تسنیم تفسیر قرآن کریم جلد 2

نویسنده : آیت الله عبدالله جوادی آملی

6- اطلاق خالق بر خدا

آلوسی می گوید:
از شگفتی آن که ابو عبدالله بصری، اسناد قاضی عبدالجبار گفت:
اطلاق خالق بر خدا محال است، زیرا در خلقت، تقدیر معتبر ست و تقدیر مستلزم فکر و محاسبه است... این مسئله مورد اختلاف بین ابوعبدالله بصری و بین خداست که عنوان خالق را بر خود روا داشته می گوید: (هو الله الخالق الباری) (943) و من سخن خدا را می گویم. (944)
قرآن کریم در موارد فراوانی خلقت را به خداوند اسناد داده، گاهی به صورت فعل و زمانی به صورت اسم و اگر تقدیر ماخوذ در خلق، در برخی موارد همراه با فکر و محاسبه است، بر اساس خصوصیت مورد است و وگرنه آنچه در تقدیر معتبر است علم است، حصولی باشد یا حضوری و ذاتی باشد یا کسبی. پس اگر در خلق تقدیر معتبر است تقدیر و اندازه گیری خداوند بر اساس علم حضوری و ذاتی اوست و هیچ محذوری ندارد.

7- آیات آفاقی و انفسی

عبارت (الذی خلقکم) از آیات انفسی و (والذین من قبلکم) از آیات آفاقی است؛ چون هر چه جدای از نفس متفکر باشد از آیات آفاقی است، گرچه آن شی ء خارج از متفکر، نسبت به دیگران از آیات انفسی به شمار آید و چون تاثیر آیات انفسی بیش از آیات آفاقی است گرچه آن آیات آفاقی زمانا پیش از آیات انفسی باشد، از این رو خلقت مخاطبان را پیش از آفرینش تبار و نیای آنان ذکر کرد؛ گرچه خلقت اجدادشان زمانا پیش از خلقت خود آنها است. به هر تقدیر، تفکر درباره آفرینش خویش و گذشتگان اعم از نیاکان و دیگران موجب اعتراف به توحید خالقی می شود.
البته اندیشیدن درباره آفرینش نیاکان از آن جهت که تفکر درباره مبادی وجودی خود انسان است، ممکن است نسبت به او نیز از آیات انفسی به شمار آید، ولی عنوان (الذین من قبلکم) اعم از نیاکان است.
دلیل تقدم آیات انفسی بر آیات آفاقی نیز این است که انسان پیش از پرداختن به دیگران باید به خود بپردازد و در خود تامل کند تا خدا را بشناسد.
تذکر: جمع بین آفرینش مخاطبان و آفرینش گذشتگان جریان اصل تشبه در حیات و ممات را به همراه دارد و از این جهت مفید موعظه نیز خواهد بود.

8- علیت اعدادی گذشتگان نسبت به آیندگان

چون گذشتگان علل اعدادی آیندگانند، نه علل فاعلی آنها و تاثیر آنان تنها جنبه اعدادی است، نه بیش از آن، خداوند فرمود: (خلقکم والذین من قبلکم) و نفرمود: خلکقکم بالذین من قبلکم. پس گذشتگان واسطه در علیت فاعلی معاصران نیستند، یعنی، آنان نه تنها فاعل بالذات نیستند، بلکه واسطه در فاعلیت نیز نیستند و تنها سهم اعدادی دارند و با این بیان روشن می شود که در آیه بعد که درباره باران می فرماید: (فاخرج من الثمرات رزقا لکم)، تنها ناظر به جنبه آلی و وسیله بودن باران است، نه علیت فاعلی آن.