فرازهای برجسته از سیره امامان شیعه (ع) جلد دوم

نویسنده : محمد تقی عبدوس و محمد محمدی اشتهاردی

اصل ششم: رازهای ازدواجهای مکرر امامان (ع)

اشاره:
یکی از اصولی که در زندگی امامان شیعه (ع) دیده می شود اینکه آنها غالبا بیش از یک همسر داشتند، و ازدواجهای مکرر می نمودند مثلا بعضی از امامان (ع)، دارای شش یا هشت زن بودند. چرا؟ فلسفه این ازدواجها چه بوده؟
نظر به اینکه: امامان (ع) الگوی جامعه هستند، و شیعیان آنها را فرزندان جسم و روح پیامبر (ص) می دانند، و به عقیده شیعه، شیوه زندگی آنها، در تمام ابعاد، مورد تأیید پیامبر (ص) است، و آنان مصداق کامل اولی الأمر هستند که در قرآن، خداوند ما را به اطاعت و پیروی از آنها فرمان داده و می فرماید:
اطیعوا الله و اطیعوا الرسول و اولی الامر منکم
: اطاعت کنید خدا را، و اطاعت کنید رسول خدا و صاحبان امر را (نساء - 59 )
بنابراین بر ما لازم است همه جزئیات زندگی امامان (ع) را بررسی کنیم، و شیوه آنها را در ابعاد گوناگون زندگی بشناسیم تا از روی معرفت، از آنها پیروی نمائیم .
یکی از مسائل زندگی آنها، ازدواجهای مکرر آنها است، باید بدانیم فلسفه و راز این ازدواجهای مکرر چه بوده است؟
گاهی بعضی ناآگاه، این سؤال را غلیظتر عنوان کرده، مثلا می گویند:
آیا امامان (ع) دارای حرمسرا و چندین ندیمه بودند، و در زندگی (العیاد بالله ) کامجویی فراوان داشتند؟
آیا براستی چنین است؟

تحقیق و بررسی:

برای روشن شدن این موضوع، نیاز به شرح چند مطلب است:
1 - در بررسی زندگی امامان (ع) چنین مشخص می شود که آنها دارای دو جنبه بودند: 1 - جنبه الهی و معنوی 2 - جنبه بشری در مورد جنبه بشری،
دارای زندگی متوسط بودند، از نعمتهای الهی بهره مند می شدند، از جمله ازدواج می کردند، و دارای فرزندانی می شدند، و خود را برای همسران خود می آراستند، و ازدواج را به عنوان یک ارزش و یک سنت خوب می دانستند
روایت شده، بانویی به محضر امام صادق (ع) آمد و عرض کرد:
من زن متبتله هستم (یعنی وارسته و رها شده از کامجوئی های دنیا می باشم )، امام صادق (ع) به او فرمود: منظورت از این سخن چیست؟ .
او در پاسخ گفت: ازدواج نمی کنم (غریزه جنسی را به خاطر زهد و وارستگی، ترک می نمایم ) .
امام صادق (ع) فرمود: چرا ازدواج نمی کنی؟ .
او گفت: می خواهم، به مقام عالی زهد و وارستگی نائل شوم . امام صادق (ع) به او فرمود:
انصر فی فلو کان ذلک فضلا لکانت فاطمة احق منک، انه لیس احد یسبقها الی الفضل
: برو از این تصمیم دست بردار، اگر ترک ازدواج، ارزش معنوی بود، حضرت زهرا (س) به خاطر آن ارزش، سزاوارتر از تو به ترک ازدواج بود، زیرا هیچ بانوئی در تحصیل ارزشهای معنوی، از حضرت زهرا (س) پیشی نگرفته است (1) [ بنابراین وقتی که فاطمه (س) ازدواج کرد، بدان که ترک ازدواج، فضیلت نخواهد بود ] .
بر همین اساس، امامان (ع) اصل ازدواج را مقدس می شمردند و به آن اقدام می کردند، و ترک آن را به عنوان کار ناپسند مطرح می نمودند . ولی در مورد ازدواجهای مکرر امامان (ع) این نسبت که آنها دارای حرمسرا بودند و هر شبی را نزدیکی از همسران، می گذرانیدند ، و ... کاملا نارواست، و اصلا چنین چیزی در میان نبوده است، آنها اهل تهجد و نماز شب و زهد بودند، آنکس که شهوتران و هوسباز است، هرگز نمی تواند شب زنده دار باشد، چنان فردی به جای بیداری شب، چنان مست خواب می شود که صبح ساعت 9، با زور از خواب بیدار می گردد.
چکیده سخن اینکه : همیشه جنبه های معنوی امامان (ع) بر جنبه های مادی آنها غلبه داشته، و زندگی پر از عبادت و تضرع از خوف خدا و تلاش شبانه روزی امامان (ع)، هرگز با شهوترانی سازگار نیست .
2 - بر اساس تحقیقی که دانشمندان محقق نموده اند و ما از بررسی کتابهای بسیار (مانند مجلدات بحار الانوار و کتاب ارشاد مفید و ...) به دست آورده ایم، ازدواجهای امامان (ع) در آمار زیر خلاصه می شود:
1 - امام علی (ع) هشت همسر آزاد و یک نفر کنیز داشت (2)
2 - امام حسن مجتبی (ع) پنج زن آزاد، و دو نفر کنیز داشت
3 - امام حسین (ع)، پنج زن داشت (3)
4 - امام سجاد (ع) یک زن آزاد، و شش کنیز داشت (4)
5 - امام باقر (ع) دو زن آزاد و دو کنیز داشت (5)
6 - امام صادق (ع) یک زن آزاد و چند کنیز داشت
7 - امام کاظم (ع) شش همسر داشت که همه کنیز بودند
8 - امام رضا (ع) یک همسر آزاد به نام خیزران (مادر امام جواد ) داشت، و یک کنیز، و مدتی ام حبیبه دختر مأمون همسر او بود که مأمون او را بر آن حضرت تحمیل کرده بود.
9 - امام جواد (ع) یک همسر داشت به نام سمانه مادر امام هادی (ع)، و نیز همسر دیگرش ام الفضل دختر مأمون بود، که مأمون او را به آن حضرت تحمیل کرد.
10 - امام هادی (ع) یک همسر داشت به نام سلیل .
11 - امام حسن عسکری (ع) یک همسر داشت به نام نرجس مادر حضرت قائم (عج )
نتیجه اینکه: این آمار، که دقیقترین و مشهورترین آمار است (6)
نشان می دهد که حرمسرایی در میان نبوده، و در میان امامان (ع)، سه نفر از آنها یعنی امام جواد (ع) و امام هادی (ع) و اما حسن عسکری (ع) تنها یک زن داشتند، و در میان آنها تنها امام علی (ع) بود که در طول مدت عمرش، دارای هشت همسر آزاد و یک کنیز شد.

فلسفه ازدواجهای مکرر امامان (ع)

اکنون این سؤال مطرح می شود که چرا بسیاری از امامان (ع)، بیش از یک همسر داشتند، و بعضی پنج تا شش همسر و یا هشت همسر داشتند؟!
پاسخ به این سؤال را که در شش مطلب زیر در اینجا به طور خلاصه بیان می شود در می یابیم:
1 - تولید نسل
در آن عصر، جنگ زیاد بود، مردها کشته می شدند، جبهه اسلام از نظر نیروی انسانی ضعیف می شد (با توجه به اینکه در آن عصر، پیروزی در جنگها، بیشتر بر تعداد نفرات سپاه، بستگی داشت ) امامان (ع) ازدواجهای مکرر داشتند، تا دیگران نیز از آنها پیروی کنند و با کنیزان و زنان بیوه، ازدواج نمایند و فرزندانی به وجود آید تا در آینده، سپاه اسلام از نظر جمعیت، مشکل و کمبودی نداشته باشد، بر این اساس، ازدواج یک تکلیف بود، و پشتوانه ای برای آینده سپاه اسلام .
2 - حفظ شخصیت زنان و تربیت آنها
در جنگها عده ای از زنان اسیر می شدند، و به صورت برده در می آمدند، و یا با کشته شدن شوهرانشان، بی سرپرست می شدند، و شخصیت اجتماعی آنها پائین می آمد، از ظرفی ازدواجها بسیار ساده بود، و قید و شرط سنگین نداشت، و موجب مشکلات اقتصادی نمی شد، امامان (ع) برای حفظ شخصیت این بانوان با آنها ازدواج می کردند، تا در جامعه تحقیر نشوند و عقده ای و سرشکسته نگردند، با توجه به اینکه ادامه این وضع، باعث پیامدهای شوم و مفاسد و انحرافات می گردید، ازدواج عامل اصولی برای جلوگیری از انحرافات، و حفظ شخصیت بانوان و پاسداری از حریم عفاف می شد، بنابراین لازم و ضروری بود، که از کنار این مشکل، بی تفاوت نبود، و در حل طبیعی آن اقدام کرد، که ازدواج یکی از راههای مهم حل مشکل بود .
و ازدواج امامان (ع) با زنان برده، نوعا برای حفظ شخصیت آنها و احترام به کرامت انسان بود، امامان (ع) با آنها ازدواج می کردند و آنها را تربیت نموده، سپس آزاد می نمودند، به این ترتیب، هم یکی از مشکلات جامعه را حل می نمودند، و هم با آینده نگری حساب شده، از پیامدهای شوم افزایش برده، جلوگیری می نمودند، به عنوان مثال:
امام سجاد (ع) با کنیز عمویش امام حسن (ع)، ازدواج کرد، و غلام آزاد شده اش را همسر مادر رضاعی خود نمود، عبدالملک (پنجمین خلیفه عباسی، که طبق خوی اشرافی خود این کار را مناسب شأن امام سجاد (ع) نمی دانست) نامه اعتراض آمیزی برای آن حضرت نوشت (که مثلا تو با این کار خود، شخصیت عرب آزاده را کوبیدی )
امام سجاد (ع) در پاسخ نوشت: از مضمون نامه تو آگاه شدم، بدان که ما از شیوه رسول خدا پیروی می کنیم، که زینب دختر عمه اش را همسر غلام زید بن حارثه نمود، و با کنیز آزاد کرده اش صفیه دختر حی بن اخطب ازدواج کرد (7)
نظیر این شیوه، در مورد امامان دیگر نیز نقل شده است، بنابراین یکی از فلسفه های ازدواجهای مکرر امامان (ع)، حفظ حریم شخصیت، بانوان بوده است .
3 - حفظ بانوان از فساد اخلاقی
امامان (ع) الگو بودند، یکی از اهداف آنها در ازدواجهای مکرر، این بود که ازدواج بین مسلمین رواج یابد، و زنان دارای همسر گردند، و از مفاسد جنسی جلوگیری به عمل آید، چرا که زن بی شوهر هم خودش در خطر انحراف بود، و هم اگر او می توانست پاک زندگی کند، افراد سبکسر، او را به خاطر اینکه سرپرست ندارد، مورد آزار قرار داده، و برای او ایجاد مزاحمت می نمودند، به عنوان نمونه، در تاریخ آمده، عبدالله بن عامر ( بر اثر دسیسه معاویه، برای آنکه همسر زیبای او با یزید ازدواج کند ) همسرش ام خالد را طلاق داد، ولی قبل از آنکه معاویه اقدام کند، امام حسن (ع) باام خالد ازدواج کرد . (8)
این ازدواج، ازدواج صوری بود، چرا که ام خالد یک زن زیبایی بود، هوسبازان با نیرنگ خود می خواستند او را همسر یزید کنند و در این راستا او را به فساد بکشانند.
امام حسن (ع) برای جلوگیری از انحراف، با او ازدواج کرد، و پس از مدتی عبدالله بن عامر که از کار خود پشیمان شده بود، برای گرفتن امانتی که نزد همسر سابقش ام خالد داشت، به خانه امام حسن (ع) آمد، امام حسن (ع)به او فرمود: من با همسر سابق تو به خاطر حفظ او، ازدواج کرده ام، او را پاک و سالم به عنوان امانت نگه داشته ام و امروز این امانت را به تو رد می کنم، عبدالله شاد شد و امام حسن (ع) او را طلاق داد و به عقد ازدواج مجدد عبدالله در آورد، عبدالله همسر خود را به خانه اش بازگردانید . (9)
این فراز تاریخی نشان می دهد که ازدواجهای امامان (ع) برای شهوترانی نبوده، و بر اساس مصالح اجتماعی و جلوگیری از هر گونه فساد، انجام می گرفته است .
در اینجا خطاب به خانواده های عزیز شهیدان، به عنوان خیرخواهی یادآوری می شود: که بعضی با بهانه هایی از جمله اینکه من با شوهرم عهد کرده ام ازدواج نکنم و ... ازدواج نمی کنند، این عهد، اساسی ندارد و یک بهانه پوچ است، برای حفظ موقعیت و شخصیت زن، و حفظ او از فساد و ... لازم است که ازدواج کنند.
باید به بانوانی که چنین می اندیشند، گفت: بانوانی مانند اسماء بنت عمیس همسر جعفر طیار، شهید جنگ موته، پس از شهادت شوهرش، ازدواجهای مکرر نمود، سکینه دختر امام حسین (ع) پس از شهادت شوهر اولش، عبدالله بن حسن (ع) به ازدواجهای مجدد اقدام نمود،لبابه همسر حضرت عباس (ع) (دختر عبدالله بن عباس ) پس از شهادت حضرت عباس (ع)، با زید بن امام حسن (ع) ازدواج کرد، و از او دارای دو فرزند گردید (10) و ...
رسول خدا (ص) فرمود من تزوج فقد اوتی نصف العبادة : کسی که ازدواج کند، نیمی از پاداش عبادات (از مجموع عبادات ) به او داده شود.(11)
بنابراین، ترک ازدواج نه تنها وفاداری و تقدس و ارزش نیست، بلکه ضد تقدس و ارزش است .
4 - ازدواج پس از فوت همسر
باید توجه داشت که عامل بخشی از ازدواجهای امامان (ع)، فوت همسر قبلی بوده است، مثلا تا حضرت زهرا(س) زنده بود، امام علی (ع) با زن دیگری ازدواج نکرد، برای بعضی از امامان (ع) نیز، چنین موضوعی وجود داشته است، و چنین نبود که در یک زمان بیش از چهار زن دائم داشته باشند.
ضمنا به این سؤال پاسخ داده می شود که در اسلام، داشتن بیش از چهار زن دائم جایز نیست (فقط این حکم در مورد پیامبر اکرم (ص) استثناء شده است ) بنابراین امامانی که بیش از چهار زن داشته اند، یا در یک زمان نبوده، و یا بعضی از زنهای آنها از طریق کنیز یا متعه، همسر آنها شده اند .
وصیت حضرت زهرا در مورد ازدواج علی با امامه
در اینجا ذکر این مطلب، مهم است که وقتی زهرا (س ) در بستر شهادت قرار گرفت، می دانست که بعد از او، حضرت علی (ع) بدون همسر خواهد شد، از طرفی همسر داشتن، از لوازم طبیعی و از ضروریات زندگی است، در وصیت خود، به علی (ع) فرمود:
یابن عم رسول الله اوصیک اولا ان تنزوج بعدی بابنة اختی امامه فانها تکون لولدی مثلی، فان الرجال لابد لهم من النساء
: ای پسر عموی رسول خدا!، نخست به تو وصیت می کنم که بعد از من با امامه دختر خواهرم (زینب ) ازدواج کنی، زیرا (اولا) او نسبت به فرزندانم، مثل من (مهربان ) است ( و ثانیا) برای مردان، لازم است که دارای همسر باشند (12)
امام علی (ع) بعد از رحلت حضرت زهرا (س) (قبل از آنکه چهلمین روز رحلت فاطمه (س) فرا رسد) با امامه ازدواج کرد، و از او دارای فرزند شد که او را محمد بن علی الاوسط می خواندند، او از شهدای کربلا است .
امامه تا آخر عمر علی (ع) همسر آن حضرت بود، امیر مؤمنان علی (ع) به مغیره بن نوفل بن حارث بن عبدالمطلب، وصیت کرده بود، که بعد از من با امامه ازدواج کن، مبادا معاویه با ازدواج کند، پس از شهادت امام علی (ع)، امامه خواستگاری معاویه را رد کرد و با مغیره ازدواج نمود، و تا آخر عمر همسر او بود تا اینکه در سال 50 ه.ق از دنیا رفت . (13)
5 - ازدواجهای افتخاری
فرزندان و نوادگان پیامبر اسلام (ص) همه زیبا بودند، و در جمال و کمال نظیر نداشتند، گاهی بانوانی به حضور آنها می آمدند و التماس می کردند که گرچه مدت کوتاهی باشد، با آنها ازدواج کنند، آنها به عظمت مقام فرزندان پیامبر (ص) اعتقاد داشتند، افتخار می کردند که نامشان در لیست عروسهای حضرت فاطمه زهرا (س) ثبت گردد، امامان (ع) از جمله امام حسن (ع) بر اساس مصالحی ناچار می شدند که تقاضای آنها را بپذیرند (14) با توجه به اینکه این نوع ازدواج، مخارجی برای امامان (ع) نداشت .
6 - احیای سنت و پاسداری از آن
بخشی از ازدواجهای امامان (ع) برای احیای سنت و نگهبانی از احکام اسلام بود، توضیح اینکه متعه (ازدواج موقت ) یکی از ازدواجهای مشروع در عصر پیامبر (ص) بود، و بعد از آن حضرت، در عصر خلافت ابوبکر نیز، رائج بود، و پس از ابوبکر، مدتی در عصر خلافت عمر نیز اجرا می شد، ولی پس از آن مدت، عمر شدیدا آن را حرام و قدغن کرد، و این سنت اسلامی را نابود نمود و از میان برداشت، و صریحا اعلام کرد که:
متعتان محللتان فی عهد رسول الله و انا احرمهما و اعاقب علیهما
: دو متعه (حج تمتع و متعه زنان ) در عصر رسول خدا(ص) حلال بودند و من این دو را حرام کردم، و هر کس مرتکب این دو، شود، او را مجازات می نمایم .
امامان شیعه (ع) برای احیای این سنت، با بیانات گوناگون، مسلمانان را به ازدواج موقت تشویق می نمودند، و خود نیز در این راستا، پیشقدم می شدند .
امام صادق (ع) می فرمود: المتعة نزل بها القرآن، و جرت بها السنة : حکم متعه در قرآن (آیه 24 نساء) نازل شده، و سنت پیامبر (ص) بر طبق آن جاری گردیده است (15) نیز فرمودند:
لیس منا من لم یؤمن بکرتنا و لم یستحل متعنا : از ما نیست کسی که به رجعت ما معتقد نباشد، و متعه زنان را حلال نداند (16)
امامان (ع) می دیدند این سنت اسلامی، بر اثر بدعت عمر، مرده است، خواستند آن را احیاء کنند، و نگذارند، دستور مسلم اسلامی، از قوانین اسلام حذف گردد، اکنون در این راستا، به روایات زیر توجه کنید:
1 - ابن بابویه به اسناد خود نقل می کند که:
ان علیا (ع) نکح امرأة بالکوفة من بنی نهشل متعة : حضرت علی (ع) در کوفه با زنی از طایفه نهشل ازدواج موقت نمود (17)
2 - اسماعیل بن فضل می گوید: امام صادق (ع) به من فرمود:
تمتعت منذ خرجت من اهلک : آیا در این مدتی که از خاندانت جدا شده ای، متعه کرده ای؟!)) .
گفتم: از این جهت بی نیاز هستم ، فرمود:
و ان کنت متسغنیا فانی ان تحیی سنة رسول الله : گرچه بی نیاز هستی، ولی من دوست دارم که سنت رسول خدا (ص) را زنده کنی (18)
3 - محمد بن مسلم می گوید: امام صادق (ع) به من فرمود: تمتعت؟: آیا متعه کرده ای؟ ، عرض کردم: نه، فرمود:
لا تخرج الدنیا حتی تحیی السنة : از دنیا بیرون نرو، مگر اینکه سنت (متعه) را زنده کنی (19)
نتیجه اینکه: ازدواجهای مکرر امامان (ع) به خاطر شهوت جنسی نبود، بلکه مصالح و حکمت های گوناگونی، مانند مصالح ششگانه فوق و ... موجب ازدواجهای مکرر آنها می شده است .