تسنیم تفسیر قرآن کریم جلد 2

نویسنده : آیت الله عبدالله جوادی آملی

رای هفدهم

محتمل است این حروف به گونه ای ناظر به تعداد آیات سوره ها باشد.
پاسخ: این وجه نیز از وجوه استحسانی و فاقد دلیل است و چون 85 سوره قرآن حروف مقطعه ندارد پذیرش چنین وجهی دشوار است.

رای هجدهم

از ابوبکر تبریزی نقل شده است که چون خداوند می دانست گروهی از این امت به قدم قرآن قائل می شوند، این حروف را در ابتدای برخی سوره ها آورد تا انسانها بدانند که قرآن از همین حروف حادث تشکیل شده است. پس قرآن قدیم نیست؛ اگر کسی قائل شود قرآن قدیم است، باید این حروف را نیز قدیم بداند و چون کسی این حروف را قدیم نمی داند، قرآن را نیز نباید قدیم دانست. (144)
پاسخ: این رای نیز فاقد هر گونه برهان عقلی و دلیلی نقلی است. افزون بر این که، قائلان به قدم قرآن، به قدم حروف آن نیز فتوا می دهند.

رای نوزدهم

استاد علامه طباطبایی (قدس سره) در تفسیر حروف مقطعه می گوید:
با تدبر در سوره هایی که حروف مقطعه همسان دارد، مانند سوره هایی که با (الم، الر، طس یا حم) شروع می شود، درمی یابی که سوره های دارای حروف مقطعه مشترک، در مضامین و سیاقها نیز با یکدیگر مشابه و متناسب است و این تشابه ویژه میان سوره های مزبور با سایر سوره ها وجود ندارد.
یکی از شواهد این مدعا آن است که سوره های دارای حروف مقطعه همسان با الفاظی همانند یا نزدیک به هم آغاز می شود، چنانکه در سوره های مصدر به (حم) با (تنزیل الکتاب من الله) یا الفاظ دیگری که مفید همین مضمون است شروع می شود و نظیر این مطلب در سوره های مصدر به (طس) است و همین طور سوره هایی که با حروف مقطع (الم) آغاز می شود، در آغاز آن نفی ریب از قرآن مطرح شده است.
بر اساس شواهد مذکور می توان حدس زد که بین حروف مقطعه و مضامین سوره هایی که با حروف مزبور آغاز می شود پیوند خاصی است.
یکی دیگر از شواهد این مدعا، همان طور که قبلاً به اجمال اشاره شد، این است که هر گاه سوره ای دارای حروف مقطعه دو سوره دیگر باشد، جامع محورهای اصلی محتوای آن دو سوره نیز خواهد بود؛ چنانکه سوره اعراف که با (المص) آغاز می شود جامع محتوای سوره هایی است که با (الم) و (ص) آغاز می شود و یا سوره رعد که با (المر) آغاز می شود جامع محتوای سوره هایی است که با (الم) و (الر) شروع می شود. حاصل این که، حروف مقطعه رموزی است میان خدای سبحان و رسول اکرم (صلی الله علیه وآله) که بر ما مستور است و فهمهای عادی ما به آن راهی ندارد جز این که بدانی بین حروف مزبور و بین مضامین سوره مصدر به آنها ارتباط خاص است. (145)
پاسخ: رای استاد علامه (قدس سره) گرچه کوششی ارزشمند در جهت دستیابی به تفسیر حروف مقطعه است و شواهدی نیز آن را تایید می کند، لیکن برای رسیدن به نصاب پذیرش نیاز به بررسی و مداقه بیشتری دارد؛ یعنی، اثبات تشابه ویژه بین سورهای مصدر به حروف مقطعه خاص و اثبات نفی آن تناسب مخصوص در همه سور دیگر نیازمند به صبر و تبسم و تحلیل فراگیر است که تنها با ادعا یا به صرف مشاهده برخی شواهد اکتفا نمی شود. البته زمینه فحص و ارزیابی کامل موجود است و شاید بتوان با رسیدگی نهایی به چنین نتیجه ای رسید.
البته وقتی می توان حدس حضرت استاد علامه (رحمه الله) را صائب دانست که اولاً جهات مشترک ویژه ای بین سوره های مصدر به حروف مقطعه خاص یافت شود و ثانیاً وجوه مشترک در سایر سور یافت نگردد و ثالثاً سایر سور با یکدیگر جهات مشترک دیگر نداشته باشد و رابعاً بر فرض داشتن وجوه مشترک دیگر چنین حدس زده شود که هر گونه وجوه اشتراکی موجب یا مصحح تصدیر سور به حروف مقطعه نیست، بلکه وجوه مشترک ویژه که در سوره های مصدر به حروف مقطعه است، موجب یا مرجح آنها به حروف مقطعه می شود. روشن است که بعد از طی همه این مراحل صعب بلکه ، آنگاه می توان حدس حضرت استاد (قدس سره) را تصویب کرد؛ لیکن تا کنون حدسی بهتر از حدس ایشان به نظر نمی رسد.