تسنیم تفسیر قرآن کریم جلد 2

نویسنده : آیت الله عبدالله جوادی آملی

لطایف و اشارات

1- اصول سه گانه دین در آیه مورد بحث

آیه محل بحث در ظاهر به دو اصل مبدا: (فاحیاکم) و معاد: (ثم الیه ترجعون) اشاره دارد، لیکن باید توجه داشت که با اثبات مبدا و معاد قهراً نبوت و رسالت نیز اثبات شده است، زیرا وقتی هدف (معاد) در کار باشد راه رفتن به سوی آن هدف و همچنین راهنما نیز وجود دارد. پس با اثبات مبدا و معاد راه (صراط مستقیم) و راهنما (پیامبر) نیز ثابت می شود. خدای سبحان گاهی از راه ضروری معاد وحی و رسالت را چنین اثبات می کند:
چگونه ممکن است انسان آغاز و انجام داشته باشد ولی راه و راهنما نداشت باشد؟ اگر انسان با مرگ نابود نمی شود، بلکه مرگ انتقال از نشئه ای به نشئه دیگر است و هدفی در پیش دارد، پس راهی نیز برای رفتن به مقصد وجود دارد و اگر راه باشد راهنما نیز لازم است. بنابراین، آیه محل بحث با صدر و ذیلش می تواند دلیل بر ضرورت وحی و رسال نیز باشد.

2- عناصر بین و مبین در آیه

عناصر محوری احتجاج در آیه محل بحث به دو قسم بین و مبین منقسم است، زیرا موت قبلی و حیات پس از حیات امری است بین و قطعی، اما احیای مجدد و سپس رجوع به سوی خداوند امری مبین است که بعد از تدبر به منزله بین خواهد بود و تقریب استدلال به آن طی بحث تفسیری ارائه شد. تفاوت دیگر بین عناصر مذکور در آیه این است که چون ترتیب بعضی بدون فاصله زیاد است و ترتب برخی با فاصله قابل ملاحظه، از این رو سیر طولی آنها گاهی به صورت عطف با فا و زمانی با عطف به ثم تنظیم شد؛ چون ترتب حیات و نیز احیای بعد از مرگ برزخی و سپس رجوع به سوی خدا هر کدام با فصل وجودی قابل ملاحظه انجام می پذیرد. از این جهت ترتب احیا بر موت سابق به صورت فا و اما ترتب سایر مراحل مزبور بر یکدیگر به صورت ثم بیان شد.
تذکر: گرچه موت و حیات، تقابل عدم و ملکه دارد و چیزی که شایسته حیات نیست، عنوان میت غالباً بر آن اطلاق نمی شود، لیکن در قرآن کریم عنوان میت بر بلد و سرزمین اطلاق شده است، مانند: (بلده میتا)، (1526) (وایه لهم الارض المیته). (1527)