تسنیم تفسیر قرآن کریم جلد 2

نویسنده : آیت الله عبدالله جوادی آملی

3- راز احاطه قهرآمیزی الهی بر منافقان

تعبیر از منافقان به عنوان کافر و به اسم ظاهر نه ضمیر- با آن که همه آنچه در آیات هفدهم تا نوزدهم یاد شده به صورت ضمیر است، نه اسم ظاهر - برای نکاتی است که برخی از آنها بازگو شد و برخی نیز بدین قرار است: باطن نفاق همان کفر است و تصریح به اسم ظاهر (کافرین) به جای ضمیری که به منافقان برگشت کند، برای تفهیم علت احاطه قهرآمیز الهی بر آنهاست، چنانکه تصریح به آن در اثنای مثل و قبل از تمام شدن آن، برای حفظ ارتباط با ممثل و احضار آن و همچنین تطبیق مثال با ممثل در ذهن است.
معنای احاطه در این آیه مشابه معنای احاطه در آیات: (انا اعتدنا للظالمین نارا احاط بهم سرادقها)، (878) (وظنوا انهم احیط بهم...)، (879) (واحیط بثمره فاصبح یقلب کفیه علی ما انفق فیها)، (880) (لتاتننی به الا ان یحاط بکم)، (881) (ان جهنم لمحیطه بالکافرین) (882) و مانند آن، احاطه قهری و تعذیبی است.

4- سر دوام نفاق در منافقان

چشم و گوش دل منافقان، محجوب و مسدود بلکه مطموس و محو شده است، ندای تبشیر فرشتگان رحمت و صدای انذار فرشتگان غضب را نمی شنوند و آثار منادیان غیبی را نمی بینند. از این جهت به فطرت اصلی خود برنمی گردند. از طرف دیگر چون زبان درونی آنان گنگ است توان آن را ندارند که وضع موجود خود را برای صاحبدل درد آشنا بازگو کنند و با عرض حال خویش بر طبیب حاذق، به درمان بیماری روح خود بپردازند. از ین جا سر آن که خداوند سبحان رد تحلیل دوام نفاقشان، کوری، کری و گنگی آنها را بیان می کند روشن می گردد و اگر هم طبیب صاحب دمی بخواهد از درون، درد آنها را درمان کند، بر اثر نداشتن مجاری ادراک باطن، توان دریافت پیام و ندای هاتف غیبی را ندارند.

5- گروههای سه گانه در آیات آغازین سوره

خدای سبحان در آغاز سوره بقره، بعد از ذکر مومنان و اوصاف ویژه آنان در پنج آیه، به ذکر کافران معاند و اوصاف مخصوص آنها در دو آیه و نیز به ذکر منافقان و صفات پلید آنان در سیزده آیه پرداخت و در بخش پایانی عنوان جامع کافر انتخاب شد که شامل هر دو گروه دوم و سوم می شود. از این رو فرمود: (والله محیط بالکافرین).
صاحب تفسیر المنار کوشیده است تا مصادیق آیات یاد شده را چهار گروه بداند، نه سه گروه، بدین صورت که عنوان متقین در آیه دوم شامل دو گروه باشد: یکی الذین که در آیه سوم است و دیگری الذین در آیه چهارم، لیکن نظر وی صائب نیست.