تسنیم تفسیر قرآن کریم جلد 2

نویسنده : آیت الله عبدالله جوادی آملی

ایمان اجمالی و تفصیلی به وحی و رسالت

مراد از (ما انزل الیک)، وحی خاص (قرآن و حدیث قدسی و...) است که بر رسول خدا (پیامبر اکرم (صلی الله علیه وآله)) نازل شده و از آن به نبوت خاصه تعبیر می شود و مراد از (ما انزل من قبلک) مطلق وحی و رسالت است که در عین آن که به نبوت عامه موسوم است، تعمیم و توسعه فردی آن را نیز در بردارد؛ یعنی، ایمان به جمیع آنه که غیر از ایمان به جامع آنهاست، لازم است.
سر این که در کنار ایمان به مطلق وحی و نبوت عامه، ایمان به وحی خاص و نبوت خاصه ذکر شده، ظاهراً این است که اولاً اهمیت قرآن کریم و رسالت پیامبر اسلام (صلی الله علیه وآله) بیان شود و ثانیاً تفهیم شود که درباره کتابهای آسمانی و پیامبران آنها افزون بر ایمان اجمالی (که همان ایمان به نبوت عامه است) ایمان تفصیلی نیز لازم است. البته مقدار تفصیل همان است که به طور مبسوط در زبان قرآن و لسان عترت طاهرین (علیه السلام) آمده است و آنچه که مقصوص نیست: (منهم من قصصنا علیک و منهم من لم نقصص علیک) (459) ایمان تفصیلی به آن اصلاً مطرح نیست.

معاد باوری پرهیزکاران

یکی از برجسته ترین ره آوردهای انبیای الهی معارف و احکام مربوط به معاد است. ایمان به وحی و رسالت بدون اعتقاد به معاد سودمند نیست؛ زیرا دین همان صراط است و صراط برای مقصد است و اگر مقصدی به عنوان جهان ابد و عالم حساب و قسط و عدل و پاداش و کیفر نباشد، صراط بی معناست. با این بیان، تناسب و وجه تاخر جمله (و بالاخره هم یوقنون) از (یومنون بما انزل الیک و ما انزل من قبلک) نیز روشن می شود.
یقین به آخرت در پرتو ایمان به وحی و رسالت حاصل می شود و به انضمام آن، ارکان تقوا کامل می شود. مهمترین عامل صیانت انسان از تبهکاری همان اعتقاد به قیامت و یاد معاد است: ( اخلصناهم بخالصه ذکری الدار)(460) و آنچه مایه انحراف و ابتلای به عذاب الهی است، فراموشی قیامت است: (ان الذین یضلون عن سبیل الله لهم عذاب شدید بما نسوا یوم الحساب). (461)
ممکن است کسی از نظر توحید ذاتی و توحید خالقی موحد باشدت ولی معتقد به معاد نباشد، همانند وثنیین حجاز که خدا را خالق آسمانها و زمین می دانستند: (و لئن سالتهم من خلق السموات والارض لیقولن الله)، (462) ولی به عنوان حکیم عادلی که روزی را برای حسابرسی و پاداش و کیفر قرار داده است، باور نداشتند، چون اعتقاد به خدایی که از انسان بازخواست نکند سهل است، ولی اعتقاد به خدایی که نسبت به دنیا و آخرت ربوبیت دارد، دشوار مسئولیت آور است.

راز انکار قیامت

انکار قیامت دو عامل دارد: شبهه علمی و شهوت عملی. شبهه علمی که در آیاتی مانند: (من یحی العظام وهی رمیم) (463) مطرح شده با اندکی تامل زایل می شود و نگاهی به جهان هستی به آن شبهه پایان می بخشد؛ زیرا در این تامل انسان مشاهده می کند که خدای سبحان همواره ذرات پراکنده و بی جان را در جهان طبیعت جمع می کند و به آن حیات گیاهی، حیوانی و انسانی می بخشد و قرآن کریم در پاسخ کسانی که نسبت به رستاخیز ذرات پراکنده و بی جان استبعاد دارند می فرماید: خدای سبحان نه تنها قادر بر بعثت انسان است، بلکه می تواند خطوط سرانگشتان او را، که از ظرافتهای آفرینش آدمی است، به صورت اول بسازد: (بلی قادرین علی ان نسوی بنانه). (464)
اما شهوت عملی که عمده ترین عامل انکار معاد است، برای آنکه راه فجور را پیش روی تبهکار بگشاید قیامت را از ریشه انکار می کند: (بل یرید الانسان لیفجر امامه یسئل ایان یوم القیمه). (465) پس همان گونه که اعتقاد به قیامت، تنها یا مهمترین مانع تبهکاری است، عمده ترین عامل انکار قیامت نیز، اراده گناهکاری است؛ چون هر یک از این دو، منافی دیگری است و هر یک از آنها که قبلاً حاصل، مانع تحقق دیگری می شود.