فهرست کتاب


یاد او

آیت الله محمد تقی مصباح یزدی‏‏

بهترین فرصت ها برای عبادت و خلوت با خداوند

گاهی برخی از طلاب و کسانی که به کسب علم و دانش اشتغال دارند، از پراکنده گی حواس و عدم تمرکز در هنگام مطالعه شکوه دارند و از اساتید و یا دوستان رسول خدا راه کاری برای تمرکز حواس داشته باشد، مطالب را بهتر می فهمد و از فرصت مطالعه بیشتر استفاده می کند.از جمله راه کارهایی که به این افراد ارایه می شود این است که سعی کنند انگیزه و شوق خود به مطالعه را گسترش بخشند. هم چنین انتخاب محیطی آرام و بی سرو صدا و خالی از مزاحمت و عواملی که توجه انسان را به خود مشغول سازد در این امور مؤثر است. به این افراد توصیه می شود با تمرین و به تدریج بکوشند که به هنگام مطالعه فکر و توجهشان فقط معطوف به مطالب کتاب گردد و از توجه با امور دیگر خودداری کنند.
درباره نماز و ذکر و توجه به خدا نیز این سؤال مطرح می شود که چه کنیم تا در هنگام نماز و گفتن ذکر خدا حضور قلب داشته باشیم و توجهمان فقط معطوف به خداوند گردد؟ پاسخ این است که در درجه اول باید تمرین و ممارست داشته باشیم. در کنار سایر عوامل، تمرین اساسی ترین عامل برای رسیدن به هر هدفی است. در کنار تمرین، باید سعی کنیم بهترین وقت خود را به نماز و عبادت و ذکر خدا اختصاص دهیم. باید اوقاتی به ذکر و عبادت بپردازیم که از نشاط کافی برخوردار باشیم و آمادگی بیشتری برای عبادت داشته باشیم. بدنمان در حالت اعتدال باشد. بعد از خوردن غذا و پر بودن شکم و نیز هنگامی گرسنگی و ضعف بدن، هم چنین هنگام خستگی که نشاط و آرامش کافی نداریم، زمان مناسبی برای عبادت و ذکر خدا نیست. در طول روز که نوعاً انسان به فعالیت های روزانه و انجام وظایف خود اشتغال دارد، آمادگی کافی برای عبادت ندارد. هنگام استراحت بعد از ظهر و نیز پس از پایان یافتن فعالیت روزانه و مغرب، و به خصوص نزدیک اذان صبح و بین الطلوعین فرصت مناسبی برای پرداختن به عبادت و ذکر است. قرآن با اشاره به بهترین اوقات تسبیح و عبادت خداوند می فرماید:
فی بیوت أذن أن ترفع و یذکر فیها اسمه یسبح له فیها بالغدو و الاصال؛ (97) در خانه هایی که خدا رخصت داده که (قدر و منزلت) آنها رفعت یابد و نامش در آنها یاد شود. در آن (خانه) هر بامداد و شامگاه او را نیایش می کنند.
یا ایها الذین آمنوا اذکروا الله ذکراً کثیراً. و سجوه بکرة و أصیلا؛ (98) ای کسانی که ایمان آورده اید، خدا را فراوان یاد کنید، و صبح و شام او را به پاکی بستایید.
انتخاب محل خلوت نیز در تقویت حضور قلب به هنگام عبادت و ذکر مؤثر است. گرچه یاد خداوند همواره پسندیده است، اما در روایات بر مسأله خلوت با خدا و ارتباط با خدا به دور از چشم دیگران سفارش شده است. در حدیثی قدسی، خدای متعال به حضرت عیسی علیه السلام می فرماید:
یا عیسی ألن لی قلبک و أکثر ذکری فی الخلوات؛ (99) شیعیان ما کسانی هستند که هنگام تنهایی فراوان خدا را یاد می کنند.
تأکید بر عبادت در تنهایی و خلوت از آن رو است که در حضور دیگران و محیط پر سر و صدا تمرکز لازم برای توجه به خداوند میسر نمی گردد و مزاحمت ها نمی گذارد که حواس انسان جمع باشد و عبادت و ذکر خدا با حضور قلب انجام گیرد. علاوه بر این ممکن است انگیزه انسان سالم نماند و به ریا و خودنمایی آلوده گردد.پس از کار روزانه و خارج شدن از محیطهای پر و سر صدا، انسان می تواند به خود بیندیشد و به خداوند توجه پیدا کند و به انجام عبادت با حضور قلب بیشتر بپردازد. گرچه خداوند از ما دور نیست و از هر کس و هر چیزی به ما نزدیک تر است و به فرموده قرآن، از شاهرگ به ما نزدیک تر است: و نحن أقرب الیه من حبل الورید ؛ (100) اما برای این که ما با خداوند انس بیابیم، باید از درون قلب با او ارتباط بر قرار کنیم.
البته در آغاز که انس با خدا در ما پدید نیامده و انسان با خداوند بیگانه است ارتباط و توجه عمیق به خداوند دشوار است، اما پس از تکرار توجه و یاد خدا و مستمر گشتن ارتباط با او، انسان با خداوند احساس آشنایی می کند و با او انس می یابد و پی می برد که انس با خدا چه لذتی دارد. گاه این انس تا بدان جا می رسد که به جز مواردی که خداوند فرمان داده که به سراغ انجام وظایف خود برود و به امور روزمره زندگی بپردازد، حاضر نیست از انس با محبوب و گفتگوی با او دل بکند.
با این مکه قرآن معمولا در صدد بیان اصول و کلیات است و وارد بیان جزئیات و تفاصیل برنامه ها نمی شود و بیان آنها را به عهده پیامبر صلی الله علیه و آله نهاده است. (101) اما وقتی که به مسأله عبادت و راز و نیاز با خداوند می رسد، به جزئیات نیز اشاره می کند روی آنها تأکید دارد. قرآن در جایی می فرماید:
و سبح بحمد ربک حین تقوم. و من اللیل فسبحه و ادبار النجوم؛ (102) و هنگام که بر می خیزی پروردگارت را تسبیح و حمد گوی، و (نیز) پاره ای از شب و در فروشدن ستارگان تسبیح گوی او باش.
در جای دیگر می فرماید:
و اذکر اسم ربک بکرة و أصیلا. و من اللیل فاسجد له و سبحه لیلا طویلا؛(103)
و نام پروردگارت را بامدادان و شامگاهان یاد کن، و بخشی از شب را در برابر او سجده کن و شب های دراز، او را به پاکی بستای.
ما نباید این مسأله را ساده بگیریم و با بی تفاوتی از کنار آن بگذریم. قرآن که در این مورد به بیان وقت و زمان و تأکید بر نوع عبادت مانند تسبیح و سجده پرداخته است به جهت نقش سازنده و اثر عمیق و اساسی آنها در تکامل معنوی انسان است. اگر غیر از این بود، قرآن تا بدین حد بر آنها تأکید نمی کرد. تأکید قرآن برای این است که ما این آداب را رعایت کنیم و به این دلیل که مستحب هستند، از انجام آنها خودداری نکنیم. نگوییم ما وظایف واجب خود را به درستی انجام نمی دهیم، چه رسد که به مستحبات عمل کنیم و سجده های طولانی داشته باشیم.

لزوم اهتمام به انجام نماز شب و مستحبات و پرهیز از بهانه جویی

بی تردید در جامعه شیعه و مسلمان چندین میلیونی ایران که نظام اسلامی بر آن حاکم است. سزاوارترین افراد به رعایت مستحبات و خواندن نماز شب و داشتن خلوت ها و نجواهای شبانه با خداوند، روحانیون و کسانی هستند که با کتاب و سنت سروکار دارند و ریزه خوار خوان علوم سرشار ائمه اطهار علیه السلام هستند. از دیگران که آشنایی چندانی با معارف اسلامی و آداب شرعی با بی اعتنایی و بی توجهی ما مواجه گردد، پس این دستورات برای کیست و چه کسی باید به آنها عمل کند؟! در روز قیامت، در قبال این سستی ها و کوتاهی ها چه پاسخی خواهیم داشت؟! البته شکی نیست که در وهله اول برای ما تحصیل علم واجب است؛ اما کسی نمی گوید تحصل علم را کنار نهیم و به انجام مستحبات بپردازیم، بلکه سخن در این است که ما می توانیم قدری از اوقاتی را که برای کارهای غیر ضروری و بعضاً بی فایده (نظیر: تماشای فیلم و سریال و مطالعه روزنامه) صرف می کنیم، بکاهیم و به نماز شب و انجام سایر مستحبات اختصاص دهیم. چه بسا ما زمان زیادی را صرف امور پوچ و بی فایده می کنیم و آن گاه با این که قرآن بر سجده های شبانه تأکید دارد، در قبال آن احساس خستگی و بی حوصلگی می کنیم. خداوند درباره مؤمنان و اولیای خود می فرماید: کانوا قلیلا من اللیل ما یهجعون. و بالاسحار هم یستغفرون آنان اندکی از شب را می خوابند و سحرگاهان به استغفار می پردازند.(104) هم چنین به رسولش فرمان می دهد که شب را به عبادت و راز و نیاز سپری کند و تنها اندکی از آن را به استراحت اختصاص دهد. (105) اما ما استراحت و خواب عمیق را بر عبادت و مناجات شبانه ترجیح می دهیم. خداوند خطاب به پیامبر صلی الله علیه و آله می فرماید:
و من اللیل فتهجد به نافلة لک عسی أن یبعثک ربک مقاماً محموداً؛ و پاسی از شب را زنده بدار، تا برای تو (به منزله) نافله ای باشد، امید که پروردگارت تو را به مقامی ستوده برساند.
در احوالات پیامبر صلی الله علیه و آله آمده است که آن حضرت پس از نیمه شب از خواب برخاستند و به مناجات و راز و نیاز و انجام بخشی از نماز شب می پرداختند. سپس مجدداً دقایقی به استراحت می پرداختند و دوباره از خواب برخاستند و به راز و نیاز و انجام بخش دیگری از نماز شب می پرداختند، و به همین ترتیب چند بار تا اذان صبح، پس از استراحت هایی کوتاه، بر می خاستند و به عبادت می پرداختند. این در حالی است که آن حضرت حتی در حال خواب نیز خدا را فراموش نمی کردند.
حال وقتی رسول خدا صلی الله علیه و آله این گونه بوده اند، آیا اگر ما لااقل ده دقیقه از آخر شب را به خواندن نماز شب اختصاص ندهیم. به آن حضرت جفا نکرده ایم؟ اجازه ندهیم وسوسه های شیطانی و بهانه تراشی ها و اشتغال و اهتمام به پاره ای امور، باعث کوتاهی در انجام نماز شب و توجه به خداوند گردد.
یکی از اساتید اخلاق مرحوم حاج آقا حسین فاطمی رحمةالله نقل می کردند که طلبه ای از مرحوم شیخ انصاری رحمةالله سؤال کرد: ارزش و ثواب مطالعه بیشتر است یا نماز شب؟ در آن زمان کشیدن قلیان شایع و رایج بود. از این رو مرحوم شیخ از آن طلبه می پرسند: تو قلیان می کشی؟ او در جواب می گوید: بله. شیخ می فرماید: به جای یکی از آن قلیان ها نماز شب بخوان.
بنابر این باید مراقب باشیم که شیطان ما را وسوسه نکند که استراحت را بر انجام نافله شب ترجیح دهیم و این توفیق بزرگ الهی را از دست بدهیم.
گرچه تکالیف و وظایف واجب ما بسیار است و فرصت نمی کنیم به همه آنها عمل نماییم، اما آیا نباید قدری از وقت خود را به خودسازی و نافله شب اختصاص دهیم؟ برای ما چه چیزی واجب تر و لازم تر از خودسازی و توجه به خداوند و یاد او است؟ آیا تأکیدها و توصیه های قرآن اهمیت این امور را نمی رساند؟ آیا برای این که ما پند بگیریم و به نافله شب و خودسازی و مناجات با خداوند تشویق و ترغیب شویم، حتماً باید شخص خاصی ما را بدان ها توصیه کند؟! آیا تأکید و توصیه قرآن کافی نیست؟! بای توصیه به سجده های طولانی شبانه و راز و نیاز با خداوند آیا توصیه ای بالاتر از توصیه خدا و قرآن وجود دارد؟! ما به دستور و توصیه ای بالاتر از توصیه خدا و قرآن وجود دارد؟! ما به دستور و بی شک مربی و معلمی والاتر از قرآن نیست، اما ما از آن غافلیم و در به در به دنبال کسانی هستیم که بسیار پایین تر از قرآن اند و اصولا مقایسه آنها با قرآن غلط است!
البته در آغاز برای ما دشوار است که وقت زیادی را برای نافله شب و مناجات شبانه اختصاص دهیم.از این رو باید با اهتمام و جدیت، حرکتی مستمر و طولانی در پیش گیریم تا به مرحله ای برسیم که چنان نماز شب و سجده های طولانی برای ما لذت بخش گردد که اگر ساعت ها بدان اختصاص دهیم باز هم احساس خستگی و کسالت نکنیم و نشاط و شادابی خویش را از دست ندهیم. چنان که در امور دنیوی نیز انسان به یکباره به مقصد نمی رسد و نیاز به تمرین و تلاش و حرکت دارد.
در هر صورت، سعی کنیم در هر مرحله ای که هستیم هر مقدار که از ما ساخته است انجام دهیم. اگر نمی توانیم یک ساعت به مناجات و نافله شب بپردازیم، ده دقیقه از نیمه شب را به آن اختصاص دهیم اگر موفق نمی شویم نماز شب را در وقت اداء بخوانیم، سعی کنیم بعد از نماز صبح آن را قضا کنیم. حتی می توانیم در حال حرکت و راه رفتن نافله شب را قضا کنیم. در آغاز نباید انتظار داشته باشیم که حالت توجه و حضور قلبی که اولیای خدا به هنگام ذکر خداوند دارند از ما ساخته باشد؛ و نباید به این بهانه که حالت توجه و اقبال قلب در ما نیست، از انجام آنچه که از ما ساخته است نیز خودداری کنیم؛ چه این که بین ما و آنها فرسنگ ها فاصله است.
تفاوت ذکر الله اکبری که امیرمؤمنان علیه السلام می گوید با ذکری که ما می گوییم از زمین تا آسمان است.ما اگر سالیان زیادی تلاش و تمرین کنیم و حرکتی طولانی و مستمر در راه تعالی و رسیدن به مقامات متعالی ذکر طی کنیم و در میانه راه توقف و عقب گرد هم نداشته باشیم، ممکن است اندکی به مقام ذکر آن حضرت نزدیک شویم. حال اگر در بین راه توقف کنیم و عقب گرد داشت باشیم و امروزمان بدتر از دیروز و امسالمان بدتر از پارسال باشد و به قساوت بیشتری مبتلا شویم، در این صورت امیدی به تکامل ما نیست و نمی توانیم در راه علی علیه السلام حرکت می کنیم و شیعه آن حضرت باشیم.

مجالس ذکر

چنان که ملاحظه کردیم، در برخی از روایات بر پرداختن به ذکر خدا در خلوت و تنهایی تأکید و توصیه شده است و علمای اخلاق نیز بر آن تأکید دارند. اما این توصیه و تأکید مطلق و همیشگی نیست، بلکه در مواردی نیز به تشکیل مجالس عمومی ذکر و شرکت در مجلسی که برای ذکر خدا بر پا گردیده توصیه شده است. در روایتی از رسول خدا صلی الله علیه و آله وارد شده که حضرت فرمودند:
ارتعوا فی ریاض الجنة. قالوا: یا رسول الله و ما ریاض الجنة؟ قال: مجالس الذکر، اغدوا و روحوا و اذکروا...؛ (106) بخرامید در باغ های بهشت. اصحاب گفتند: ای رسول خدا، باغ های بهشت چیستند؟ حضرت فرمودند: باغ های بهشت مجالس ذکرند. در بامداد و شامگاه به یاد خدا باشید.
سخن رسول خدا صلی الله علیه و آله بیان گر یک نکته مهم تربیتی و تأثیر مهمی است که اجتماع های شایسته می توانند در حرکت انسان به سوی کمال داشته باشند. افراد عادی، معمولا در تنهایی رغبت و علاقه چندانی به انجام برخی شعایر و برنامه های دینی ندارند اما اگر دیگران در کنار خود ببینند، نشاط و انگیزه در آنها پدید می آید. مثلا با همه فضیلت و اهمیتی که احیای شب قدر و انجام مراسم و اعمال آن دارد، بیشتر ما در تنهایی نشاط و انگیزه لازم برای بیدار ماندن در آن شب و انجام اعمال آن را نداریم. اما اگر شب قدر به مسجد برویم نشاط و انگیزه در ما پدید می آید و با سایر مردم آن شب را تا صبح بیدار می مانیم و به عبادت و انجام برنامه های شب قدر می پردازیم و چندان احساس خستگی و کسالت نمی کنیم. برخی از شعایر مذهبی، نظیر عزاداری، اصولا به صورت انفرادی انجام نمی شوند و تشکیل جلسه و جمع شدن افراد، برای انجام آنها لازم است. تشکیل اجتماعات برای انجام این شعایر موجب تشویق موجب تشویق و ترغیب دیگران و دعوت به خیر می گردد. بر این اساس، پیامبر صلی الله علیه و آله شرکت در مجالس ذکر ( و هر مجلسی که برای بزرگداشت و احیای دین و توسل به اهل بیت علیه السلام برپا می گردد) را به مثابه وارد شدن به باغ های بهشت معرفی می کنند. رسول خدا صلی الله علیه و آله سپس اضافه می کنند.
و من کان یحب أن یعلم منزلته عند الله فلینظر کیف منزلة عنده، فان الله تعالی ینزل العبد حیث أنزل العبد الله من نفسه، و اعلموا أن خیر أعمالکم عند ملیککم و أزکاها و أرفعها فی درجاتکم و خیر ما طلعت علیه الشمس ذکر الله تعالی اخبر عن نفسه فقال: أنا جلیس ممن ذکرنی.
و کسی که مایل است منزلت خود را در نزد خدا بداند، بنگرد منزلت خدا در نزد او چگونه است. همانا رتبه هر کس نزد خدا به اندازه رتبه خدا نزد وی است .همانا برترین اعمال شما نزد مالک شما و پاکیزه ترین آنها و مؤثرترین آنها در بالا بردن درجات شما و بهترین چیزی که خورشید بر آن طلوع کرده است ذکر خداوند متعال است.
زیرا که خداوند از خویش خبر داد و فرمود: من هم نشین کسی هستم که مرا یاد کند.