تسنیم تفسیر قرآن کریم جلد 2

نویسنده : آیت الله عبدالله جوادی آملی

گزیده تفسیر

گرچه هدایت قرآن همگانی است و اختصاص به پرهیزکاران ندارد، ولی کافران از آن بهره ای نمی برند، زیرا آنان بر اثر عناد عمدی خویش در هدایت را چنان بر روی خود بسته اند که بیم دادن و ندادنشان یکسان است.
انذار که رسالت محوری پیامبران و هدف نفر فرهنگی فقیهان است، در هدایت انسانهای مستعد نقش به سزایی دارد، ولی کفر عنادی (نه کفر بسیط که ناشی از غفلت است و با انذار نیز زایل می شود) مانع تاثیر انذار است.

تفسیر

انذرتهم: انذار که در برابر تبشیر (نوید دادن) است، به معنای بیم دادنی است که با گفتار یا مانند آن صورت می گیرد.
در طلیعه این سوره سخن از هدف قرآن کریم، یعنی هدایت مقتین بود و چون در آن جا پرسش مطرح بود که اگر قرآن برای هدایت همه انسانها نازل شد، سر اختصاص هدایت آن به پرهیزکاران چیست؟ گویا در این آیه کریمه به پاسخ آن پرداخته، می فرماید: زیرا غیر متقی (مانند کافر) انذار و عدم انذارش یکسان است و آنان خود نیز به این حقیقت معترفند: (سواء علینا اوعظت ام لم تکن من الواعظین). (504)
در آیه محل بحث، کفر در برابر تقوا به کار رفته و از آن استفاده می شود که همان طور که تقوا شرط بهره مندی از هدایت قرآن است، کفر نیز مانع آن است و همان طور که تقوا به اعتقادی و عملی تقسیم می شود و تقوای عملی به تقوا در عبادت (اقامه نماز) و تقوا در مال و غیر مال (انفاق) تقسیم می شود، کفر نیز همین تقسیم ها را دارد؛ زیرا کفر تنها انکار خدا، وحی و رسالت و معاد نیست، بلکه اگر کسی عمداً نماز و زکات را نیز ترک کند عملی است و همان گونه که در تقوا حسن اختیار لازم است، در (الذین کفروا) نیز عناد و لجاج و سواء اختیار مطرح است. پس کفر در این آیه، کفر عنادی است که رو در روی تقواست، نه کفر بسیط، که ناشی از غفلت و با انذار و هدایت پیامبران برطرف می شود.

اهمیت انذار در تبلیغ و هدایت

تقابل بین آیات آغازین سوره که سخن از هدایت متقین داشت با آیه مورد بحث که بیانگر هدایت ناپذیری کافران است، اقتضا می کرد که در این آیه شریفه به جای تعبیر (ءانذرتهم ام لم تنذرهم)، گفته شود: اهدیتهم لم لم تهدهم.
شاید سر تغییر این باشد که قرآن کریم در امر هدایت انسانها، برای انذار و هشدار جایگاه ویژه ای قائل است و با این که قرآن هم بشیر مومنان است و هم نذیر آنان: (هدی و بشری للمومنین)، (505) (تبارک الذی نزل الفرقان علی عبده لیکون للعالمین نذیرا) (506) و پیامبر اکرم (صلی الله علیه وآله) نیز هم بشیر است و هم نذیر: (انا ارسلناک شاهدا و مبشرا و نذیرا)، (507) اما هسته مرکزی تبلیغ و هدایت، انذار است و از این رو در برخی آیات قرآن کریم رسالت پیامبر اکرم (صلی الله علیه وآله)، تنها انذار معرفی شده است، مانند: (انما انت نذیر)، (508) (واوحی الی هذا القرآن لانذرکم به) (509) و در تبیین اساس هدایت پیامبران، تنها سخن از انذار رفته است: (یا معشر الجن والانس الم یاتکم رسل منکم یقصون علیکم ایاتی و ینذرونکم لقاءیومکم هذا) (510) و هدف از نفر فرهنگی فقیهان نیز انذار انسانها معرفی شده است: (فلولا نفر من کل فرقه منهم طائفه لیتفقهوا فی الدین ولینذروا قومهم اذا رجعوا الیهم). (511)
راز تاکید بر انذار نیز این است که بسیاری از انسانها با بشارت صرف هدایت نمی پذیرد و منطق آنان این است که نقد امروز را به نسیه فردا نمی فروشیم. از این رو در آغاز رسالت، ندای (قم فانذر) به گوش قلب پیامبر (صلی الله علیه وآله) رسید.