تسنیم تفسیر قرآن کریم جلد 2

نویسنده : آیت الله عبدالله جوادی آملی

تفسیر

ویژگیهای حروف مقطعه

از آغاز تاریخ تفسیر قرآن کریم تا کنون تفسیر حروف مقطعه همواره اهتمام مفسران را به خود مشغول داشته و افزون بر آنچه در کتب تفسیر آمده، درباره آن کتابها و رساله های مستقلی نیز نگاشته اند. حروف مقطعه دارای ویژگیهایی است که لازم است پیش از ورود به بحث تفسیری با آنها آشنا شویم:
1- این حروف از مختصات قرآن کریم است و در سایر کتابهای آسمانی مانند تورات و انجیل سابقه ندارد.
2- این حروف اختصاص به سوره های مکی یا مدنی ندارد؛ زیرا در 27 سوره مکی و در دو سوره مدنی آمده است.
3- بیست و نه سوره ای که دارای حروف مقطعه است به ترتیب، عبارت است از سوره های: بقره، آل عمران، اعراف، یونس، هود، یوسف، رعد، ابراهیم، ابراهیم، حجر، مریم، طه، شعراء، نمل، قصص، عنکبوت، روم، لقمان، سجده، یس، ص، مومن (غافر)، فصلت، شوری، زخرف، دخان، جاثیه، احقاف، ق و قلم.
4- حروف مقطعه اوایل سوره ها، برخی یک حرفی است؛ مانند ص، ن و ق و برخی دو حرفی؛ مانند: طس، یس، طه و حم و برخی سه حرفی؛ مانند: الم، الرا، و طسم و برخی چهار حرفی مانند: المص و المر و برخی پنج حرفی؛ مانند: کهیعص و حم عسق. پس حروف مقطعه از این جهت به پنج قسم منقسم است.
5- برخی از حروف مقطعه در شمارش آیات سوره ها، یک آیه سوره محسوب شده غست؛ مانند الم در سوره های بقره، آل عمران، عنکبوت، روم، لقمان، سجده، و المص در سوره اعراف و کهیعص در سوره مریم و طه در سوره طه و طسم در سوره های شعراءو قصص و یس در سوره یس و حم در سوره های مومن، فصلت، زخرف، دخان، جاثیه و احقاف.
برخی از حروف مقطعه در شمارش آیات، دو آیه در طلیعه سوره محسوب شده است؛ مانند: حم عسق در سوره شوری، و در سایر موارد، جزئی از اولین آیه سوره شمرده شده؛ مانند: الر در سوره های یونس، هود، یوسف، ابراهیم، حجر و المر در سوره رعد و طس در سوره نمل ص در سوره ص و ق در سوره قلم. پس، از این جهت حروف مقطعه به سه بخش منقسم است.
6- برخی از این حروف اصلا تکرار نشده، مانند ن و ق؛ بعض از آنها دوبار تکرار شده؛ مانند ص که در سوره ص به طور استقلال ذکر شده و در سوره اعراف جزو المص قرار گرفته؛ برخی از آنها شش بار تکرار شده؛ مانند الم و بعضی از آنها هفت بار تکرار شده؛ مانند حم و آن سوره های هفتگانه به حوامیم سبعه موسوم است. پس، از این جهت حروف مقطعه به چهار بخش منقسم است.
7- حروف مقطعه پس از حذف مکررات آنها 14 حرف است: ا، ح، ر، س، ص، ط، ع، ق، ک، ل، م، ن، ه، ی.
8- در ابتدای همه سوره هایی که با حروف مقطعه آغاز می شود به استثنای سوره های چهارگانه مریم، عنکبوت، روم و قلم واژه کتاب یا قرآن آمده است و در آغاز یا متن آنها سخن از وحی و عظمت قرآن است، لیکن با بررسی بیشتر معلوم می شود که در آن چهار سوره نیز سخن از وحی و رسالت و قرآن مطرح است. در سوره قلم آیاتی مانند ما انت بنعمه ربک بمجنون (آیه 2) آمده و در سوره مریم، قصه بسیاری از پیامبران، مانند یحیی و عیسی (علیهماالسلام) ذکر شده است. پس محور مطلب سوره مریم نیز نبوت عامه و برخی از نبوتهای خاصه است؛ چنانکه عصاره مطالب سوره عنکبوت و روم نیز وحی و نبوت و اعجاز است.
حاصل این که، 29 سوره ای که حروف مقطعه دارد، از جمله حوامیم سبعه و طواسین، در آغاز یا متن آنها سخن از وحی و نبوت و کتاب است و در نتیجه یکی از مطالب مشترک بین سوره های دارای حروف مقطعه، نبوت و رسالت الهی است.
9- بین حروف مقطعه هر سوره با محتوای آن سوره ارتباط خاصی است.
بر این اساس، همه سوره هایی که با حروف مقطعه همگون آغاز می شود در خطوط کلی مضامین نیز همگون است؛ مثلا، هفت سوره ای که با حم آغاز می شود (حوامیم سبعه) همه سخن از وحی و رسالت و عظمت قرآن کریم به شیوه خاص و مضمون ویژه دارد. همچنین سوره هایی که با الم شروع می شود همه در آغاز خود سخن از نفی ریب از قرآن دارد.
بر همین اساس، سوره ای که به تنهایی دارای مجموع حروف مقطعه دو سوره دیگر است، به تنهایی جامع محتوای آن دو سوره نیز هست، مانند سوره اعراف که با المص شروع می شود و جامع معارف سوره هایی است به با الم و ص شروع می شود و سوره رعد که با المر شورع می شود و جامع معارف سوره هایی است که با الم و الر افتتاح می شود.
10- برخی مفسران در بیان ویژگیهای حروف مقطعه گفته اند: با این حروف، پس از حذف مکررات آنها می توان جمله هایی مانند صراط علی حق نمسکه یا علی صراط حق نمسکه یا علی حق، نمسک صراط ساخت.
جمله های دیگری نیز با این حروف تالیف یافته که در کتب علوم قرآنی آمده است. (86)
این ویژگی گرچه لطیف است، لیکن دلیل معتبر آن را تایید نمی کند؛ افزون بر آن که، با این گونه روشها نمی توان عقاید و مبانی دینی را اثبات کرد؛ زیرا شیوه ای است نقدپذیر، چنانکه آلوسی می گوید:
از ظرایف این است که شیعیان برای اثبات خلافت حضرت علی (علیه السلام) از حروف مقطعه، پس از حذف مکررات آنها، جمله صراط علی حق نمسکه را ساخته اند و اهل نست نیز می توانند برای تایید راه خود با همین حروف جملاتی مانند صریح طریقک مع السنه را بسازند؛ یعنی، راه و روش تو در صورت هماهنگی با سنت (برداشت خاص اهل سنت از اسلام) صحیح است. (87)
ما باید به گونه ای سخن بگوییم که نقدپذیر نباشد؛ سخنی که پشتوانه معقول یا منقول نداشته باشد با نقد مستدل به نحو نقص یا منع یا معارضه فرو می ریزد.
11- زمخشری درباره برخی از ویژگیهای حروف مقطعه می گوید:
و بدان که تو هر گاه در حروف مقطعه ای که خداوند در آغاز سوره ها آورده تامل کنی می بینی آنها نیمی از حروف معجم (14 حرف) است...
و سوره هایی که با این حروف آغاز می شود، به تعداد حروف معجم (29 حرف) است و اگر در 14 حرف مقطعه تامل کنی می یابی که مشتمل بر نصف هر یک از اجناس حروف است... (88)
مراد زمخشری از جمله اخیر این است که حروف اوصافی دارد؛ مانند: مهموسه، مجهوره، شدیده، رخوه، مطبقه، منفتحه، مستعیله، منخفصه، قلقله و... هر یک از اینها وصف گروهی از حروف الفباست که نیمی از حروف هر دسته در میان حروف مقطعه یافت می شود؛ مثلا از حروف مهموسه، نصف آن که ص، ک، ه، (س و ح است در میان حروف مقطعه وجود دارد.
گرچه ممکن است هر یک از این ویژگیها درست باشد، لیکن ضابط جامعی را اثبات نمی کند و اینها از قبیل مناسبات ذکروها بعد الوقوع است

آرای مفسران

مفسران و قرآن شناسان از آغاز کاوشهای تفسیری و قرآن شناسانه خود درباره حروف مقطعه قرآن به بحث و بررسی پرداخته، آراء و احتمالهای گوناگونی ابراز داشته اند که از قول و احتمال می گذرد. (89) اکنون به نقل و نقد برخی از آنها می پردازیم.