تسنیم تفسیر قرآن کریم جلد 2

نویسنده : آیت الله عبدالله جوادی آملی

تقوا، هدف متوسط

گرچه عبادت هم به نوبه خود تقواست، اما چون تقوا ملکه ای نفسانی است که از راه تمرین در اعمال صالح پدید می آید، از این رو، عبادت، زمینه و سبب تقوا قرار گرفته و انسان با عبادت می تواند ملکه تقوا پیدا کند.
کارهایی که خداوند به آنها دستور می دهد به صورت زمینه مقتضی است؛ یعنی، اگر شرایط اعمال مزبور رعایت و موانع آن رفع شود، این اعمال آثار خود را نشان می دهد. بنابراین، انسانهای متعبد باید تا هنگام مرگ در حال خوف و رجا به سر برده، یقین به عاقبت خیر خود نداشته باشند، زیرا هرگز یقین منطقی نسبت به آینده غایب حاصل نخواهد شد و یقین روانی نیز سودمند نیست، گذشته از آن که ممکن است زمینه غرور را فراهم کند.
گرچه در آیه محل بحث خدای سبحان تقوا را هدف و عبادت را راه رسیدن به آن معرفی کرده است، لیکن تقوا هدف نهایی و مطلق نیست، بلکه هدف نسبی و اضافی است و خود مقدمه و زمینه رسیدن به فلاح معرفی شده است: (واتقوا الله لعلکم تفلحون). (923) پس فلاح انسان در لقای خداست.
غرض آن که، انسان تا عبادت نکند به تقوا دست نمی یابد و تا به تقوا دست نیابد توشه ای ندارد تا به سور خدا سیر کند و به لقای حق برسد. قرآن کریم با ابراهیم گوناگون انسان را به عبادت فرا می خواند، گاهی از طریق آیات آفاقی، مانند خلقت انسان و نیاکان او و آفرینش زمین و آسمان و آنچه بین آنهاست و هدف از این استدلالها این است که انسان تقوا را که زاد مسافران الی الله است از روی تحقیق تحصیل کند، نه بر پایه تقلید.
قرآن کریم تقوا را وسیله فوز و نایل شدن به خداوند سبحان: (ولکن یناله التقوی) (924) و مایه قبولی اعمال: (انما یتقبل الله من المتقین) (925) و محور کرامت انسان: (ان اکرمکم عندالله اتقیکم) (926) و زمینه حصول میزان تشخیص حق از باطل: (ان تقوا الله یجعل لکم فرقانا) (927) و راه خروج از بن بستهای فکری و عملی و اخلاقی: (و من یتق الله یجعل له مخرجا) (928) معرفی می کند که هر کدام از مزایای مزبور در جای مناسب خود بحث می شود.
پیام آیه مورد بحث این است که خدا را باید به گونه ای عبادت کرد که محصول آن تقوا باشد و آن، عبادت خالصانه است: (الالله الدین 3) (929)
وبرجسته ترین درجه خلوص آن است که در قلب انسان عابد جز خدا احدی نباشد و چنین قلبی سلیم است: (الا من اتی الله بقلب سلیم) (930) در روایات اهل بیت (علیه السلام) آمده است: قلب سلیم قلبی است که جز خدا احدی در آن نباشد: القلب السلیم الذی یلقی ربه ولیس فیه احد سواه (931) از این رو در پایان آیه بعد از قرار دادن انداد و شریکان برای خدا نهی کرده است.
تذکر: چون عبادت دارای درجات است، تقوای حاصل از آن نیز دارای مراتب خواهد بود که نازلترین آنها همان است که در آیه 131 سوره آل عمران: (واتقوا النار التی اعدت للکافرین) مطرح شده و برای مراحل برتر آیات دیگر طرح می شود.

لطایف و اشارات

1- نداهای الهی در قرآن کریم

خداوند سبحان در قرآن کریم با چند عنوان به انسانها خطاب می کند، یا درباره آنها سخن می گوید: یکی عنوان عام؛ مانند (یا ایها الناس). دومی عنوان خاص؛ مانند (یا اهل الکتاب) و سومی ندای اخص؛ مانند (یا ایها الذین امنوا و چهارمی عنوان خاص الخاص؛ مانند (اولی الالباب) و (اولی الابصار) و پنجمی عنوان خلاصه خاص الخاص مانند (یا ایها الرسل) و ششمی عنوان صفاء خلاصه خاص الخاص؛ مانند: (اولوالعزم من الرسل) وبالاخره آخرین و کاملترین عنوان خطایی است که به شخص رسول اکرم (صلی الله علیه وآله) متوجه است که نه تنها نسبت به انبیا و مرسلین رجحان دارد، بلکه نسبت به اولوالعزم از آنان نیز مزیت دارد؛ مانند (یا ایها النبی) و (یا ایها الرسول). البته عناوین تفصیلی دیگری را می توان استنباط کرد و چون درجات قرب مخاطب متفاوت است، تعبیرهای ندا نیز مختلف است.
در مناجات انسان با خدا نیز گاهی انسان می گوید: یا الله و یارب و گاهی ادب اقتضا می کند که پس از خطاب یا الله و یارب و هنگامی که خود را در محضر مولای خویش مشاهده کرد بگوید: رب (932) زیرا در این حال دیگر انسان از خدا دور نیست تا با او منادات داشته باشد، بلکه جای مناجات است. گرچه لفظ یا گاهی برای تشریف و تعظیم مقام مخاطب حاضر نیز به کار می رود و همواره دلیل دور بودن منادا نیست.
خدای سبحان همواره به ما نزدیک است: (نحن اقرب الیه من حبل الورید)، (933) لیکن انسان گاهی به خدا نزدیک و گاهی از او دور است.