تسنیم تفسیر قرآن کریم جلد 2

نویسنده : آیت الله عبدالله جوادی آملی

4- استمرار عبودیت بر اثر دوام ربوبیت

حدوث و بقای معلول بر اثر دوام علت است، یعنی، چون لزوم عبادت خداوند بر اثر ربوبیت اوست و ربوبیت او دایمی است، پس مربوب تا زمانی که در نشئه تکلیف، یعنی دنیا به سر می برد باید خدا را عبادت کند.

5- امتناع بالاختیار منافقانی با اختیار ندارد.

ابوجعفر طبری می گوید:
آیه 21 سوره بقره بهترین دلیل بر فساد رای کسی است که تکلیف ما لا یطاق را بدون اعانت خدا جایز نمی داند؛ زیرا خداوند کسانی را به عبادت امر می کند که به عدم ایمان آنها خبر داده است. (942)
این سخن ناصواب است، زیرا ممتنع بر چند قسم است: الف. ممتنع بالذات ب: ممتنع بالعاده که مبادی آن در اختیار مکلف نیست ج: ممتنع بالعاده که مبادی آن در اختیار مکلف است، مانند محل بحث. عدم جواز تکلیف ما لا یطاق در قسم اخیر راه ندارد، چون امتناع بالاختیار منافاتی با اختیار ندارد.

6- اطلاق خالق بر خدا

آلوسی می گوید:
از شگفتی آن که ابو عبدالله بصری، اسناد قاضی عبدالجبار گفت:
اطلاق خالق بر خدا محال است، زیرا در خلقت، تقدیر معتبر ست و تقدیر مستلزم فکر و محاسبه است... این مسئله مورد اختلاف بین ابوعبدالله بصری و بین خداست که عنوان خالق را بر خود روا داشته می گوید: (هو الله الخالق الباری) (943) و من سخن خدا را می گویم. (944)
قرآن کریم در موارد فراوانی خلقت را به خداوند اسناد داده، گاهی به صورت فعل و زمانی به صورت اسم و اگر تقدیر ماخوذ در خلق، در برخی موارد همراه با فکر و محاسبه است، بر اساس خصوصیت مورد است و وگرنه آنچه در تقدیر معتبر است علم است، حصولی باشد یا حضوری و ذاتی باشد یا کسبی. پس اگر در خلق تقدیر معتبر است تقدیر و اندازه گیری خداوند بر اساس علم حضوری و ذاتی اوست و هیچ محذوری ندارد.