تسنیم تفسیر قرآن کریم جلد 2

نویسنده : آیت الله عبدالله جوادی آملی

رای شانزدهم

در مقابل رای و سخن بلند کسانی که می گویند حروف مقطعه ناظر به اسمای عظیم و اعظم الهی است و یا از ترکیب آنها اسم اعظم خدای سبحان پدید می آید، برخی مستشرقان گفته اند: این حروف ناظر به نامهای کسانی است که نسخه های قرآن را در اختیار داشتند، (142) مثلاً س ناظر به نام سعد بن ابی وقاص و م ناظر به نام مغیره بن شعبه و ن ناظر به نام عثمان بن عفان و ه ناظر به نام ابوهریره و طه ناظر به نام طلحه و حم و ناظر به نام عبدالرحمن است که در جمع آوری قرآن نیز نقشی داشته اند!
پاسخ: بی پایگی این سخن روشن است، زیرا اولاً، مبتنی بر این اساس باطل است که این حروف جزء وحی و کلام خدای سبحان نیست و کلماتی است که نص قرآنی افزوده شده و این مخالف اجماع همه مسلمانان است که معتقدند: قرآن کنونی، بدون هیچ کم و کاست، همان است که از جهت لفظ و معنا بر قلب مطهر رسول اکرم (صلی الله علیه وآله) نازل شده است. ثانیاً، چنانکه در تاریخ ثبت شده و در روایات متعدد نیز آمده، پیامبر اکرم (صلی الله علیه وآله) نیز این حروف را قرائت کرده اند. (143)ثالثاً، نامبردگان کاتبان وحی و صاحبان نسخه های اصلی قرآن نبوده اند؛ قرآن کریم که به صورت متواتر از لسان پیامبر اکرم (صلی الله علیه وآله) نقل شده در خانه آن حضرت و نزد بسیاری از صحابه بوده است.
حدیث شریف ثقلین که قرآن کریم و عترت طاهرین (علیهم السلام) را مرجع مسلمانان معرفی می کند و همچنین روایات عرض علی الکتاب که از پیامبر اسلام (صلی الله علیه وآله) نقل شده است و صحت هر حدیثی (اعم از متعارض و غیر متعارض) را در گرو هماهنگی با قرآن کریم می داند، نشان می دهد که قرآن در عصر پیامبر (صلی الله علیه وآله) جمع آوری شده بود؛ نه این که سوره هایی پراکنده باشد که بر روی چوب و پوست و کاغذ از صحابه بود نمی توانست مرجع عمومی هدایت امت و معیار سنجش روایات باشد.
رابعاً، اگر این حروف ناظر به نامهای صاحبان نسخه ها باشد، باید مانند سایر علامتهای اختصاری در صدر نسخه یا در پشت جلد نسخه نوشته شود، نه پس از آیه بسم الله... در حالی که حروف مقطعه، پس از بسم الله آمده است. خامساً، صاحبان این رای تنها برای برخی از حروف مقطعه چنین توجیهی ارائه کرده اند، نه برای همه آنها.
این رای از نظر سخافت نازلترین احتمالی است که در تفسیر حروف مقطعه گفته اند، چنانکه رای کسانی که می کوشند تا از تلفیق این حروف اسم اعظم بسازند، گرچه نیاز به اثبات دارد، برترین احتمال است؛ ببین تفاوت ره از کجاست تا به کجا؟

رای هفدهم

محتمل است این حروف به گونه ای ناظر به تعداد آیات سوره ها باشد.
پاسخ: این وجه نیز از وجوه استحسانی و فاقد دلیل است و چون 85 سوره قرآن حروف مقطعه ندارد پذیرش چنین وجهی دشوار است.

رای هجدهم

از ابوبکر تبریزی نقل شده است که چون خداوند می دانست گروهی از این امت به قدم قرآن قائل می شوند، این حروف را در ابتدای برخی سوره ها آورد تا انسانها بدانند که قرآن از همین حروف حادث تشکیل شده است. پس قرآن قدیم نیست؛ اگر کسی قائل شود قرآن قدیم است، باید این حروف را نیز قدیم بداند و چون کسی این حروف را قدیم نمی داند، قرآن را نیز نباید قدیم دانست. (144)
پاسخ: این رای نیز فاقد هر گونه برهان عقلی و دلیلی نقلی است. افزون بر این که، قائلان به قدم قرآن، به قدم حروف آن نیز فتوا می دهند.