تسنیم تفسیر قرآن کریم جلد 2

نویسنده : آیت الله عبدالله جوادی آملی

5- سر تقدیم ناس بر حجاره

معبود باطل مانند فرعون گاهی از راه اغوا، اضلال، ارعاب، تهدید، تحدید، تجبیب و تطمیع از عوامل روانی، سیاسی، اقتصادی و مانند آن خود را بر عابد تحمیل می کند و کالای عبادت را از او به ثمن بخس می خرد. در این حال بدتر از عابد وثنی و صنمی است و زودتر به دوزخ می رود؛ چنانکه درباره فرعون گذشت و زمانی بر اثر جهل علمی یا جهالت عملی خود عابد مورد پرستش جاهلانه او قرار می گیرد؛ مانند اصنام و اوثان معهود. در این حال عابدتر از معبود بوده و بیشتر از او عذاب می بیند. از این رو در آیه محل بحث (ناس) بر (حجاره) مقدم شد؛ چنانکه در آیه (انکم و ما تعبدون...) (1173) و نیز در آیه (اف لکم و لما تعبدون...)، (1174) عابدان پیش از معبود یاد شدند، گرچه تقدم ذکر چندان موثر نیست، لیکن فی الجمله نشانه اهتمام به مطلب است. از این جا می توان استظهار کرد که آثار انسان متوقد بیش از آثار کبریت سیاه متقد است که در اشاره پنجم گذشت.

6- دعوت به ایمان و امتثال خائفانه

پیام آیه محل بحث بعد از تنزل از حد اعلاست؛ یعنی، اگر شما طبق برهان علمی و عدل و انصاف عملی قانع شدید و معجزه بودن قرآن کریم را فهمیدند و به استناد دلیل عقلی از یک سو و به اعتماد بر کرامت انسانی خود از سوی دیگر آزادانه و عارفانه رسالت رسول اکرم را پذیرفتند برابر کرامت فطری خویش و طبق فتوای برهان عقلی قیام کرده اید و اگر از مدار برهان علمی و عدل عملی خارج شدید و در محور حریت و کرامت حرکت نکردید، لااقل خائفانه که نازلترین مرحله ایمان و امتثال است، رسالت رسول گرامی (صلی الله علیه وآله) را بپذیرید و به آسمانی بودن قرآن مومن شوید.

7- جایگاه منسوجات عنکبوتی مسیلمه

آنچه به عنوان خبر غیبی در آیه محل بحث مطرح شد: (... فان لم تفعلوا ولن تفعلوا) با آنچه از افرادی مانند مسیلمه کذاب نقل شده منافات ندارد؛ زیرا این گونه از منسوجات عنکبوتی نه به عنوان شرکت در ساحت تحدی و صحنه مبارزه و هماوردی و اتیان به مثل مطرح است، بلکه داعیه آنان این بود که این اباطیل وحی است و از آن جهت که هیچ وضیع شنیعی توان چالش و هماوردی با رفیع سنیع، را ندارد، خرافات مسیلمه هرگز در طراز معلقات سبع و سایر سروده های زمامداران فصاحت و سرماداران بلاغت حجاز نبود، چه رسد به همتایی با کلام خدا و همسانی با کتاب او. مضمون این مطلب را در تفسیر ابو حیان اندلسی می توان یافت. (1175)