تسنیم تفسیر قرآن کریم جلد 2

نویسنده : آیت الله عبدالله جوادی آملی

1- لطایف تعبیری قرآن در افشای منافقان

قرآن کریم افزون بر آنکه با صراحت از کفر درونی منافقان پرده برمی دارد، در لطایف تعبیری خود نیز به آن اشاره کرده، می فرماید: آنان در حوادثی مانند جنگ، شتابزده در کافران گرایش می یابند: (فتری الذین فی قلوبهم مرض یساروعون فیهم...). (629) تعبیر (یسارعون فیهم) به جای یسارعون الیهم نشانه آن است که منافقان باطناً در جمع کافرانند، و در ذیل آیه نیز می فرماید: آنان از مستور ساختن کفر خود نادم خواهند شد: (فیصبحوا علی ما اسروا فی انفسهم نادمین). (630) غرض آن که، از جمله (یسارعون فیهم)، برمی آید که گرایش قلبی منافقان به سوی کافران قبلاً بوده و هم اکنون به سرعت در بین آنان حضور پیدا می کنند، نه به سوی آنها.

2- اضلال کیفری قرآن نسبت به منافقان

خدای سبحان در آیات آغازین سوره مبارکه بقره، شرایط پنج گانه بهره مندی از قرآن را برمی شمارد: ایمان به غیب، ایمان به وحی و رسالت، یقین به آخرت، اقامه نماز و انفاق. سه شرط اول، ایمان به اصول سه گانه دین و دو شرط دیگر نمونه ای از فروع دین است و منافقان که نه ایمانی به اصول و مبانی اعتقادی دین دارند: (و ما هم بمومنین) و نه امتثالی از سر اخلاص نسبت به فروع دین: (ولا یاتون الصلوه الا و هم کسالی ولا نفقون الا وهم کارهون) (631) نه تنها از هدایت قرآنی محرومند، بلکه مشمول اضلال کیفری قرآن نیز هستند: (و ننزل من القرآن ما هو شفاء و رحمه للمومنین ولا یزید الظالمین الا خسارا) (632)
قرآن برای اهل ایمان مظهر اسم نافع از اسمای الهی و برای اهل کفر و نفاق مظهر اسم ضار است و از باب تشبیه معقول به محسوس مانند خورشیدی است که برای صاحبان چشم سالم، عامل بصیرت و برای کسانی که چشمی بیمار دارند، مایه افزایش رنجوری است. گروهی بر اثر ایمان خالص و عمل صالح از قرآن بهره می برند و عده ای بر اثر کفر آشکار یا مستور، از آن جز خسارت نصیبی ندارند.

3- مبنای تقسیم انسانها به مومن، کافر و منافق

تقسیم انسانها به سه دسته کافر، مومن و منافق، تقسیمی طولی و محصول دو قضیه منفصله حقیقه است و آن این که: انسان یا با ظاهر و باطن خود دین را می پذیرد (مومن) یا با ظاهر و باطن آن را نمی پذیرد. چنین انسانی یا هم در ظاهر و هم در باطن دین را نفی می کند (کافر) یا باطناً دین را انکار و ظاهر آنرا می پذیرد(منافق).
عکس قسم سوم نیز در حال تقیه فرض دارد، زیرا انسان در این حال دین را در باطن پذیرفته است گرچه در ظاهر، آن را نفی می کند: (الا من اکره و قلبه مطمئن بالایمان). (633) این قسم در حقیقت جزو مومنانند، چنانکه قسم سوم (منافقان) نیز در حقیقت از کافرانند.