تسنیم تفسیر قرآن کریم جلد 2

نویسنده : آیت الله عبدالله جوادی آملی

1- آب و آتش در مثلهای قرآنی

در برخی از تمثلهای قرآنی خدای سبحان گاهی به آب و گاهی به آتش مثال می زند، چنانکه در سوره رعد، آب و آتش در دو مثل مقارن همدیگر آمده است: (انزل من السماء ماء فسالت اودیه بقدرها فاحتمل السیل زبدا رایبا و مما یوقدون علیه النار ابتغاء حلیه او متاع زبد مثله کذلک یضرب الله الحق والباطل) (877) در مثل مورد بحث نیز همان سخن از باران آسمان است و هم سخن از برق و صاعقه آن.

2- سر تفاوت تعبیر در کلما و اذا

روشن شدن راه منافقان با فروغ برق آسمان، با کلمه کلما و تاریک شدن آن با کلمه اذا بیان شد. سر تفاوت تعبیر آن است که کلما برای استمرار است و اذا وقتیه فجائیه (ناگهانی) است و چون انتظار مسافر راه پیما آن است که همواره راهش روشن باشدت فروغ بخشی برق با تعبیر کلما بیان شد و چون مسافر از ظلمت صحنه، هراسناک می شود، از پایان گرفتن برق و برچیده شدن دفعی فروغ آن با اذاب وقتیه فجائیه یاد کرد.

3- راز احاطه قهرآمیزی الهی بر منافقان

تعبیر از منافقان به عنوان کافر و به اسم ظاهر نه ضمیر- با آن که همه آنچه در آیات هفدهم تا نوزدهم یاد شده به صورت ضمیر است، نه اسم ظاهر - برای نکاتی است که برخی از آنها بازگو شد و برخی نیز بدین قرار است: باطن نفاق همان کفر است و تصریح به اسم ظاهر (کافرین) به جای ضمیری که به منافقان برگشت کند، برای تفهیم علت احاطه قهرآمیز الهی بر آنهاست، چنانکه تصریح به آن در اثنای مثل و قبل از تمام شدن آن، برای حفظ ارتباط با ممثل و احضار آن و همچنین تطبیق مثال با ممثل در ذهن است.
معنای احاطه در این آیه مشابه معنای احاطه در آیات: (انا اعتدنا للظالمین نارا احاط بهم سرادقها)، (878) (وظنوا انهم احیط بهم...)، (879) (واحیط بثمره فاصبح یقلب کفیه علی ما انفق فیها)، (880) (لتاتننی به الا ان یحاط بکم)، (881) (ان جهنم لمحیطه بالکافرین) (882) و مانند آن، احاطه قهری و تعذیبی است.