن، ج 1، ص 185؛ تفسیر کبیر، ج 2، ص 59.
542) سوره نور، آیه 40.
543) سوره یوسف، آیه 107.
544) سوره اسراء، آیه 15.
545) سوره نجم، آیه 39.
546) سوره اسراء، آیه 7.
547) سوره بقره، آیه 286.
548) سوره نحل، آیه 108.
549) سوره توبه، آیه 127.

550) سوره کهف، آیه 57.
551) سوره بقره، آیه 88.
552) سوره مطففین، آیه 14.
553) سوره محمد (صلی الله علیه وآله)، آیه 24.
554) سوره انعام، آیه 110.
555) سوره بقره، آیه 74.
556) سوره بقره، آیه 10.
557) سوره صافات، آیه 84.
558) سوره حج، آیه 46.
559) برخی گفته اند: در آیه محل بحث ممکن است ختم مخصوص قلب باشد: (ختم الله علی قلوبهم) و سمع و ابصار هر دو زیر پوشش غشاوه باشد: (وعلی سمعهم و علی ابصارهم غشاوه). پس ترکیب آن چنین است که علی سمعهم و علی ابصارهم با هم خبر مقدم و غشاوه مبتدای موخر است و از این جهت که سمع و بصر دارای حکم مشترک و قلب دارای حکمی دیگر است مانند آیه شریفه (قل ارایتهم ان اخذ الله سمعکم و ابصارکم و ختم علی قلوبکم) (سوره انعام آیه 46) است. (تفسیر القرآن الکریم، شهید سید مصطفی خمینی، ج 3، ص 174) ولی حق این است که علی سمعهم عطف بر علی قلوبهم و متعلق به ختم است و تنها ابصار خبر مقدم غشاوه اختصاص به بصر دارد؛ گرچه در برخی آیات، قلب و سمع و بصر، هر سه متعلق طبع که همان ختم است واقع شده است؛ مانند: (اولئک الذین طبع الله علی قلوبهم و سمعهم وابصارهم) (سوره نحل، آیه 108).
560) سوره نحل، آیه 108.
561) سوره نحل، آیه 78.
562) سوره شمس، آیات 7 - 8.
563) سوره شمس، آیه 9.
564) سوره جاثیه، آیه 23.
565) سوره فصلت، آیه 5.
566) سوره اسراء، آیه 45.
567) سوره محمد (صلی الله علیه وآله)، آیه 23.
568) سوره مطففین، آیات 14 - 15.
569) بحار، ج 84، ص 151 - 152.
570) سوره انعام، آیه 110.
571) سوره توبه، آیه 127.
572) سوره مطففین، آیه 12.
573) سوره اعراف، آیه 146.
574) سوره توبه، آیه 127.
575) سوره نور، آیه 63.
576) سوره اعراف، آیات 16 - 17.
577) سوره بقره، آیه 81.
578) سوره نجم، آیات 11 و 18.
579) سوره روم، آیه 30.
580) سوره توبه، آیه 38.
581) سوره اعراف، آیه 176.
582) سوره ذاریات، آیات 20 - 21.
583) سوره یس، آیات 8 - 10.
584) سوره یونس، آیه 88.
585) سوره یونس، آیه 89.
586) سوره اسراء، آیه 72.
587) سوره طارق، آیه 9.
588) سوره ق، آیه 22.
589) سوره نساء، آیه 155.
590) بحار، ج 5، ص 11.
591) بحار، ج 42، ص 29.
592) نورالثقلین، ج 1، ص 33.
593) ج 1، ص 53 - 54.
594) نورالثقلین، ج 1، ص 33.
595) سوره انعام، آیه 43.
596) بحار، ج 65، ص 274.
597) نهج البلاغه، خطبه 105، بند 6.
598) همان، خطبه 165، بند 30.
599) همان، نامه 31، بند 110.
600) همان، حکمت 193.
601) همان، خطبه 88، بند 2.
602) نهج البلاغه، خطبه 109، بند 14.
603) همان، حکمت 275.
604) همان، خطبه 198، بند 5.
605) همان، خطبه 133، بند 7.
606) همان، خطبه 176، بند 8.
607) سوره یوسف، آیه 94.
608) مصباح الشریعه، ص 20.
609) سوره بقره، آیه 207.
610) سوره بقره، آیه 165.
611) سوره حج، آیه 11.
612) سوره توبه، آیه 61.
613) سوره احزاب آیه 23.
614) سوره انعام، آیه 25.
615) سوره یونس، آیه 42.
616) -
617) سوره بقره، آیه 136.
618) سوره آل عمران، آیه 193.
619) سوره نحل، آیه 106.
620) سوره غافر، آیه 28.
621) سوره آل عمران، آیه 167.
622) سوره نساء آیه 140.
623) سوره توبه، آیه 113.
624) سوره نساء، آیه 116.
625) سوره منافقون، آیه 6.
626) سوره نساء، آیه 145.
627) سوره منافقون، آیه 1.
628) سوره توبه، آیه 54. این آیه از جامعترین آیاتی است که منافقات را افشا می کند، زیرا هم کفر اعتقادی آنان را بیان می کند و هم کفر عملیشان را.
629) سوره مائده، آیه 52.
630) سوره مائده، آیه 52.
631) سوره توبه، آیه 54.
632) سوره اسراء، آیه 82.
633) سوره نحل، آیه 106.
634) سوره حجرات، آیه 14.
635) بحار، ج 89، ص 384.
636) نهج البلاغه، نامه 27، بند 16.
637) سوره نساء، آیه 142.
638) سوره نحل، آیه 23.
639) سوره نساء، آیه 80.
640) سوره فتح، آیه 10.
641) سوره بقره، آیه 14.
642) سوره اسراء، آیه 7.
643) سوره نجم، آیه 40
644) سوره نساء، آیه 10.
645) سوره نساء، آیه 10.
646) سوره فاطر، آیه 43.
647) سوره نساء، آیه 107.
648) سوره نساء، آیه 142.
649) سوره بقره، آیه 5.
650) سوره بقره، آیه 17.
651) سوره انعام، آیه 39.
652) سوره آل عمران، آیه 154.
653) عنوان نفس اگر در مقابل عقل نباشد شامل مکراتب برین روح انسانی نیز می شود.
654) نهج البلاغه، حکمت 211.
655) سوره فرقان، آیه 44.
656) سوره، آیه 16.
657) سوره یوسف، آیات 18 و 83.
658) سوره کهف، آیه 104.
659) سوره حدید، آیه 19.
660) بحار، ج 24، ص 38.
661) سوره نساء، آیه 1.
662) سوره حشر، آیات 11 12.
663) بحار، ج 69، ص 300.
664) همان، ص 295.
665) سوره فصلت، آیه 22.
666) سوره ابراهیم، آیه 46.
667) سوره فصلت، آیه 15.
668) التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، ج 1، ص 105 .
669) سوره مزمل، آیه 13.
670) سوره منافقون، آیه 3.
671) سوره نساء، آیه 140.
672) سوره توبه، آیه 30.
673) سوره توبه، آیه 127.
674) سوره توبه، آیه 77.
675) سوره بقره، آیه 41.
676) سوره احزاب، آیه 32.
677) سوره مائده، آیه 52.
678) سوره هود، آیه 90.
679) سوره محمد (صلی الله علیه وآله)، آیات 29 - 30.
680) سوره احزاب، آیه 60.
681) سوره فصلت، آیه 40.
682) سوره کهف، آیه 13.
683) سوره محمد (صلی الله علیه وآله)، آیه 17.
684) سوره حشر، آیه 23.
685) سوره یونس، آیه 25.
686) سوره توبه، آیه 124 - 125.
687) سوره محمد (صلی الله علیه وآله)، آیه 20.
688) سوره منافقون، آیه 1.
689) تلاوت مولی عبدالرزاق کاشانی، ج 1، ص 21.
690) سوره شعراء، آیه 152.
691) سوره یونس، آیه 81.
692) سوره اعراف، آیه 56.
693) سوره بقره، آیه 220. پ
694) سوره قیامت، آیه 40.
695) سوره بقره، آیه 8.
696) سوره توبه، آیه 107.
697) سوره نساء، آیه 62.
698) سوره منافقون، آیه 1.
699) سوره محمد (صلی الله علیه وآله)، آیه 22.
700) سوره بقره، آیه 205.
701) سوره توبه، آیه 107.
702) سور فجر، آیه 12.
703) سوره غافر، آیه 29.
704) سوره غافر، آیه 37.
705) سوره توبه، آیه 67.
706) آیات 11 - 12.
707) سوره بقره، آیه 130.
708) سوره انعام، آیه 90.
709) سوره احزاب، آیه 21.
710) سوره ممتحنه، آیا 4، 6.
711) سوره حشر، آیه 8.
712) سوره حشر، آیه 9.
713) سوره نحل، آیه 24.
714) سوره اعراف، آیه 66.
715) سوره بقره، آیه 130.
716) سوره توبه، آیه 67.
717) اصول کافی، ج 1، ص 11.
718) سوره بقره، آیه 130.
719) سوره بقره، آیه 142.
720) سوره احقف، آیه 11.
721) سوره آل عمران، آیه 167. با مومنان ندارند و اگر روزی
722) سوره منافقون، آیات 2 - 3.
723) سوره بقره، آیه 77.
724) سوره آل عمران، آیه 167.
725) سوره ناس، آیات 4 - 6.
726) سوره آل عمران، آیه 175.
727) سوره حجرات، آیه 11.
728) سوره توبه، آیات 65 - 66.
729) سوره توبه، آیه 65.
730) سوره حجر، آیه 95.
731) سوره ابراهیم، آیه 43.
732) سوره اعراف، آیه 8.
733) سوره کهف، آیه 105.
734) سوره اعراف، آی 202.
735) سوره مریم، آیه 83.
736) سوره اعراف، آیه 27.
737) سوره کهف، آیه 50.
738) سوره شمس، آیه 8.
739) سوره بلد، آیه 10.
740) سوره انسان، آیه 3.
741) سوره آل عمران، آیه 175.
742) بحار، ج 46، ص 261.
743) اصول کافی، ج 2، ص 352.
744) بحار، ج 24، ص 194.
745) نهج البلاغه، خطبه 7.
746) سوره بقره، آیه 81.
747) سوره مریم آیه 67.
748) نور الثقلین، ج 1، ص 35.
749) نهج البلاغه، خطبه 7.
750) سوره اعراف، آیه 201.
751) سوره اسراء، آیه 64.
752) سوره بقره، آیه 5.
753) سوره عصر، آیات 1 - 3.
754) سوره بقره، آیه 275.
755) سورهع بقره، آیه 275.
756) سوره نساء، آیه 29.
757) سوره صف، آیه 10.
758) سوره صف، آیات 10 - 12.
759) سوره توبه، آیه 111.
760) سوره تغابن، آیه 9.
761) سوره فتح، آیه 12.
762) سوره توبه، آیه 111.
763) سوره قمر، آیه 55.
764) سوره قیامت، آیات 22 - 23.
765) سوره بقره، آیه 90.
766) سوره بقره، آیه 102.
767) سوره زخرف، آیه 38.
768) سوره صف، آیات 10 و 13.
769) سوره صف، آیه 12.
770) عدن به معنای قرار است و بهشت از آن رو که قرارگاه ابدی مومنان است، به عدن وصف شده است. معدن نیز از آن جهت که قرارگاه مواد خاص است بدین نام موسوم شده است.
771) نهج البلاغه، حکمت 456.
772) اصول کافی، ج 1، ص 19.
773) بحار، ج 40، ص 27.
774) سوره قمر، آیه 55.
775) سوره توبه، آیه 111.
776) سوره توبه، آیه 111.
777) سوره بقره، آیه 207.
778) بحار، ج 67، ص 186.
779) سوره حج، آیه 40.
780) سوره نحل، آیه 78.
781) سوره شمس آیات 7 - 8.
782) سوره فصلت، آیه 17.
783) بحار، ج 65، ص 106.
784) سوره نساء، آیه 77.
785) سروه زمر، آیه 15.
786) سوره، آیه 73.
787) نهج البلاغه، حکمت 131.
788) همان، خطبه 1، بند 51.
789) نهج البلاغه، خطبه 193، بند 7.
790) همان، خطبه 32، بند 4.
791) همان، نامه 27.
792) همان، نامه 31، بند 2.
793) همان، حکمت 208.
794) همان، حکمت 113.
795) همان، حکمت 37.
796) نهج البلاغه، حکمت 133.
797) غرر الحکم، ج 4، ص 352.
798) بحار، ج 100، ص 39.
799) نهج البلاغه، خطبه 195.
800) سوره نور، آیه 40.
801) سوره نور، آیه 35.
802) سوره نور، آیه 40.
803) بحار، ج 14، ص 384.
804) همان، ج 95، ص 393.
805) سوره توبه، آیه 67.
806) سوره مریم، آیه 64.
807) سوره بقره، آیه 17.
808) سوره بقره، آیه 15.
809) سوره بقره، آیه 264.
810) سوره مدثر، آیات 49 - 51.
811) سوره جمعه، آیه 5.
812) سوره محمد (صلی الله علیه وآله)، آیه 20.
813) سوره توبه، آیه 69.
814) سوره نور، آیه 35.
815) سوره بقره، آیه 115.
816) سوره نور، آیه 36.
817) بحار، ج 74، ص 286 .
818) سوره صف، آیه 8.
819) سوره توبه، آیه 32.
820) سوره مائده، آیه 64.
821) ممکن است این نکته (سرفرصت برای افروختن آتش) ناظر به حال برخی از منافقان باشد که ابتدا اندکی از نور ایمان و فطرت توحیدی بهره مند شده، حظی از حرکت ایمان داشتند و سپس آن را به تیرگی نفاق مبدل ساختند. جریان چنین شخصی مانند جریانی است که به عنوان مثل در آیه محل بحث، آمده است.
822) سوره انعام، آیات 43 - 44.
823) سوره حدید، آیه 12.
824) سوره حدید، آیه 13.
825) سوره نحل، آیه 78.
826) سوره آل عمران، آیه 178. لام در لیزدادوا لام عاقبت است؛ نظیر لام در آیینه (والتقطعه ال فرعون لیکون لهم عدوا وحزنا) (سوره قصص، آیه 8)، نه لام غایت و هدف و بدین معناست که پایانی جز افزایش گناه ندارند، نه به این هدف اصلی از مهلت، افزایش گناه است.
827) سوره انفال، آیه 22.
828) سوره انفال، آیه 23.
829) سوره فتح،، آیه 29، فخر رازی نقل می کند که انجیل مشتمل بر سوره ای به نام سوره الامثال است (تفسیر کبیر، ج 2، ص 80). شاید مراد فخر رازی همان کتاب امثال سلیمان نبی است که یکی از کتب عهد قدیم (تورات) است، نه انجیل.
830) سوره اسراء، آیه 89.
831) سوره بقره، آیه 26.
832) سوره زمر، آیه 29.
833) سوره مزمل، آیه 5.
834) سوره نمل، آیه 6.
835) سوره حشر، آیه 21.
836) سوره عنکبوت، آیات 41 و 43.
837) گرچه در این آیه سخن از منافقان نیست، ولی چون منافق در درون خود، کافر است، در بسیاری از احکام با کفار مشترک است و از این رو می توان از مثلهای مربوط به کافران برای شناخت احکام منافقان نیز استفاده کرد.
838) سوره نور، آیه 39.
839) سوره نور، آیه 39.
840) سوره طه، آیه 125.
841) سوره حج، آیه 46.
842) سوره اسراء، آیه 97.
843) سوره نباء، آیات 24 - 26.
844) سوره آل عمران، آیه 185.
845) سوره غافر، آیه 40.
846) سوره قصص، آیه 84.
847) سوره انعام، آیه 160.
848) سوره بقره، آیه 261. در این آیه کریمه ابتدا سخن از افزایش یک حبه به 700 برابر است و پس از آن سخن از تضاعف است که اگر مراد دو چندان باشد افزایش یک، به 1400 را نشان می دهد و اگر مراد از (یضاعف) بیش از دو چندان باشد، حدی ندارد و در ذیل آیه نیز سخن از واسع بودن خداست که افزایش را از 1400 فراتر می برد. در کنار واسع، وصف علیم مطرح است و بدین معناست که خدا می داند چه کسی را مورد عنایت واسع خود قرار می دهد، تا اخلاص و معرفت عامل چگونه باشد.
849) سوره نساء، آیه 145.
850) اصول کافی، ج 2، ص 85.
851) سوره ص، آیه 45.
852) سوره انعام، آیه 57.
853) بحار، ج 24، ص 368.
854) سوره انعام، آیه 122.
855) تفسیر صافی، ج 1، ص 85.
856) بحار، ج 74، ص 102.
857) نور الثقلین، ج 1، ص 37.
858) نهج البلاغه، خطبه 82.
859) همان، خطبه 133، بند 5.
860) سوره نجم، آیات 29 - 30.
861) سوره روم، آیه 7.
862) نهج البلاغه، خطبه 97، بند9.
863) همان، نامه 33.
864) همان، خطبه 108، بند 8.
865) نهج البلاغه، خطبه 108، بند 40.
866) نهج البلاغه، خطبه 108، بند 40.
867) سوره سباء، آیه 46.
868) سوره ص، آیات 45 - 46.
869) تعبیر به اصابع (انگشتان) به جای انامل (سرانگشتان)، گذشته از آن تعبیری است رایج، مفید مبالغه نیز هست، زیرا تعبیر انگشت در گوش نهادن نشانه شدت هراس آدمی است که همه انگشت را در گوش فرو می برد، نه خصوص سرانگشت را. نکته دیگر در تعبیر اصابع آن است که گرچه معمولا انگشت سبابه را مسبحه و مهلله نامید. از آن رو که شایسته است انسان به عنوان ادب نیایش در حال تسبیح و تهلیل حق با این انگشت به آسمان اشاره کند.
870) بحار، ج 74، ص 286.
871) سوره رعد، آیه 13.
872) سوره فصلت، آیه 54.
873) سوره حدید، آیه 4.
874) سوره نحل، آیه 128.
875) سوره توبه، آیه 40.
876) سوره بقره، آیه 81.
877) سوره رعد، آیه 17.
878) سوره کهف، آیه 29.
879) سوره یونس، آیه 22.
880) سوره کهف، آیه 42.
881) سوره یوسف، آیه 66.
882) سوره توبه، آیه 49.
883) سوره نساء، آیه 108.
884) تاویلات مولی عبدالرزاق کاشانی، ج 1، ص 27 با اندک تغییر.
885) نهج البلاغه، خطبه 194، بند 4 .
886) نهج البلاغه، خطبه 210، بند 3.
887) برای تفصیل بیشتر.ر.ک حماسه و عرفان، ص 294.
888) سوره نور، آیه 31.
889) سوره زخرف، آیه 49.
890) سوره الرحمن، آیه 31.
891) ر.ک المیزان، ج 8، ص 151؛ مجمع البیان، ج 1، ص 154 و 172؛ التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، ج 3، ص 115.
892) شیخ طوسی (رحمه الله) از علقمه کو حسن نقل می کند: هر جا در قرآن (یا ایها الذین امنوا) است در مدینه نازل شده و هر جا در آن (یا الناس) است در مکه نازل شده است.
پذیرش این مدعا مرهون تتبع تام است. آیه محل بحث در مدینه نازل شد. قرطبی بعد از نقل مزبور می گوید: این سخن را سوره بقره و نساء رد می کند؛ زیرا این دو سوره مدنی است و در مزبور می گوید: این سخن راسوره بقره و نساء رد می کند؛ زیرا این دو سوره مدنی است و در آنها (یا ایها الناس) یافت می شود (الجامع لاحکام القرآن، ج 1 ص 216). لازم است توجه شود که گاهی آیه مکی در سوره مدنی یافت می شود و عمده اثبات آن از راه نزول است.
توجه شود که گاهی آیه مکی در سوره بقره و نساء رد می کند؛ زیرا این سوره مدنی است و در مزبور می گوید: این سخن را سوره بقره و نساء رد می کند؛ زیرا این دو سوره مدنی است و در آنها (یا ایها الناس) در مکه نازل شده باشد و آیه محل بحث با این که سوره مدنی است مکی (باشد، خطاب اختصاص به مشرکان، ندارد؛ زیرا در مکه مسلمانان هم وجود داشت. پس تفریع زمخشری صائب نیست، زیرا وی بعد از نقل علقمه که (یا ایها الناس) مکی است می گوید: فقوله: (یا ایها الناس اعبدوا) خطاب لمشرکی مکه (کشاف، ج 1، ص 89).
893) مجمع البیان، ج 2، ص 490.
894) سوره حج، آیه 49.
895) سوره آل عمران، آیه 64.
896) سوره فصلت، آیه 11.
897) نهج البلاغه، خطبه 152، بند 5.
898) همان، خطبه 1، بند 8.
899) سوره اعراف، آیه 179.
900) سوره بقره، آیه 31.
901) سوره فجر، آیات 27 - 28.
902) نهج البلاغه، نامه 28، بند 7.
903) سوره اعراف، آیه 188.
904) سوره مریم، آیه 36.
905) سوره یونس، آیه 18.
906) سوره زمر، آیه 3.
907) تسنیم، ج 1، ص 353.
908) سوره زمر، آیه 62.
909) سوره نحل، آیه 17.
910) سوره زخرف، آیه 23.
911) سوره واقعه، آیه 58.
912) سوره مائده، آیه 17.
913) سوره مائده، آیه 75.
914) سوره نساء، آیه 172.
915) سوره مائده، آیه 72.
916) سوره انعام، آیه 102.
917) سوره هود، آیه 62.
918) سوره صافات، آیه 96.
919) سره شعراء، آیه 184.
920) سوره ذاریات، آیه 56.
921) سوره ابراهیم، آیه 8.
922) سوره بقره، آیه 3.
923) سوره آل بقره، آیه 197.
924) سوره حج، آیه 37.
925) سوره مائده، آیه 27.
926) سوره حجرات، آیه 13.
927) سوره انفال، آیه 29.
928) سوره طلاق، آیه 2.
929) سوره زمر، آیه 3.
930) سوره شعراء، آیه 89.
931) بحار، ج 67، ص 239.
932) ر.ک بحار، ج 47، ص 142.
933) سوره ق، آیه 16.
934) سوره مائده، آیه 6.
935) سوره حج، آیه 1.
936) سوره انعام، آیه 102.
937) سوره انعام، آیه 102.
938) سوره یونس، آیه 104.
939) سوره یس، آیه 22.
940) سوره عنکبوت، آیه 17.
941) سوره هود، آیه 123.
942) جامع البیان، ج 1، ص 125.
943) سوره حشر، آیه 24.
944) روح المعانی، ج 1، ص 297.
945) نور الثقلین، ج 1، ص 39.
946) بحار، ج 65، ص 286.
947) نور الثقلین، ج 1، ص 40.
948) نور الثقلین، ج 1، ص 40.
949) نهج البلاغه، حکمت 113.
950) نور الثقلین، ج 1، ص 40 - 41.
951) نور الثقلین ج 1، ص 41 - 40.
952) نور الثقلین، ج 1، ص 40 - 41.
953) نور الثقلین، ج 1، ص 40 - 41.
954) بحار، ج 38، ص 69.
955) نور الثقلین، ج 1، ص 40.
956) بحار، ج 74، ص 82.
957) بحار، ج 74، ص 82.
958) سوره نحل، آیه 36.
959) بحار، ج 66، ص 404.
960) همان، ج 67، ص 199.
961) نهج البلاغه، نامه 26، بند 2.
962) بحار، ج 67، ص 111.
963) بحار، ج 67، ص 252.
964) نور الثقلین، ج 1، ص 41.
965) بحار، ج 67، ص 252.
966) نور الثقلین، ج 1، ص 39.
967) سوره حدید، آیه 16.
968) نور الثقلین، ج 1، ص 40.
969) بحار، ج 67، ص 253.
970) شرح کافی، ج 8، ص 250.
971) بحار، ج 57، ص 360.
972) همان، ج 65، ص 287.
973) کشاف، ج 1، ص 91.
974) بحار، ج 65، ص 287.
975) نهج البلاغه، خطبه 83، بند 23.
976) سوره انعام، آیه 1.
977) سوره مرسلات، آیه 25.
978) سوره نور، آیه 35.
979) سوره روم آیه 27. ر.ک التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، ج 1، ص 56.
980) سقف خانه، آسمان آن است (جامع البیان، ج 1، ص 197؛ تبیان، ج 1، ص 100).
981) سوره انبیاء آیه 23.
982) سوره نحل، آیه 69.
983) سوره بقره، آیه 155.
984) التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، ج 2، ص 28.
985) سوره نازعات، آیه 33.
986) سوره طه، آیه 54.
987) التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، ج 12، ص 66.
988) سروه ذاریات، آیه 58.
989) سوره عنکبوت، آیه 17.
990) سوره عبس، آیه 32.
991) سوره طه، آیه 54.
992) سروه آل عمران، آیه 18.
993) سوره حجر، آیه 22.
994) سوره انعام، آیه 95.
995) سوره واقعه، آیات 63 - 64.
996) سوره فتح، آیه 4.
997) سوره بقره، آیه 115.
998) سوره فصلت، آیه 9.
999) سوره یونس آیه 18.
1000) سوره نحل، آیه 36.
1001) سوره بقره، آیه 115.
1002) بحار، ج 95، ص 66.
1003) سوره مائده، آیه 1.
1004) سوره یوسف، آیه 39.
1005) سوره روم، آیه 30.
1006) نهج البلاغه، خطبه 72.
1007) سوره نحل، آیه 78.
1008) سوره لقمان، آیه 13.
1009) سوره آل عمران، آیه 117.
1010) سوره انبیاء، آیه 64.
1011) سوره انبیاء، آیه 67.
1012) سوره زمر، آیه 3.
1013) سوره نور، آیه 55.
1014) بحار، ج 67، ص 239.
1015) همان، ص 198.
1016) سوره یوسف، آیه 106.
1017) نهج البلاغه، خطبه 211، بند 7.
1018) نهج البلاغه، خطبه 186، بند 19.
1019) بحار، ج 57، ص 82.
1020) نورالثقلین، ج 1، ص 46.
1021) همان، ص 42.
1022) بحار، ج 27، ص 99.
1023) در المنثور، ج 1، ص 78.
1024) سوره نمل، آیه 61.
1025) البحر المحیط، ج 1، ص 237.
1026) آلاء الرحمن، ص 75.
1027) تسنیم، ج 1، ص 191.
1028) سوره نور، آیه 1.
1029) سوره هود، آیه 13.
1030) سوره توبه، آیه 64.
1031) سوره توبه، آیه 86.
1032) سوره محمد (صلی الله علیه وآله)، آیه 20.
1033) التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، ج 5، ص 300 - 301.
1034) التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، ج 5، ص 300 - 301.
1035) سوره هود، آیه 13.
1036) سوره انبیاء، آیه 22.
1037) سوره بقره، آیه 2.
1038) ر.ک همین کتاب، ص 137.
1039) سوره بقره، آیه 197.
1040) سوره اسراء، آیه 82.
1041) سوره فصلت، آیه 44.
1042) سوره ابراهیم، آیه 10. شک درباره خا خود دلیلی بر وجود خداست، زیرا شک امری وجودی است و هر امر وجودی باید به مبدئی وابسته باشد که هستی عین ذات اوست.
1043) سوره بقره، آیه 2.
1044) سوره نساء، آیه 87.
1045) سوره نباء، آیه 39.
1046) سوره ابراهیم، آیه 9.
1047) سوره ص، آیه 8.
1048) سوره سباءت آیه 21.
1049) سوره نمل، آیه 66.
1050) سوره حج، آیه 46.
1051) سوره نور، آیه 35.
1052) سوره مائده آیه 15.
1053) سوره توبه، آیه 45.
1054) سوره توبه، آیه 110.
1055) سوره انعام، آیه 93.
1056) سوره مدثر، آیه 52.
1057) سوره انفال، آیه 31.
1058) سوره انعام، آیه 124.
1059) تفسیر صدرالمتالهین، ج 2، ص 124.
1060) بحار، ج 39، ص 213.
1061) بحار، ج 9، ص 294.
1062) سوره اسراء، آیه 1.
1063) سوره بقره، آیه 258.
1064) سوره هود، آیه 13.
1065) سوره اسراء، آیه 88.
1066) سوره هود، آیه 13.
1067) سوره شوری، آیه 11.
1068) سوره بقره، آیه 111.
1069) تفسیر تبیان، ج 1، ص 104.
1070) سوره مومنون، آیه 117.
1071) اصول کافی، ج 1، ص 136.
1072) شرح اصول کافی، ص 342.
1073) سوره واقعه، آیات 77 - 79.
1074) سوره یونس، آیه 39.
1075) بحث مبسوط اعجاز قرآن در تفسیر موضوعی، ج 1، با عنوان قرآن در قرآن آمده است و آنچه دراین جا مطرح می شود تنها جنبه تفسیر مفاهیم قرآنی دارد، نه تفسیر موضوعی یا علوم قرآن.
1076) تفسیر تبیان، ج 1، ص 104.
1077) سوره هود، آیه 13.
1078) سوره یونس، آیه 38.
1079) مجمع البیان، ج 1، ص 157.
1080) کشاف، ج 1، ص 98.
1081) سوره اسراء، آیه 88.
1082) سوره فرقان، آیه 5.
1083) سوره عنکبوت، آیه 48.
1084) سوره یونس، آیه 16.
1085) المیزان، ج 1، ص 58.
1086) سوره جمعه، آیه 2.
1087) بحث درباره مرجع ضمیر در (مثله) شهرت به سزایی یافت و تضارب آرا در آن موجب تالیف چند ساله شد (روح المعانی، ج 1، ص 18)
1088) سوره انفال، آیه 31.
1089) تفسیر کبیر، ج 2، ص 130.
1090) سوره رعد، آیه 43.
1091) بحار، ج 35، باب 24.
1092) تفصیل مطلب را می توان از جامع البیان دریافت کرد (ج 1، ص 130 - 131).
1093) سوره اعراف، آیه 194.
1094) سوره اسراء، آیه 56.
1095) سوره یونس، آیه 38.
1096) سوره هود، آیه 13.
1097) سوره حج، آیه 5.
1098) سوره اسراء، آیه 88.
1099) سوره انبیاء، آیه 91.
1100) البحر المحیط، ج 1، ص 244؛ روح المعانی، ج 1، ص 308.
1101) سوره فرقان، آیه 32.
1102) سوره انعام آیه 37.
1103) سوره اسراء، آیه 95. در این موارد. تنزیل تدریجی با تعبیرهایی مانند (جمله واحده) که نشانه دفعی بودن است باعث ناسازگاری صدر و ساقه است، چنانکه آیه واحده تدریج ندارد و همان طور که فرشته متدرجا نازل نمی شود.
1104) سوره طه، آیه 21.
1105) سوره نحل، آیه 17.
1106) سوره یونس، آیه 34.
1107) سوره اسراء، آیه 55.
1108) سوره بقره، آیه 253.
1109) نور الثقلین، ج 1، ص 43.
1110) سوره توبه، آیه 2.
1111) نور الثقلین، ج 1، ص 43.
1112) سوره علق، آیه 14.
1113) بحار، ج 9، ص 175.
1114) همان، ج 89، ص 30.
1115) سوره یوسف، آیه 80.
1116) سوره بقره، آیه 55.
1117) آلوسی در سابق بودن سوره تحریم نسبت به سوره بقره جازم نیست و جای سخن را باز می داند (روح المعانی، ج 1ص 318).
1118) سوره تحریم، آیه 6.
1119) سوره بقره، آیه 126.
1120) سوره ابراهیم، آیه 35.
1121) در کتاب المستخلص وقود به آتش افروزه ترجمه شده است.
1122) سوره بروج، آیه 5.
1123) سوره نور، آیه 35.
1124) نهج البلاغه نامه 23.
1125) نهج البلاغه، خطبه 198، بند 25.
1126) سوره انبیاء، آیه 98.
1127) سوره جن، آیه 15.
1128) سوره اسراء، آیه 7.
1129) سوره نباء، آیات 21 - 22.
1130) سوره بقره، آیه 25.
1131) سوره فاطر، آیه 23.
1132) سوره توبه، آیه 122.
1133) سوره جن، آیه 15. اطلاق این آیه شامل هر قاسط و ظالم می شود، اعم از جن و انس.
1134) سوره مومن، آیات 71 72.
1135) سروه نساء، آیه 56.
1136) سوره همزه، آیات 7 - 8.
1137) سوره آل عمران، آیه 192.
1138) جامع البیان، ج 1، ص 131.
1139) ر.ک تفسیر بیضاوی، ج 1، ص 40.
1140) سوره توبه، آیات 34 - 35.
1141) سوره انبیاء، آیه 98.
1142) ر.ک المیزان ، ج 1، ص 90.
1143) سوره آل عمران، آیه 133.
1144) سوره توبه، آیه 49.
1145) سوره الرحمن، آیه 44.
1146) بحار، ج 8، ص 119.
1147) ر.ک کشف المراد، ص 453، مقصد 6، مسئله 14؛ تفسیر صدرالمتالهین، ج 2،، ص 170.
1148) سوره آل عمران، آیه 10.
1149) سوره جن، آیه 15.
1150) الغدیر، ج 8، ص 214.
1151) سوره بقره، آیه 10.
1152) سوره نساء، آیه 10.
1153) سوره نساء، آیه 145.
1154) سوره آل عمران، آیه 97.
1155) سوره تحریم، آیه 6.
1156) سوره جن، آیه 23.
1157) سوره نساء، آیه 93.
1158) سور هود، آیه 113.
1159) سوره آل عمران، آیه 97.
1160) سوره تحریم، آیه 6.
1161) سوره جن، آیه 23.
1162) سوره نساء، آیه 93.
1163) سوره هود، آیه 113.
1164) آغاز و انجام، ص 33.
1165) سوره انبیاء، آیه 98.
1166) سوره جن، آیه 15.
1167) سوره همزه، آیات 4 - 7.
1168) سوره نساء، آیه 56.
1169) سوره اسراء، آیه 97.
1170) سوره قصص، آیه 41.
1171) سوره هود، آیات 97 - 98.
1172) سوره آل عمران، آیه 10 - 11.
1173) سوره انبیا، آیه 98.
1174) سوره انبیاء، آیه 67.
1175) البحر المحیط، ج 1، ص 249.
1176) بحار، ج 9، ص 176.
1177) نورالثقلین، ج 1، ص 43؛ تفسیر صافی، ج 1، ص 89.
1178) در المنثور، ج 1، ص 90؛ جامع البیان، ج 1، ص 131.
1179) تفسیر برهان، ج 1، ص 69.
1180) سوره سبا، آیه 10.
1181) سوره انبیاء، آیه 79.
1182) در المنثور، ج 1، ص 90.
1183) بحار، ج 72، ص 316.
1184) نهج البلاغه، خطبه 190، بند 10.
1185) همان، خطبه 183، بند 15.
1186) همان، نامه 27، بند 10.
1187) سوره حج، آیه 19.
1188) سوره ابراهیم، آیه 50.
1189) الجامع لاحکام القرآن، ج 1، ص 226.
1190) سوره آل عمران، آیه 21.
1191) سوره انعام، آیه 76.
1192) التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، ج 2، ص 130.
1193) سوره قیامت، آیه 9.
1194) سوره انسان، آیه 13.
1195) سوره تحریم، آیه 8.
1196) کشاف، ج 1، ص 107.
1197) سوره نمل، آیه 39.
1198) سوره نساء، آیه 1.
1199) سوره یس، آیه 56.
1200) سوره بقره، آیه 35.
1201) سوره آل عمران، آیه 131.
1202) سوره آل عمران، آیه 133.
1203) سوره نساء، آیه 10.
1204) سوره واقعه، آیات 88 - 89.
1205) سوره نحل، آیه 97.
1206) سوره انعام، آیه 158.
1207) سوره مومنون، آیه 37.
1208) سوره نور، آیه 39.
1209) سوره آل عمران، آیه 15.
1210) سوره الرحمن، آیه 46.
1211) سوره انسان، آیه 6.
1212) نهج البلاغه، حکمت 32.
1213) سوره بقره، آیه 286.
1214) سوره توبه، آیه 49.
1215) سوره بقره، آیه 286.
1216) سوره اسراء، آیه 8.
1217) سور طور، آیه 23.
1218) سوره اعراف، آیه 43.
1219) از بشارت به خلود که در پایان آیه آمده معلوم می شود که سخن در مورد بهشت قیامت است، نه برزخ، زیرا برزخ، بین دنیا و قیامت کبراست و جای خلود نیست: (و من ورائهم برزخ الی یوم یبعثون) (سوره مومنون، آیه 100).
1220) سوره واقععه، آیه 33.
1221) تفسیر کبیر، ج 2، ص 142.
1222) همان، ص 141.
1223) الفرقان، ج 1، ص 247.
1224) الجامع الاحکام القرآن، ج 1، ص 229.
1225) سوره آل عمران، آیه 30.
1226) سوره یس، آیه 54.
1227) سوره بقره، آیه 281.
1228) سوره بقره، آیه 281.
1229) سوره نساء، آیه 10.
1230) سوره ق، آیه 35.
1231) سوره تحریم، آیه 7.
1232) سوره عنکبوت، آیه 55.
1233) البحر المحیط، ج 1، ص 115.
1234) سوره زمر، آیه 74.
1235) سوره نور، آیه 26.
1236) سوره حجر، آیه 47.
1237) سوره یونس، آیه 35.
1238) سوره انبیاء، آیه 34.
1239) سوره عنکبوت، آیه 14.
1240) سوره نساء، آیه 57.
1241) سوره اسراء، آیه 84.
1242) سوره شعرا، آیه 136.
1243) سوره انعام، آیات 27 - 28.
1244) سوره همزه، آیه 6.
1245) سوره نساء، آیات 27 - 28.
1246) سوره واقعه، آیات 88 - 89.
1247) بحار، ج 40، ص 201.
1248) ر.ک: شرح حالات اویس قرنی.
1249) مفاتیح الجنان، دعای ابوحمزه ثمالی.
1250) سوره آل عمران، آیه 45.
1251) سوره آل عمران، آیه 39.
1252) سوره توبه، آیه 21.
1253) سوره زمر، آیات 17 - 18.
1254) سوره تغابن، آیه 7.
1255) ایجاز البیان، (پاورقی تفسیر ابن عربی) ج 1، ص 80.
1256) سوره آل عمران، آیه 131.
1257) سوره توبه، آیه 100.
1258) سوره اعراف، آیه 43؛ سوره یونس، آیه 9، سوره کهف، آیه 31.
1259) سوره انعام، آیه 6.
1260) سوره زخرف، آیه 15.
1261) سوره هود، آیه 41.
1262) سوره سجده، آیه 17.
1263) جامع البیان، ج 1، ص 210.
1264) سوره واقعه، آیات 17 - 20.
1265) سوره بینه، آیات 7 - 8.
1266) سوره فاطر، آیه 34.
1267) سوره حج، آیه 22.
1268) سوره حجر، آیه 48.
1269) تفسیر ابن عربی، ج 1، ص 81.
1270) ایجاز البیان فی الترجمه عن القرآن (پاورقی تفسیر ابن عربی)، ج 1، ص 82، با اندک تغییر.
1271) بحار، ج 36، ص 129.
1272) همان، ج 41، ص 79.
1273) در المنثور، ج 1، ص 92 - 93.
1274) در المنثور، ج 1، ص 92 - 93.
1275) در المنثور، ج 1، ص 94.
1276) نهج البلاغه، خطبه 85، بند 6.
1277) سوره انفال، آیه 4.
1278) سوره آل عمران، آیه 163.
1279) بحار، ج 8، ص 155.
1280) بحار، ج 68، ص 188.
1281) کنز العمال، ج 14، ص 366، ح 38963.
1282) بحار، ج 8، ص 140.
1283) نور الثقلین، ج 1، ص 44.
1284) در المنثور، ج 1، ص 96.
1285) تفسیر برهان، ج 1، ص 70.
1286) در المنثور، ج 1، ص 97.
1287) جامع البیان، ج 1، ص 137.
1288) بحار، ج 8، ص 139.
1289) در المنثور، ج 1، ص 98.
1290) بحار، ج 8، ص 140.
1291) نور الثقلین، ج 1، ص 44.
1292) سوره بقره، آیه 235.
1293) سوره بقره، آیه 6.
1294) سوره انعام، آیه 28.
1295) تفسیر تبیان، ج 1، ص 110.
1296) تفسیر کبیر، ج 1، ص 131.
1297) نهج البلاغه، حکمت 113.
1298) همان، حکمت 21.
1299) سوره زخرف، آیه 56.
1300) سوره زخرف، آیه 57.
1301) سوره زخرف، آیه 59.
1302) سوره لقمان، آیه 30.
1303) سوره بقره، آبه 147.
1304) بحار، ج 28، ص 368.
1305) سوره فرقان، آیه 1.
1306) زمخشری و فخر رازی نموداری از امثال دارج عرب را که در آن عنوان بهایم، طیور و حشرات به کار برده شده ارائه کردند. ر.ک کشاف و تفسیر کبیر، ذیل آیه 26 سوره بقره.
1307) سوره روم، آیه 58.
1308) سوره انفال، آیه 42.
1309) سوره قمر، آیه 17.
1310) سوره فتح، آیه 29.
1311) سوره حشر، آیه 21.
1312) سوره عنکبوت، آیه 41.
1313) سوره نور، آیه 39.
1314) سوره حج، آیه 73.
1315) سوره فرقان، آیه 46.
1316) سوره ق، آیه 44.
1317) نهج البلاغه، خطبه 1.
1318) سوره نازعات، آیه 27.
1319) سوره آل عمران، آیه 83.
1320) سوره نمل، آیه 78.
1321) نورالثقلین، ج 1، ص 45.
1322) سوره عکبوت، آیه 43.
1323) سوره سبا، آیه 6.
1324) نهج البلاغه، حکمن 107.
1325) سوره نحل، آیه 70.
1326) سوره نساء، آیه 17.
1327) برخی هر دو جمله را کلام کافران پنداشتند و بعضی خصوص جمله اول را (البحر المحیط، ج 1، ص 125.)
1328) سوره سباء، آیه 13.
1329) سوره اسراء، آیه 39.
1330) سوره بقره، آیه 269.
1331) کشاف، ج 1، ص 118.
1332) سوره انسان، آیه 3.
1333) سوره بلد، آیه 10.
1334) سوره بقره، آیه 185.
1335) سوره طه، آیه 50.
1336) سوره لیل، آیات 5.7.
1337) سوره محمد (صلی الله علیه وآله)، آیه 17.
1338) سوره شوری، آیه 13.
1339) سوره نور، آیه 54.
1340) سوره کهف، آیه 13.
1341) سوره طه، آیه 50.
1342) سوره صف، آیه 5.
1343) سوره فاطر، آیه 2.
1344) مفاتیح الجنان، دعای ابوحجمزه ثمالی.
1345) سوره یس، آیه 62.
1346) سوره طه، آیه 79.
1347) سوره طه، آیه 85.
1348) سوره فاطر، آیه 8.
1349) سوره انعام، آیه 90.
1350) سوره فرقان، آیه 1.
1351) سوره توبه، آیه 115.
1352) سوره جاثیه، آیه 23.
1353) سوره رعد، آیه 27.
1354) سوره غافر، آیه 34.
1355) البحر المحیط، ج 1، ص 121.
1356) سوره احزاب، آیه 53.
1357) بحار، ج 75، ص 278.
1358) تفسیر کبیر، ج 1، ص 133.
1359) سوره فرقان، آیه 41.
1360) سوره اسراء، آیه 62.
1361) تفسیر کبیر، ج 1، ص 137.
1362) همان، ص 144.
1363) همان، ص 147، با اندک تغییر.
1364) تفصیل بحث جبر و تفویض را کتابهای حکمت و کلام بر عهده دارد. ر.ک رحیق مختوم (بخش چهارم از جلد دوم اسفار، مبحث احکام علت فاعلی) و علی بن موسی الرضا والفلسفه الالهه، ص 68.
1365) بحار، ج 4، ص 197.
1366) سوره نساء، آیه 165.
1367) سوره انفال، آیه 42.
1368) سوره یونس، آیه 108، سوره اسراء آیه 15.
1369) سوره زمر، آیه 41.
1370) سوره اعراف، آیه 178، سوره کهف، آیه 17 با اندک تفاوت.
1371) سوره اعراف، آیه 155.
1372) سوره اعراف، آیه 155.
1373) سوره رعد، آیه 27.
1374) سوره فاطر، آیه 8.
1375) سوره حجرات، آیه 11.
1376) سوره توبه، آیه 67.
1377) کشاف، ج 1، ص 119.
1378) البحر المحیط، ج 1، ص 126 - 127 با اندک تغییر.
1379) روح المعانی، ج 1، ص 193.
1380) تفسیر صافی، ج 1، ص 90.
1381) سوره حج، آیه 73.
1382) سوره عنکبوت، آیه 41 .
1383) سوره بقره، آیات 17 - 20.
1384) بحار، ج 24، ص 388؛ تفسیر برهان، ج 1، ص 70.
1385) در المنثور، ج 1، ص 103.
1386) بحار، ج 16، ص 284.
1387) جامع البیان، ج 1، ص 216 - 217.
1388) پی نوشت.
1389) سوره مدثر، آیه 31.
1390) بحار، ج 90، ص 12.
1391) نهج البلاغه، خطبه 176، بند 7.
1392) همان، خطبه، 198، بند 25.
1393) بحار، ج 5، ص 7.
1394) سوره مدثر، آیه 31.
1395) بحار، ج 24، ص 389.
1396) در المنثور، ج 1، ص 104.
1397) تفسیر تبیان، ج 1، ص 118، مجمع البیان، ج 1، ص 131.
1398) سوره رعد، آیه 25.
1399) سوره یونس، آیات 94 - 96.
1400) المیزان ج 10، ص 118.
1401) سوره نساء، آیه 145.
1402) سوره بقره، آیه 125.
1403) سوره یس، آیه 60.
1404) سوره احزاب، آیه 23.
1405) سوره احزاب، آیه 23.
1406) سوره آل عمران، آیه 178.
1407) سوره یس، آیه 60.
1408) سوره انعام، آیه 152.
1409) سوره نحل، آیه 91.
1410) سوره نحل، آیه 95.
1411) سوره اسراء، آیه 34.
1412) تفصیل این بحث در سوره مبارکه اعراف خواهد آمد.
1413) سوره اعراف، آیه 172.
1414) سوره شمس، آیات 7 - 8.
1415) سوره روم، آیه 30.
1416) سوره نساء، آیه 165.
1417) اصول کافی، ج 1، ص 11.
1418) در بیشتر متون دینی اصطلاح عقل به معنای عقل عملی به کار رفته اغست. عقل نظری، یعنی نیروی متفکر و اندیشمند زمینه ساز شکوفایی عقل عملی است، علم برای آن است که انسان قدرت اجرا بیابد و عمل کند؛ زیرا عالم بی عمل جاهل است، امیرالمومنین (علیه السلام) می فرماید: رب عالم قد قتله جهله (نهج البلاغه، حکمت 107)، لا تجعلوا علمکم جهلا و یقینکم شکا اذا علمتم فاعملوا و اذا تیقنتم فاقدموا (نهج البلاغه حکمت 274) عقل عملی و نظری به منزله دو بال انسان است که هر چه انسان ضعیفتر باشد فاصله این دو بال بیشتر می شود تا آن جا کهخ ممکن است آدمی فاقد یکی از این دو بال شود؛ چنانکه هر چه انسان قویتر باشدفاصله این دوبال کمتر می شود تا آنجا که یکی از این دو بال عین دیگری می شود و این فرض در انسانهای کامل تحقق می یابد. برخی انسانها فاقد هر دو بال هستند؛ مانند انسان جاهل فاسق. برخی نیز فاقد عملی، مانند عالم فاسق و برخی
فاقد علم نظری، مانند انسان زاهدی که نمی داند وظیفه اش چیست.
عقل نظری و عملی از قوای روح آدمی است و هر یک صفحه ای از صفحات میثاق و تعهد مشترک عبد و مولاست.
برای عقل نظری و عملی اصطلاح دیگری است که فعلا مطرح نیست.
1419) سوره مائده، آیه 7.
1420) سوره آل عمران، آیه 103.
1421) سوره آل عمران، آیه 81.
1422) سوره اسراء، آیه 34.
1423) سوره تکویر، آیه 9.
1424) سوره توبه، آیه 111.
1425) سوره بقره، آیه 40.
1426) سوره فتح، آیه 10.
1427) بیعت از بیع و به معنای فروختن جان به خداست.
1428) سوره رعد، آیات 19 - 20.
1429) سوره توبه، آیه 7.
1430) سوره توبه، آیه 4.
1431) سوره مائده آیه 13.
1432) سوره نساء، آیه 46.
1433) سوره مائده، آیه 13.
1434) سوره مائده، آیه 64.
1435) سوره مائده، آیه 14.
1436) سوره آل عمران، آیه 103.
1437) سوره نحل، آیه 92.
1438) سوره فصلت، آیه 43.
1439) سوره زخرف، آیه 43.
1440) سوره حج، آیه 31.
1441) سوره توبه، آیه 121.
1442) سوره عنکبوت، آیه 8.
1443) سوره لقمان، آیه 14.
1444) سوره نساء، آیه 1.
1445) بحار، ج 43، ص 119.
1446) سوره لقمان، آیه 15.
1447) سوره نساء، آیه 19.
1448) سوره بقره، آیه 228.
1449) سوره لقمان، آیه 15.
1450) نهج البلاغه، حکمت 165.
1451) سوره حجرات، آیه 10.
1452) بحار، ج 71، ص 157.
1453) سوره آل عمران، آیه 103.
1454) نهج البلاغه خطبه 127، بند 8.
1455) سوره مومنون، آیات 52 - 53.
1456) سوره حشر، آیه 14.
1457) سوره حشر، آیه 14.
1458) سوره نور، آیه 63.
1459) سوره توبه آیه 120.
1460) سوره رعد، آیه 25.
1461) سوره محمد (صلی الله علیه وآله)، آیه 22.
1462) البحر المحیط، ج 1، ص 127.
1463) همان، ص 128.
1464) سوره اعراف، آیه 56.
1465) سوره انفال، آیه 73.
1466) سوره شعراء، آیات 182 - 183.
1467) سوره نمل، آیات 48 - 49.
1468) سوره انفال، آیه 73.
1469) سوره یس، آیه 10.
1470) سوره شعرا، آیه 136.
1471) سوره زمر، آیه 15.
1472) سوره شمس، آیه 10.
1473) سوره بقره، آیه 124.
1474) سوره انعام، آیه 124.
1475) سوره شوری، آیه 23.
1476) سوره بقره، آیه 100.
1477) سوره توبه، آیه 12.
1478) سوره زمر، آیه 15.
1479) سوره طه، آیه 64.
1480) سوره توبه، آیه 8.
1481) سوره توبه، آیه 10.
1482) نهج البلاغه، خطبه 84.
1483) همان، خطبه 41.
1484) همان، خطبه 41.
1485) در المنثور، ج 1، ص 104 .
1486) نهج البلاغه نامه 53، بند 133.
1487) نهج البلاغه، نامه 53، بند 133.
1488) بحار، ج 47، ص 216.
1489) سوره انفال، آیه 58.
1490) بحار، ج 24، ص 389.
1491) تفسیر برهان، ج 1، ص 71.
1492) بحار، ج 71، ص 196.
1493) نهج البلاغه، خطبه 106، بند 11.
1494) سوره آل عمران، آیه 101.
1495) سوره عنکبوت، آیه 19.
1496) سوره ابراهیم، آیه 10.
1497) سوره بقره، آیه 115.
1498) سوره لقمان آیه 25.
1499) سوره فصلت، آیه 9.
1500) سوره تکویر آیه 26.
1501) سوره انسان، آیه 1.
1502) سوره فصلت، آیه 9.
1503) سوره ذاریات، آیات 20 - 21.
1504) سوره طور، آیه 35.
1505) سوره طور، آیه 36. مراد از السموات والارض در مواردی که تعبیر ما فیهن یا ما بینهن همراه با آن نیامده، مجموع نظام آفرینش است.
1506) سوره جاثیه، آیه 24.
1507) سوره جاثیه، آیه 24.
1508) سوره جاثیه، آیه 24.
1509) سوره ملک، آیه 2.
1510) سوره جاثیه، آیه 24.
1511) سوره جاثیه، آیه 24.
1512) سوره انعام، آیه 29.
1513) سوره مومنون، آیه 115.
1514) سوره مومن، آیات 10 - 11.
1515) برخی مفسران گفته اند آیه سوره غافر دلالتی بر حیات برزخی انسان ندارد؛ در حالی که هم از آیه سوره غافر و هم از آیه مورد بحث حیات برزخی استفاده می شود: اما در آیه سوره غافر، چون دو احیاء و دو اماته مطرح است، اماته اول عامل انتقال انسان از دنیا به عالم دیگر اس و چون اماته دوم بدون احیای سابق ممکن نیست، پس اماته دوم اقتضا می کند که انسان در برزخ حیاتی دیگر داشته باشد و آنگاه از حیات برزخی به صحنه قیامت کبرا منتقل شود و این انتقال جدید یک چهره اش اماته دوم است.
در آیه محل بحث نیز چون خدای سبحان فرمود: (ثم یحییکم ثم الیه ترجعون) و افزون بر احیاء رجوع به سوی خدا را نیز با حرف عطف ثم ذکر کرد، معلوم می شود بین احیاء رجوع فرق است و چون رجوع ناظر به حیات قیامتی است، پس احیاء ناظر به حیات برزخی است و هر یک از دو جمله به مرحله خاصی از سیر انسان اشاره دارد و گرنه می فرمود: ثم یحییکم والیه ترجعون و یا تنها می فرمود: ثم الیه ترجعون.
1516) سوره مومنون، آیه 100.
1517) سوره انشقاق، آیه 6.
1518) سوره انشقاق، آیات 7 - 13.
1519) سوره فجر، آیات 27 - 30.
1520) تهذیب، ج 3، ص 126.
1521) سوره فجر، آیات 27 - 28.
1522) سوره بروج، آیه 13.
1523) سوره مومنون، آیه 14.
1524) سوره طه، آیه 55.
1525) سوره مومنون، آیه 15.
1526) سوره فرقان، آیه 49، سوره زخرف، آیه 11، سوره ق، آیه 11.
1527) سوره یس، آیه 33.
1528) سوره بقره، آیه 156.
1529) سوره هود، آیه 123.
1530) سوره روم، آیه 11.
1531) تفسیر کبیر، ج 1، ص 152.
1532) به نقل از بیان السعاده، ج 1، ص 70.
1533) ص 35، ج 1.
1534) سوره حجر، آیه 29.
1535) سوره روم، آیه 19.
1536) سوره عنکبوت، آیه 64.
1537) سوره عنکبوت، آیه 64.
1538) البحر المحیط، ج 1، ص 131.
1539) بحار، ج 6، ص 236 .
1540) بحار، ج 6، ص 236.
1541) سوره عبس، آیات 21 - 22
1542) توحید صدوق، باب حدوث عالم، ح 3.
1543) توحید صدوق، ص 257.
1544) سوره نور، آیه 35.
1545) سوره اسراء، آیه 12.
1546) سوره نازعات، آیات 27 - 30؛ ر. ک المیزان، ج 17، ص 365.
1547) ر.؟ التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، ج 5، ص 324.
1548) سوره هود، آیه 44.
1549) سوره زخرف، آیات 12 - 13.
1550) سوره اعراف، آیه 54.
1551) سوره طه، آیه 5.
1552) جامع البیان، ج 1، ص 228.
1553) البحر المحیط، ج 1، ص 134.
1554) جامع البیان، ج 1، ص 228 -229.
1555) المیزان، ج 12، ص 154؛ التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، ج 5، ص 326.
1556) سوره طلاق، آیه 12.
1557) سوره زخرف، آیات 12 - 14.
1558) سوره حج، آیه 37.
1559) سیره ابن هشام، ج 1، ص 266.
1560) سوره فصلت، آیات 9 - 10.
1561) سوره ابراهیم، آیات 32 - 33.
1562) سوره فصلت، آیه 11.
1563) جامع البیان، ج 1، ص 232.
1564) سوره نحل، آیات 5 - 7.
1565) سوره قصص، آیه 81.
1566) سوره شعراء، آیه 63.
1567) سوره بقره، آیه 60.
1568) سوره قمر، آیه 1.
1569) سوره انبیاء، آیه 79.
1570) سوره ص، آیه 36.
1571) سوره ابراهیم، آیه 32.
1572) سوره یس، آیه 38.
1573) سوره یس، آیه 40.
1574) سوره صافّات، آیه 6.
1575) سوره ذاریات، آیه 7.
1576) نورالثقلین، ج 5، ص 366
1577) سوره رعد، آیه 16.
1578) سوره ملک، آیه 14.
1579) سوره رعد، آیه 4.
1580) سوره طه، آیه 14.
1581) سوره انبیاء، آیه 87.
1582) سوره بقره، آیه 29.
1583) سوره یوسف، آیه 3.
1584) البحر المحیط، ج 1، ص 279 با تغییر و تلخیص.
1585) تفسیر کبیر، ج 1، ص 154.
1586) الجامع لاحکام القرآن، ج 1، ص 240.
1587) مجمع البیان، ج 1، ص 141.
1588) تفسیر صدرالمتألّهین، ج 2، ص 277.
1589) سوره زخرف، آیه 32.
1590) بحار، ج 74، ص 140.
1591) سوره نازعات، آیه 27.
1592) سوره اسراء، آیه 37.
1593) سوره احزاب، آیهئ 72. بحث مبسوط درباره معنای امانت، کیفیت عرضه، ابای اشفاقی در برابر ابای استکباری شیطان، معنای ظلوم و جهول، تناسب آن با حمل امانت و معارف عمیق دیگر که در آیه مزبور تعبیه شده به موطن خاص خود احاله می شود.
1594) تفسیر برهان، ج 1، ص 72.
1595) بحار، ج 3، ص 40.
1596) نهج البلاغه، خطبه 132 بند 8.
1597) نهج البلاغه، خطبه 143، بند1.
1598) نورالثقلین، ج 1، ص 47.
1599) نهج البلاغه، خطبه 1، بند 13.
1600) روح المعانی، ج 1، ص 199.