تسنیم تفسیر قرآن کریم جلد 2

نویسنده : آیت الله عبدالله جوادی آملی

رای ششم

حروف مقطعه سوگندهایی است که خداوند یاد کرده است بر این که قرآن کلام و کتاب اوست و سر سوگند به این حروف آن است که حروف الفبا دارای شرافت و حرمت است؛ زیرا کتب آسمانی و اسمای الهی از همین حروف تشکیل شده است. (115)
پاسخ: این احتمال نیز گرچه استحاله عقلی ندارد، لیکن از یک سو، هیچ گونه دلیل معتبری آن را تایید نمی کند و از سوی دیگر، احتمال مزبور تفسیر حروف حروف مقطعه محسوب نمی شود. اگر بپذیریم که یس به معنای سوگند به یس است همچنان این پرسش باقی است که مراد از این مقسم به چیست؟ و آنچه به عنوان سر، یاد شد، اختصاصی به حروف چهارده گانه ندارد.
آنچه در قرآن کریم بدان سوگند یاد شده، اعم از جمادات مانند: خورشید و ماه یا غیر آنها مانند: اسمای حسنای خداوند، معنایش روشن است، ولی معنای حروف مقطعه روشن نیست. پس در این رای دو ابهام وجود دارد: یکی در اصل سوگند بودن حروف مقطعه و دیگری در معنای مقسم به.
مخاطبان سوگند باید بدانند لفظی که بدان سوگند یاد شده چه معنایی دارد. قسم برای کسی است که در صحت دعوی مدعی شک داشته باشد و گوینده بخواهد با سوگند، شک او را بزداید. رسول اکرم و سایر معصومان (علیهم السلام) که به راز و رمز این حروف آگاهند، چون در صحت دعوی الهی شک ندارند نیازی به سوگند ندارند و دیگران که بر اثر شک نیازمند این سوگندها هستند به معنای آنها راه ندارند.

رای هفتم

این حروف بر اساس حساب ابجد (116) اشاراتی است به مدت بقای اقوام و امتها و اجل آنها و نعمتها و بلاها؛ (117) چنانکه در روایات آمده است که المص ناظر به انقراض دولت اموی است. این رای از برخی روایات گرفته شده است.
پاسخ: روایاتی که موید این قول است، اعتبارش معلوم نیست. (118) گرچه اعتبار علم حروف و خواص هر حرف مانند علم اعداد و آثار ویژه هر عدد، نزد مدعیانش پذیرفته است و دلیلی بر بطلان آنها نیست. آنچه در این جا مطرح است این است که آیا مدلول حروف مقطعه اشاره به تحدید برخی اقوام و تهدید به زوال و انقراض بعضی امت هاست؟ که ظاهراً مدعایی بی دلیل است.

رای هشتم

این حروف بر اساس حساب جمل که نوعی محاسبه است، اشاراتی به مدت بقای امت اسلامی (119) است.
پاسخ: این وجه نیز احتمالی صرف است و نه تنها دلیل معتبری بر آن نیست، بلکه با قرآن کریم نیز ناهماهنگ است؛ زیرا قرآن کریم به صراحت اعلام می کند: هیچ فرد فرد یا امتی اجل مقدر خود را نمی داند: و ما تدری نفس ماذا تکسب غدا و ماتدری نفس بای ارض تموت (120) معصومین (علیهم السلام) نیز به تعلیم الهی از زمان ارتحال خود باخبرند، ولی دیگران چنین علمی ندارند. بنابراین، نمی توان پذیرفت که از یک سو خدای سبحان بگوید هیچ کس زمان مرگ خود را نمی داند و از سوی دیگر حروفی نازل کند که با جمع بندی آنها زمان انقراض امت اسلامی معلوم شود. برخی مفسران این رای را سخیف ترین رای درباره حروف مقطعه دانسته اند. (121) همان طور که در پاسخ رای هفتم گذشت، گرچه حساب جمل نزد مدعیانش مقبول است، لیکن اشاره بودن مدلول جملی حروف مقطعه به آجال امم نیازمند به دلیل است.