تسنیم تفسیر قرآن کریم جلد 2

نویسنده : آیت الله عبدالله جوادی آملی

5- مخلوق بودن بهشت و دوزخ

مخلوق بودن جهنم با استفاده از جمله (اعدت للکافرین) و مانند آن بازگو شد و مخلوق بودن بهشت گذشته از جمله (ان لهم جنات) نیز استظهار شده است، زیرا پیام جمله اخیر این است که، هم اکنون بهشت در اختیار مومنان وارسته است، نه آن که اکنون معدوم باشد و بعد از پیدایش، ملک مومن صالح شود. چون ظاهر جمله مزبور ملکیت بالفعل است و مالک آن نیز بالفعل موجود است، مملوک آن نیز باید بالفعل موجود باشد.
تذکر الف: توقف برخی آثار بهشت بر اعمال صالح مومنان در دنیا با اصل وجود سرزمین بهشت و عناصر اصلی آن منافی نیست و آنچه در معراج مشاهده شد موید مدعاست.
بب: گاهی در تفسیر (اعدت للکافرین) احتمال داده می شود که ضمیر تانیث به حجاره برگردد، نه به انار. (1255) بنابراین، نمی توان از عنوان اعداد و آمادگی بر وجود فعلی دوزخ استدلال کرد؛ زیرا طبق این فرض، حجاره آماده، است، نه نار؛ لیبکن این احتمال گرچه از ناحیه قرب لفظی مرجع ضمیر تایید می شود؛ ولی از لحاظ بعد معنوی تضعیف خواهد شد؛ زیرا محور اصلی بحث نار است، نه حجاره، و همه خصوصیتها درباره آتش مطرح شد، نه درباره سنگهای دوزخ. از سوی دیگر آیه: (واتقوا النار التی اعدت لکافرین)، (1256) به صورت صریح مرجع ضمیر را نار می داند، نه چیز دیگر، زیرا غیر نار چیز دیگری در آیه نیست تا صلاحیت مرجع ضمیر تانیث را داشته باشد.

6- سر تبعید ویژه درباره نهرهای بهشتی

ظاهر جمله (ان لهم جنات) این است که بوستان بهشت ملک بهشتی است و چون ملک در تحت اختیار مالک است آنچه در بهشت یافت می شود اعم از اشجار و انهار در تحت تصرف مالکانه بهشتی خواهد بود. شاید به همین مناسبت جریان نهرهای بهشت گاهی به عنوان این که تحت جنات است:
(جنات تجری تحتها الانهار) (1257) و زمانی به عنوان این که تحت بهشتیان است مطرح شده: (تجری من تحتهم الانهار). (1258) البته همان طور که محتمل است مراد از تحت بهشتیان بدن، تحت تصرف مالکانه آنان باشد، محتمل است مراد جریان انهار تحت قصور و غرف مبنیه آنان باشد، چنانکه همین دو احتمال در جریان انهار تحت قصور و غرف مبنیه آنان باشد، چنانکه همین دو احتمال در جریان نهر تحت متکاثران زراندوز طغیانگر دنیا نیز مطرح است:
(وجعلنا الانهار تجری من تحتهم فاهلکناهم بذنوبهم) (1259) (الیس لی ملک مصر وهذه الانهار تجری من تحتی) (1260) از مجموع تعبیرهای متنوع می توان استظهار کرد که جریان نهر و زیر درختان بهشت طبق اراده بهشتی است، چنانکه سکون آنها نیز در صورت لزوم اراده اوست: (بسم الله مجریها و مرسیها). (1261)

7- دو عامل خرمی بهشت

چون خرمی بهشت و هر بوستان دیگر در داشتن آب مناسب از یک سو و روان بودن آب در لابلای آن از سوی دیگر است، در بسیار از آیات قرآن کریم که مزایای بهشت بازگو می شود این دو ویژگی مطرح است: یکی داشتن آب مناسب و دیگری جریان آن در زیر بوستانها. البته برخی آیات تنها به ذکر اصل بهشت بسنده می کند و نامی از نهر نمی برد؛ لیکن همان مضمون در آیات دیگر همراه با جریان نهر بازگو می شود.