تسنیم تفسیر قرآن کریم جلد 2

نویسنده : آیت الله عبدالله جوادی آملی

4- اهمیت حفظ عهد الهی

مصلحت برخی از امور در حدی است که به هیچ وجه ترک آن روا نیست و برای تحصیل آن در مرحله حدوث و حراست آن در مرحله بقا سعی بلیغ لازم است و برای حمایت آن در دفع مزاحم یا رفع آن کوشش کامل معتبر است. در قبال بعضی از امور دیگر که صدور آن در شرایط خاص لازم است، نه مطلقاً و از افراد معین مطلوب است، نه همه افراد و با وضع ویژه مصلحت دارد، نه در همه اوضاع. عنوان (ما امر الله به ان یوصل) که یک بار در سوره بقره و دوبار در سوره رعد ذکر شده دلالت دارد بر اهمیت چیزی که وصل به آن دستور داده شد، زیرا شخص معینی مامور به وصل نشد. از این که فقط مامور به ذکر شد، نه مامور و از این که محور خطاب بازگو شد، نه مخاطب و از این که بعد از ذکر عهد، یاد شد با این که قطع چنین چیزی از مصادیق نقض عهد الهی است، کاملاً اهتمام خداوند به آن استنباط می شود.

5- آثار مشئوم ملکه نفسانی فسق

مبدا کار ارادی در انسان گزارش علمی و گرایش عملی اوست و همه کارهای اختیاری انسان مسبوق به ملکات نفسانی وی بوده، مصبوغ به صبغه شنیع و یا سنیع آنها خواهد بود و اگر ملکه فضیلت علمی و عملی در جان انسان آگاه تعبیه گردد، هماره منشا کارهای خیر اعم از واجب و مستحب و شئون گونه گون می شود؛ مانند این که اگر تقوا در قلب کسی ملکه شود ایمان به غیب (همه مصادیق غیب دینی)، اقامه نماز، انفاق از آنچه خداوند روزی کرد، ایمان به همه آنچه از خداوند نازل شده، خواه به صورت قرآن بر خاتم انبیاء (صلی الله علیه وآله) و خواه به صورت کتابهای آسمانی دیگر بر انبیای گذشته و ایمان به قیامت، به صورت مستمر از چنان باتقوا پدید می آید و آیات دوم تا چهارم سوره بقره شاهد صادق است، زیرا از تقوای پرهیزکاران به صورت وصف (صفت مشبهه) یاد کرد، نه به صورت فعل. آنگاه افعال پنج گانه مزبور به صورت فعل مضارع که دلالت بر تجدد و استمرار دارد، محصول آن وصف نفسانی دانسته شد؛ یعنی، همه کارهای خیر تدریجی مولود ملکه راسخ و نفسانی تقواست.
متقابلاً نیز ملکه نفسانی فسق به صورت صفت مشبهه، نه اسم فاعل اول ذکر شد؛ آنگاه در آیه محل بحث آثار مشئوم تدریجی آن به صورت سه فعل مضارع یاد شد، تا دلالت کند سر تدریج و استمرار نقض عهد الهی و راز قطع تدریجی و مستمر چیزی که به وصل آن امر شده و رمز افساد گسترده و دامنه دار تدریجی در پهنه زمین همان رسوخ ملکه نفسانی فسق است و با یک سنجش مدح و قدح و ارزیابی کمال و وبال معلوم خواهد شد که همه آنچه در آیات دوم تا چهارم سوره بقره محور بهره برداری متقیان است، در آیات ژ26 - 27 آن سوره مایه محرومیت فاسقان است، یعنی، آنچه را صاحب ملکه تقوا رشته می کند، مبتلای به فسق درونی پنبه می کند. قهراً پرهیزکاران در معاد با جامه پرنیانی تقوا محشور می شود و فاسقان و تبهکاران در قیامت برهنه و عریان خواهند بود:
اگر بار خار است خود کشته ای - وگرنه پرنیان است خود رشته ای

6- اثر رسوب فسق و عصیان در جان

رسوخ فسق و رسوب عصیان و اشراب دوستی دنیا که راس هر خطیئه است در جان انسان باعث می شود که با هیچ عهدی تعهد قلبی حاصل نشود و اگر به حسب ظاهر پیمانی منعقد شد در اولین فرصت به نکث و نقض آن مبادرت شود. آنچه از آیه محل بحث بر می آید این است که نقض عهد بعد از بستن پیمان بدون فاصله حاصل می شود؛ زیرا تعبیر (من بعد میثاقه) دلالت دارد بر وقوع نقض بعد از عهد بدون فصل و چنین نکث سریع و نقض فوری نشانه پایبند نبودن به اصل عهد است.
مناسب چنان گروه و چنین تفسیری همان است که در آیه: (او کلما عاهدوا عهدا نبذه فریق منهم بل اکثرهم لا یومنون) (1476) بازگو شد؛ زیرا مضمون آیه مزبور این است که هرگز وفای به عهد و عمل به میثاق نزد گروهی از اسرائیلیها جایگاه مقبول ندارد. اساس مطلب را می توان از آیه: (و ان نکثوا ایمانهم من بعد عهدهم و طعنوا فی دینکم فقاتلوا ائمه الکفر انهم لاایمان لهم لعلهم ینتهون) (1477) استنباط کرد؛ زیرا محور اصلی مبارزه با رهبران کفر و زمامداران شرک این است که آنان، عهد و پیمان را به رسمیت نمی شناسد و هماره نقض عهد می کنند؛ یعنی، سبب مقاتله با زمامداران خودسر و سرکش خوی استکبار و طغوای آنهاست، نه صرف کفر، زیرا با کافر می توان زندگی کرد، ولی با مستکبر توان زندگی مسلوب است و ظاهراً به همین منظور است که گفته شد: (یفسدون فی الارض)؛ زیرا نقض عهد گذشته از فساد شخصی افساد اجتماعی را به همراه دارد.