تسنیم تفسیر قرآن کریم جلد 2

نویسنده : آیت الله عبدالله جوادی آملی

تفسیر

الیم: الم به معنای درد شدید است و الیم به معنای دردناک (ما ثبت له الوجع) است، نه دردآور (ما صدر منه الوجع). پس تفسیر الیم به مولم روا نیست، مگر آن که نظیر طهور به معنای مطهر باشد، و راز اتصاف عذاب به الیم، شدت مبالغه است.
مراد از وصف عذاب یا رجز یا یوم به الیم در قرآن کریم، شدت اینهاست و در این گونه موارد الیم، از مولم در دلالت بر شدت رساتر است. (668)
عنوان عذاب الیم اگر مطلق باشد و در مقابل عنوان دیگر قرار نگیرد، شامل انواع دردها و ناگواریهاست. بنابراین، همه دردها و آسیبهایی که در آیه: (ان لدنیا انکالا وجحیما و طعاما ذاغصه و عذابا الیما) (669) در برابر عذاب الیم قرار گرفته، در آیه مورد بحث در عنوان عذاب الیم مندرج است، زیرا در آیه محل بحث، عنوان مزبور بدون مقابل ذکر شده است.
خدای سبحان همراه با تبیین اوصاف منافقان، درون مستورشان را افشا می کند و احکام مناسبی را نیز برای اوصاف آنها بیان می کند؛ مثلاً، آن جا که سخن از تظاهرشان به ایمان است می فرماید: آنها اصلاً از مومنان مطرح شده، می فرماید: ایشان خود را می فریبد و در این آیه کریمه نیز که سخن از بیماردلی آنان است در مقابل می فرماید: خداوند نیز (به عنوان کیفر) بر بیماریشان می افزاید.

منافقان بیمار دل

انسانها از نظر قرآن کریم سه دسته اند: 1- مومنان عادل که زنده اند و قلبی سلیم و سالم دارند. 2- مومنان ضعیف الایمان و تبهکار که زنده اند، ولی بیماردلند. 3- کافران و منافقان که مرده اند یا بیماری حاد و مزمن دارند. در این آیه کریمه سخن از بیماردلی منافقان است؛ منافقان افزون بر آن که بر دلهایشان مهر نهاده شده و حقایق را درک نمی کنند: (ذلک بانهم امنو ثم کفروا فطبع علی قلوبهم فهم لا یفقهون)، (670) هم در حکم مرده اند و هم در حکم بیمار؛ چون قلبشان به مثابه مرده است، از آن هیچ بهره ای نمی برند و چون دلهایشان به طور حاد بیمار است، درد و عفونت آن گریبانگیرشان است؛ زیرا مرده محض، عذاب دنیا را احساس نمی کند.
منافقان در مرگ و بیماری دل با کافران، سرنوشت یکسانی دارند: (ان الله جمع المنافقین و الکافرین فی جهنم جمیعا) (671) سر آن که دلهایشان در عین مرده بودن، بیمار است، مضاعف بودن بیماری آنهاست، که بخشی بر اثر تبهکاریهای قبلی پدید آمده، و بعضی به عنوان کیفر، بر آن افزوده شده است. از این رو چنین قلب محتضری در حکم مرده است.

سنت الهی در کیفر بیماردلان

برخی از مفسران، جمله (فزادهم الله مرضا) را انشاء دانسته اند، نه اخبار و آن را نفرین الهی پنداشته اند تا افزون بر گذشته، شامل حال و آینده نیز باشد و آن را در ردیف نفرینهایی مانند: (قاتلهم الله انی یوفکون) (672) و (ثم انصرافوا صرف الله قلوبهم) (673) دانسته اند، لیکن فاء در فزادهم با چنین ترکیبی ناسازگار است و جمله مزبور، خبری است نه انشایی و تعبیر به فعل ماضی (زاد) بیانگر آن نیست که خداوند تنها در گذشته بر بیماری منافقان افزوده است و در آینده بر آن نمی افزاید، بلکه چون منافقان در آینده نیز همانند گذشته عمل خواهند کرد، بیماری آنان رو به فزونی خواهد رفت و تا هنگام مرگ و لقای جلال و قهر الهی ادامه خواه یافت: (فاعقبهم نفاقاً فی قلوبهم الی یوم یلقونه بما اخلفوا الله ما وعدوه و بما کانوا یکذبون) (674) عقوبت تلخ عده ای ابتلای آنها به نفاق مستمر است. استشهاد به آیه (ثم انصرفوا صرف الله قلوبهم) نیز ناتمام است؛ زیرا در آن جا هم احتمال می رود اخبار باشد، نه انشاء و نفرین.
به هر تقدیر، سنت الهی بر این نیست که در ابتدا دل انسانی را بیمار کند و یا بر بیماری کسی بیفزاید، بکله در آغاز، برای پیشگیری از بیماردلی اشخاص، دستور ایمان و تقوا و پرهیز از دین فروشی می دهد: (وامنوا بما انزلت مصدقاً لما معکم ولا تکونوا اول کافر به ولا تشتروا بایاتی ثمنا قلیلا و ایای فاتقون) (675) همان گونه که با دستور عفاف و طهارت به همسران رسول خدا (صلی الله علیه وآله) زمینه سوء استفاده و گناه را از بیماردلان می ستاند: (یا نساء النبی لستن کاحد من النساء ان اتقیتن فلا تخضعن بالقول فیطمع الذی فی قلبه مرض) (676) و اگر کسی با سوء اختیار، خود را مریض کرد، چون امراض قلبی پنهان است و انسان از آن غافل، خدای سبحان در مرحله بعد او را نسبت به اصل بیماری وی آگاه می کند و به تبیین نشانه بیماری او می پردازد؛ چنانکه در مسائل اخلاقی، طمع در نامحرم را نشانه بیماردلی انسان می داند و در مسائل سیاسی و اجتماعی نیز گرایش به کافران در زمان جنگ را ناشی از بیماری قلبی می داند: (فتری الذین فی قلوبهمک مرض سارعون فیهم یقولون نخشی ان تصیبنا دائره...) (677)
در سومین مرحله، اگر بیماری در قلب آنان جای گرفت، خدای سبحان راه درمان و بازگشت به سلامت را به آنان معرفی می کند: (استغفروا ربکم ثم توبه الیه ان ربی رحیم ودود.) (678) و اگر به نسخه شفا بخش قرآن اعتنا نکردند، آنان را به افشای اسرارشان تهدید می کند تا کسی که از آشکار شدن برخی بیماریهای تن وحشتی ندارد اما از آشکار شدن بیماری درونی خویش، مانند نفاق، رنج می برد، به خود آید و از آن دست بردارد. (ام حسب الذین فی قلوبهم مرض ان لن یخرج الله اضغانهم ولو نشاء لاریناکهم فلعرفتهم بسیماهم ولتعرفنهم فی لحن القول والله یعلم اعمالکم) (679) و اگر چنین هشداری موثر نیفتاد، آنان را تهدید به تبعید یا قتل می کند: (لئن لم ینته المنافقون والذین فی قلوبهم مرض والمرجفون فی المدینه لنغرینک بهم ثم لا یجاورونک فیها الا قلیلا)(680) آنگاه اگر به راه نیامدند آنان به حال خود وامی گذارد و چون کارشان از درمان گذشته به آنان می گوید: هر چه خواستید بکنید: (اعملوا ماشئتم). (681)
از این رو منافق، پیوسته بر بیماری قلبی و تبهکاریش افزوده می شود نه تنها از کتاب شفابخش الهی بهره ای نمی برد، بلکه هر چه آیات بیشتری نازل شود، بیماردلی او فزونتر می شود، همان گونه که غذای سالم و میوه پرآب و شیرین برای افراد تندرست مایه رشد و شادابی و برای مبتلایان به بیماریهای گوارشی عامل درد و رنجوری است، به طوری که اگر میوه شیرینی نباشد، درد او ظهور نمی کند، ولی اگر میوه شاداب مصرف کند، چون توان هضمش را ندارد و دستگاه گوارش او ناسالم است، دردمند و رنجورتر خواهد شد. مشابه این مطلب در آیه (قال رب انی دعوت قومی لیلا و نهارا فلم یزدهم دعائی الا فرارا) آمده است؛ با این که دعوت و هدایت حضرت نوح (علیه السلام) هرگز عامل فرار یا ازدیاد فرار آنان نبوده است.