تسنیم تفسیر قرآن کریم جلد 2

نویسنده : آیت الله عبدالله جوادی آملی

لطایف و اشارات

1- نداهای الهی در قرآن کریم

خداوند سبحان در قرآن کریم با چند عنوان به انسانها خطاب می کند، یا درباره آنها سخن می گوید: یکی عنوان عام؛ مانند (یا ایها الناس). دومی عنوان خاص؛ مانند (یا اهل الکتاب) و سومی ندای اخص؛ مانند (یا ایها الذین امنوا و چهارمی عنوان خاص الخاص؛ مانند (اولی الالباب) و (اولی الابصار) و پنجمی عنوان خلاصه خاص الخاص مانند (یا ایها الرسل) و ششمی عنوان صفاء خلاصه خاص الخاص؛ مانند: (اولوالعزم من الرسل) وبالاخره آخرین و کاملترین عنوان خطایی است که به شخص رسول اکرم (صلی الله علیه وآله) متوجه است که نه تنها نسبت به انبیا و مرسلین رجحان دارد، بلکه نسبت به اولوالعزم از آنان نیز مزیت دارد؛ مانند (یا ایها النبی) و (یا ایها الرسول). البته عناوین تفصیلی دیگری را می توان استنباط کرد و چون درجات قرب مخاطب متفاوت است، تعبیرهای ندا نیز مختلف است.
در مناجات انسان با خدا نیز گاهی انسان می گوید: یا الله و یارب و گاهی ادب اقتضا می کند که پس از خطاب یا الله و یارب و هنگامی که خود را در محضر مولای خویش مشاهده کرد بگوید: رب (932) زیرا در این حال دیگر انسان از خدا دور نیست تا با او منادات داشته باشد، بلکه جای مناجات است. گرچه لفظ یا گاهی برای تشریف و تعظیم مقام مخاطب حاضر نیز به کار می رود و همواره دلیل دور بودن منادا نیست.
خدای سبحان همواره به ما نزدیک است: (نحن اقرب الیه من حبل الورید)، (933) لیکن انسان گاهی به خدا نزدیک و گاهی از او دور است.

2- امر به سبب و مسبب

خدای سبحان در قرآن کریم گاهی به سبب امر می کند، مانند امر اعبدوا که سبب است و مسبب آن تقواست و مانند دستور وضو و غسل و تیمم که با آن طهارت حاصل می شود: (اذا قمتم الی الصلوه فاغسلوا وجوهکم وایدیکم الی المرافق) (934) و گاهی نیز به مسبب امر می کند؛ مانند: (و ان کنتم جنبا فاطهروا) (935) و (یا ایها الناس اتقوا ربکم) (936) گرچه آن مسبب نیز خود وسیله ای برای نیل به کمال برتر بوده، نسبت به آن سبب است.
همچنین قرآن در ترتیب بین ذکر اصل و فرع گاهی ابتدا فرع را ذکر می کند و سپس اصل را، مانند آیه مورد بحث که ابتدا فرع (عبادت) ذکر شده و سپس دلیل و اصل (الذی خلقکم) به عنوان سند ذکر شده است. گاهی نیز ابتدا اصل و سپس فرع بیان می شود؛ مانند: قفلبذ(ذلکم الله ربکم لا اله الا هو خالق کل شی فاعبدوه) (937)
تذکر: عبادت در آیه محل بحث اگر مخصوص اعمال معهود باشد و شامل عقاید نشود، چون عبادت بدون ایمان صحیح نیست و امر به ذی المقدمه عقلا مستلزم وجوب مقدمه است، پس نسبت به کافران و منافقان واجب است ابتدا ایمان خالص را تحصیل و سپس عبادت کنند.