فهرست کتاب


راه جوان ماندن با غذا و داروهای گیاهی

احمد صادقی اردستانی

3- آلودگیهای جنگی و جنائی!

داستان غمبار آلودگیهای جنگی و جنایی در طی قرن اخیر، از یک طرف داستان بسیار دلخراش و سوزنده است، و از طرف دیگر عمق این جنایت فضاحت بار از سوی کشورهای قدرتمند، بر جان و مال و زنان و کودکان و حتی گیاهان و بخشهای مختلفی از کشورهای مورد تجاوز و تحت ستم، رسوائی تاریخی فراموش ناشدنی خواهد بود!
بدین لحاظ این ماجرا، دامنه وسیع و سخن بسیار دارد، اما در این نوشتار که در پی ارائه شیوه بهداشتی و راز جوان ماندن و طول عمر می باشیم، و مجامع علمی و بهداشتی جهان با صرف هزینه های کلان و بکارگیری نیروهای گسترده انسانی، می کوشند موانع راه سلامت انسان را هموار سازند، به عنوان شناسایی و چاره اندیشی برای رفع آلودگیهای جنگی و جنایی، ناچار شرح دردناکی از بکارگیری سلاح های شیمیایی و میکربی مخرب و نابود کننده، از سوی کشورهای متجاوز و قدرتمند غارتگر، به منظور پیشگیری و حتی رفع تضاد، در ادعاهای مغرورانه آنها، بطور خلاصه مورد آرزیابی قرار می گیرد.
از جنگ جهانی اول و قرار دادنامه 1925 مسیحی ژنو، که بکارگیری سلاحهای شیمیایی را در جنگها ممنوع اعلام می دارد، و اکثریت کشورها آن را نیز به امضاء رسانده اند، اکنون (1988)، 63 سال می گذارد، در طول سالهای جنگ جهانی دوم، بین سالهای 45-1935 اروپا در صحنه کار زار از اینگونه سلاحها استفاده نکرد، ولی مدتی بعد روشن شد، ژاپن در جنگ علیه چین از این گونه سلاحها استفاده کرده است. (260)
در طی جنگ ویتنام که سال 1960 شروع شد، و یازده سال طول کشید، استفاده وسیع از ماده و مواد شیمیایی که بصورت اسپری روی جنگلها و مزارع ریخته شد، باعث نابودی گیاهان گردید، و با گذشت سالها از پایان جنگ ویتنام، اثرات سرطان زایی و موتاژنیک مواد مزبور، هنوز مورد بحث است! (261) روزنامه ژاپنی آساهی می نویسد: سلاحهای شیمیایی که در جنگ ویتنام توسط آمریکا علیه مردم این کشور بکار رفت، هنوز بر زندگی و سلامت مردم جنوب شرقی آسیا اثر دارد،!
پنتاگون (وزارت دفاع آمریکا) می گوید: این سلاحها تنها برای از میان رفتن جنگلها ساخته شده، ولی تأثیر آن فقط به گیاهان محدود نبوده، بسیاری از مادرانی که در نقاط بکار رفتن این سلاحها می زیستند، هنوز کودکان فلج به دنیا می آورند!
به نوشته روزنامه ( آساهی) آمریکا آن قدر مواد شیمیایی روی ویتنام فرو ریخت، که یک پنجم این کشور را، به جنگلهای مرگ تبدیل کرد! (262)
پس از چند سال، در سال 1980 (کوبا) نیز مورد حملات سلاحهای شیمیایی توسط (سیا - CIA) قرار گرفت، اریتره نیز بوسیله اتیوپی مورد حمله های شیمیایی گازهای اعصاب اهدائی شوروی واقع شد، در لائوس و کامبوج و افغانستان هم بنا به ادعای وزارت دفاع آمریکا، مردم این کشورها گرفتار سلاحهای شیمیایی می شوند، و تلفات زیادی می دهند! (263)
الف - ذخائر شیمیایی آمریکا و شوروی
وضعیت قدرت طلبی، و رقابتهای خود کامانه تسلیحاتی دو قطب غرب و شرق، در جهت نیل به به اهداف شوم استکباری، خویش، و سلطه علیه دولتها و ملتهای استقلال طلب و آزادی خواه و انقلابی، به جایی رسیده که طبق بر آورد آمریکاییها چنین عنوان می شود، که چیزی در حدود 30 الی هفتاد هزار تن از سلاحهای شیمیایی مختلف، توسط شوروی ها ذخیره سازی شده، و چنین بر آورد می شود، که در حال حاضر آمریکا نیز در حدود 40 هزار تن از سلاحهای شیمیایی که بخشی از آن شامل گازهای اعصاب است، در خاک آلمان غربی نگهداری می کند، و از سال 1981 ریگان رئیس جمهور آمریکا، سعی بر این داشته که، یک بودجه 8 میلیارد دلاوری رات در کنگره آمریکا به تصویب برساند، که قسمتی از آن جایگزین نسل جدید، از سلاحهای حاوی گاز اعصاب می گردد. (264)
در این روزها هم، بنا به اعتراف برخی از دیپلماتهای غربی، که خواسته اند نام آنها فاش نشود، کماندوهای شوروی و سربازان ارتش افغانستان، علیه مجاهدین مسلمان و ملت در بند آن کشور، سلاحهای شیمیایی استفاده کرده اند، که در نتیجه تعدادی کشته، برخی مسموم، بعضی خون استفراغ کرده، و بر پوست افرادی هم تاول ایجاد شده است! (265)
ب - حمله های شیمیایی علیه نیروهای ایران
عراق نیز در جنگ هشت ساله ای که (1980-1988) با تحریک و معاونت قدرتهای غرب و شرق علیه ایران اسلامی آغاز کرد، علیرغم تعهدات خویش، بارها از سلاحهای میکربی و شیمیایی استفاده کرده، و هزاران نفر از نیروهای ایران، و حتی کردهای عراقی را در شهر حلبچه شهید و معلول نمود، و با وجود این که مجامع بین المللی این عمل وحشیانه را بارها ممنوع و محکوم اعلام کردند، و حتی آمریکا هم چنین تجاوز آشکاری را تأیید و به حسب ظاهر تقبیح نمود در عین حال این رژیم خودکامه همچنان به جنایات تاریخی فراموش ناشدنی خود ادامه می دهد، و با کمال تأسف، بنا به گزارش خبرگزاری آلمان غربی از هامبورگ طارق عزیز، وزیر خارجه عراق، اعتراف کید؛ گازهای سمی مورد استفاده این کشور در جنگ ایران و عراق، عمدتا از طریق اروپا تأمین شده است. (266)
البته همانطور که بیان کردیم، اینگونه آلوده نمودنهای محیط زیست انسانی، و چنین جنایت هولناک جنگی را از سوی عراق، مجامع بین المللی و حقوقی هم محکوم و ممنوع کردند، و اخیراً نیز پارلمان اروپا در استراسبورگ در شرق فرانسه با تصویب قطعنامه ای بار دیگر بکارگیری جنگ افزارهای شیمیایی، توسط رژیم عراق علیه غیر نظامیان و رزمندگان کرد این کشور را محکوم کرد! (267) اما به دلیل حمایت ها و همکاریهای مستقیم و غیر مستقیم دولتهای استکباری شرق و غرب، ریشه اینگونه جنایتها و تجاوزهای آشکار ضد بشری بطور کلی قطع نگردیده است، و همچنان ضربات دردناک آن به پیکر ملل بی گناه نواخته می شود!
ج - عوارض زیستی مواد شیمیایی
عوارض و زیانهای سلاحهای حاوی مواد شیمیایی و میکربی، چیز ساده و زودگذری نیست که صرفاً در شیوه ها و چاره جویی های مسائل بهداشتی و سلامت محیط زیست مورد ارزیابی و پیشگیری قرار گیرد، بلکه برای نیل به این هدف، باید گرگهای آدم نمای استکباری را سر جای خود نشانید، تا اضافه بر سلامت محیط زیست انسانی، اصولاً جان و هستی میلیونها زن و کودک و انسانهای بی گناه و بی پناه از لهیب آتش جنگهای سلطه طلبانه و تجاوزگرانه مصون بماند، اما به منظور توجه بیشتر حداقل به سلامت محیط زیست، گوشه ای از عوارض و ضایعات بکارگیری سلاحهای شیمیایی را که (بررسی های کامل علمی آن به طور جداگانه باید انجام شود و کارشناسان بیان کرده اند) مطالعه می کنیم.
مواد شیمیایی که در جنگ عراق علیه ایران اسلامی بکار گرفته شد، و نیز سایر مواردی که خردل، تابون و سایر مواد میکربی به کار رفته عموماً دارای آثار پوستی، مانند سوزش، تاول زدن، گازهای خفه کننده، سرطان زا، فلج کننده، موثر در سیستم اعصاب، رعشه آور، و دهها بیماری صعب العلاج و مهلک، فجایع دردناک و جبران ناپذیری روی انسانهای بی گناه و حتی نابودی جانداران و گیاهان و زمین و نسلهای آینده خواهد بود. (268)
و یکی از آثار شوم اینگونه جنگها و چنین تجاوزات شیمیایی و میکربی اینست که دو میلیون کودک ویتنامی معلول و معیوب هستند و با دستها و پاهای چوبی، در کنار ویرانه های شهر و محل سکونت خود، زندگی رقت بار و رنج آوری را بسر می برند! (269)
بنابر این، همانطور که در بالا بیان کردیم، به منظور حفظ محیط زیست انسانی و اصولاً حفظ حیات و هستی انسانها، باید چاره های اساسی اندیشیده، و انسانهای دلسوز و شرافتمند جوامع بشری، همگان باید به خود آیند و خودکامگی های شرم آور دولتهای استعماری و استکباری را مهار سازند، و ارزشهای معنوی و انسانی را شیوه رفتار خود قرار دهند، و بدانند تباه ساختن انسانهای بی گناه و حتی کشتار در حال خواب نیمه شب، و آلوده و مسموم کردن زندگی و خانه و کاشانه، و آب و مزارع و نسل آنان، گناه سخت و خیانت نابخشودنی است، و در هیچ شرائطی آلوده ساختن و مسموم نمودن محیط زیست و مواد خوراکی سالم خدادادی انسانها مجاز نخواهد بود، روش بسیار ارزشمند آئین اسلام و سیره عملی مسلمانان بگونه ایست که حتی نسبت به کافران در حال جنگ نسبت به خود، عمل آلوده ساختن و مسموم نمودن آب و مواد خوراکی آنان را مجاز نمی شمارد.
از پیامبر عالیقدر اسلام روایت شده: نهی رسول الله (ص) ان یلقی السم فی بلاد المشرکین. (270)
آن حضرت مسلمانان را منع می کرد، از اینکه به هنگام جنگ در شهرها و سرزمینهای دشمنان کافر، سم بریزند، و محیط زندگی آنان را مسموم و آلوده سازند.
باری، پس از آنکه زیانهای بی مبالاتی زندگیهای شهرنشینی امروز را در مورد آلوده ساختن محیط زیست، خطر آلودگیهای قهری و طبیعی زندگی ماشینی امروز را برای شرائط سالم زندگی، و نیز ضرورت مبارزه با آلوده سازیهای جنگی و جنایی قدرتمندان متجاوز را به منظور پیشگیری و مبارزه با ریشه ها و عوامل شیمیایی و میکربی فاجعه آور، مورد بررسی قرار دهیم، بر این اساس که محور اصولی این فصل بررسی احادیث اسلامی در جهت حفظ محیط زیست سالم و برقراری سلامت انسانها و جوان ماندن و طول عمر آنان بود، اندکی هم دستورات و مقرراتی را که آئین مقدس اسلام، به منظور نظافت و طهارت و سلامت محیط زیست انسانی مقرر داشته است مورد مطالعه قرار می دهیم.
به منظور اینکه محیط زیست انسان و حتی موجودات زنده، از خطر آلودگیها و آفات محفوظ بماند، و مخصوصاً انسان بتواند در شرائط مناسب و سالم زیستی، راه زندگی خود را، در جهت رفاه و تعالی معنوی ادامه دهد، دستورات و مقررات بسیار وسیع و دقیق و گسترده ای از سوی اسلام تنظیم شده، و براستی می توان اذعان نمود، آن طور که اسلام روی حفظ سلامت و محیط زیست انسان عنایت جدی به عمل آورده، در هیچ مذهب و مکتب و نظامی این قدر تأکید مبذول نشده است.
البته رسیدگی و ارائه مطلب در این زمینه آن قدر گسترده و فراوان است، که نیازمند به حوصله زیاد، و مبحث جداگانه ایست، اما از باب اینکه ادعای بدون دلیلی صورت نگرفته باشد، و خوانندگان و اهل تحقیق نیز، موضوع بررسی اینگونه مسائل اجتماعی اسلام را، از دیدگاههای مختلف علمی پیگیری کنند، در اینجا روش برخورد اسلام را با آلودگیهای محیط زیست، در دو محور خلاصه، مورد بررسی قرار می دهیم.
د- ضرورت طهارت و نظافت
برای اینکه ضرورت طهارت و رعایت نظافت، و حتی عمران و آبادانی شهرها و محیط زیست را تبیین کرده باشیم، موارد زیر را مورد مطالعه قرار می دهیم.
1- طهارات چه بمعنای رفع آلودگیها و نجاسات، و چه به صورت وضو و غسل و شستشوی بدن در اسلام یک دستور واجب و اجتناب ناپذیر قلمداد شده است.(271)
2- در قرآن کریم بلدة طیبه (272) به عنوان شهر پاک و پاکیزه مورد ستایش و تعظیم قرار گرفته است.
3- در زمینه اینکه حمام و مکان شستشوی و نظافت در خانه، در محل مناسبی به دور از محیط زندگی قرار داشته باشد و حتی الامکان محل سکونت دائمی از خطر آلودگیهای فاضلاب شستشوی بدن محفوظ بماند، امام باقر (ع) فرموده است: اجعلوا الحمام فی الناف الدار. (273)
حمام و محل شستشوی بدن را، در کنار خانه و به دور از محل دائمی زندگی خود قرار دهید.
4- با توجه به اینکه در آن روزگار، زندگی از تمدن و فرهنگ مناسبی برخوردار نبود، و عمل دفع فضولات بدن، در هر جا پیش می آید، انجام می شد، و قهراً آلودگی به دنبال داشت، اسلام این بی مبالاتی و هرج و مرج را نمی پسندید، و به عنوان مبارزه با این شیوه غلط و آفت زا، امام باقر (ع) فرموده است. من فقه الرجل ان یختار موضعاً لبوله (274)
از نشانه های دانائی انسان این است که، برای انجام ادرار خود، محل مناسب و منظمی انتخاب کند، و از آلوده کردن جاهای دیگر بپرهیزد.
5- در مورد نظافت خانه و محل سکونت، پیامبر اسلام فرموده: نظفوا افنیتکم.(275)
خانه ها و محل زندگی خود را از آلودگیها پاک و نظیف گردانید.
6- نظافت و پاک نگهداشتن خیابان و کوچه و معابر عمومی نیز از وظائف بسیار پر اهمیتی است که مورد توجه و تأکید اولیاء بزرگوار اسلام بوده و امام علی (ع) نیز فرموده: طیب الشارع من اخلاق النبیین. (276) پاک نگهداشتن خیابان و معابر عمومی، از خصلتها و شیوه های پیامبران الهی است.
7- عمران و آبادانی، و خدمات شهری، که یک مصداق آن با به وجود آوردن درختکاری و جنگلکاری، و به وجود آوردن فضای سبز، صورت می گیرد، موضوع بسیار ارزشمندی است که، امام علی (ع) در فرمان تاریخی خود به مالک اشتر استاندار مصر، دستور می دهد: ولیکن نظرک فی عمارة الارض، ابلغ من نظرک فی استجلاب الخراج.(277)
حتماً باید نظر تو در باره عمران و آبادانی زمین بیشتر باشد، از توجه در مورد جمع آوری خراج و مالیات و مسائل مالی.
ه- مبارزه با نجاست و آلودگیها
پس از برخورد اثباتی جهت برقراری پاکیزگی و سالم نمودن محیط زیست، روش دیگر اسلام را در این زمینه، شیوه مبارزه ای با علل آلودگی ها، و اعمالی که محیط زیست را تباه می سازد، می توان دریافت داشت، در این زمینه هم موارد زیر را به عنوان برخوردهایی که منجر به برقراری محیط پاکیزه و سالم می شود، باید به حساب آورد:
1- وجوب غسل جسدهای مردگان، در فقه اسلامی یک مسئولیت اجتماعی برای همه مسلمانان است، و این عمل غیر از اینکه یک وظیفه دینی است، یکی از نتائج آن پیشگیری از آلوده نمودن محیط زیست نیز می باشد.(278)
2- ضرورت دفن و خاکسپاری بدنهای اموات نیز، یک دستور واجب است که علاوه بر رعایت جهات دیگر، در جهت حفظ سلامت محیط زیست نیز این عمل نقش موثری خواهد داشت.(279)
3- در اسلام، ادرار کردن و در آب جاری و آلوده نمودن آن، عملی ناپسند و ممنوع معرفی شده، و پیامبر اسلام فرموده: ان للماء اهلا و سکاناً: (280)
در آب موجوداتی زندگی می کند، و قهراً آزردن و آلوده نمودن محیط زیست آنان و سایر موجودات، مجاز نخواهد بود.
4- اصولاً افراد کثیف و آلوده، و همچنین افرادی که محیط زندگی را آلوده و تباه می سازد، مورد تنفر اسلام و خشم خداوندی واقع می شوند.
امام علی (ع) فرموده است: ان الله یبغض من عباده القاذوره، (281)
خداوند نسبت به بندگان کثیف و آلوده، خشمناک و متنفر است.
5- به منظور پیشگیری از به وجود آمدن محیط آلوده زیستی، در اسلام، از جمله اعمالی که ممنوع و غیر مجاز اعلام گردیده، ادرار در معابر عمومی و مکانهای حساسی که برای انتقال آلودگیها و میکربها، نقش مستقیم و موثری دارد، می باشد، برای این منظور پیشوایان بزرگوار اسلام توصیه اکید فرموده اند، از ادرار کردن در این مورد و مکانها خودداری شود: کنار جویها و نهرهای آب، در کوچه و خیابان و محل رفت آمد افراد، زیر درختان میوه دار، پشت دیوارهای خانه های مردم، در محوطه هاو میدانها و محلهایی که افراد توقف و استراحت می نمایند، و نزدیک چاههایی که از آب آن استفاده آشامیدنی می شود، و روی قبرها و گورستانها که طبعاً افراد در آن رفت و آمد و تماس برقرار می کنند.(282)
مبارزه با آلودگیها و ناشایستگیها در محیط زیست، آن قدر از نظر اسلام دارای اهمیت است، که حتی از کوچکترین وسیله و زمینه و چیزی که ممکن است، برای آلوده نمودن ساحت زندگی نقشی داشته باشد، از آن پیشگیری به عمل آمده است.
در روایت می خوانیم: ان رسول الله (ص) امر بدفن سبعة اشیاء من الانسان: الشعر، و الدم، و الظفر، و الحیض، و المشیمة، و السن و العلقة. (283)
پیامبر عالیقدر اسلام، دستور داده است: هفت چیز جدا شده از انسان دفن و محور شود، آنها عبارتند از: موهای از بدن جدا شده، خون، ناخن چیده شده، خون عادت ماهیانه زنان، بچه دان زن پس از زایمان، دندان کشیده شده: نطفه های ساقط شده.
اکنون توجه فرمایید، اسلامی که با حداقل و جزئی ترین موارد و عناصر آلوده و آلوده کننده محیط زیست، از قبیل موی جدا شده، دندان کشیده شده، و ناخن گرفته شده، اینگونه برخورد می کند، و رضایت نمی دهد، تا این اندازه هم محیط اجتماع و فضای زندگی را آلوده کنیم، درباره آلودگیهای سنگین، و بزرگ مانند: ریختن کود زباله و سایر تباهکاریهای زشت و اخلاقی و اجتماعی، چگونه برخوردی خواهد داشت؟ آن وقت آیا روح اسلام و مقررات حیاتبخش این آئین آسمانی، به هیچ مسلمانی اجازه خواهد داد، به خاطر بی مبالاتی و کم توجهی، راحت طلبی ظاهری خود، شهر و روستا، اداره و کارخانه، و کوچه و خیابان، و خلاصه محیطی را که خود و دیگران در آن زندگی می کنند، با ریختن زباله و هر گونه مواد آلوده و آلوده کننده ای، خراب و تباه نمایند؟ !
آری، اگر چنین محیطهای آلوده ای وجود نداشته باشد، و اگر هر کسی در مورد حفظ محیط زیست خود را مسئول بداند، مقررات اخلاقی و بهداشتی را رعایت نماید، با عوارض و مظاهر آلودگیها و کثیف کاریها مبارزه کند، طبعاً محیط زندگی هم به صورت فضای سالم و طراوت بخشی در خواهد آمد، و بدیهی است چنین محیطی روی سلامت انسانها، و جوان ماندن و طراوت زندگی آنان، و طول عمر و موفقیت آنها تاثیر فوق العاده ای، خواهد داشت، و افراد چنین میحطهائی هم، زندگی را با برکت و فعالیت و دراز عمری سپری می کنند.
چنانکه تعدادی از افراد، و از جمله درویش حسین با داشتن چهار همسر و یازده فرزند، و یکصد و بیست سال عمر، هنوز خود را جوان و پرنشاط می داند، و فعالیت می کند. (284) حاج ابوالقاسم عندلیبی جغتافی با انجام چهار ازدواج و داشتن نود پسر و دختر و نوه و نبیره، حدود 150 سال عمر همچنان به عبادت و کار و فعالیت ادامه می دهد، و موفقیت و طول عمر خود را مرهون عبادت و خودداری از اعتیاد می داند (285)
شیر علی مسلم اف پیرترین مرد شوروی، با 166 سال عمر در دهکده بارزاور آذربایجان آن کشور زندگی کرد، 23 فرزند، و بیش از 200 نوه داشت و همچنان بکار کشاورزی و زراعت می پرداخت، (286) و بیان و دیگرانی که دارای طول عمر پر برکت گردیده اند. سلامت و موفقیت خویش را مرهون عبادت و ایمان، و مدیون فضای باز و سالم و محیطهای آرام و به دور از آلودگیهای شهری و ماشینی دانسته اند!

فصل دهم ارزش عمر مفید و پربرکت

در مورد عمر و طول عمر، آنچه مهم است، مفید بودن، برکت داشتن، و بهره برداری صحیح از آن می باشد، بگونه ای که انسان بتواند، از این نعمت و فرصتی که در اختیار دارد، برای کسب لیاقت، برقراری خدمت به جامعه، خوشی و لذت مشروع و بالاخره رشد و تکامل انسانی خویش استفاده بنماید، زیرا:
عمر اگر خوش گذرد، زندگی نوح کم است - ور بسختی گذرد، نیم نفس بسیار است
بنابراین، چه افرادی که جوان هستند، و چه افرادی که بین کهسنالی و پیری رسیده اند، درباره عمر خویش، موضوعات:
عمر نعمت الهی است، هر نعمتی شکر نعمت لازم دارد، این نعمت مورد سؤال و باز خواست الهی واقع می شود، ضایع نمودن فرصت عمر به هیچ وجه مطلوب نیست، روی ایام عمر باید حساب داشت، و از فرصت طلایی آن برای رشد و تکامل خویش و باقی گذاشتن باقیات الصالحات، و خدمات مختلف به جامعه، باید دقت و مراقبت لازم را که در زیر توضیح می دهیم، بکار گیریم.

1- باز خواست از مدت عمر

چون عمر که به انسان عطا شده، یک نعمت بزرگ الهی است، و آن را با هیچ چیزی نمی توان مبادله کرد، در روز قیامت، یکی از محاسبات الهی روی آن انجام می گیرد.
در این باره امام صادق (ع) فرموده است: از مواعظ لقمان حکیم به فرزند خویش این بود که: واعلم انک ستسأل غداً اذا وقفت بین یدی الله عز و جل عن اربع: عن شبابک فیما ابلیته، و عن عمرک فیما افنیته و من مالک مما اکتسبته و فیما انفقته، فتأهب لذلک و اعدله جواباً.(287)
فرزندم! این را بدان، بزودی در روز قیامت، آن گاه که در پیشگاه عدل الهی قرار گرفتی، از تو درباره چهار موضوع سؤال و مؤاخذه خواهد شد، پرسیده می شود: جوانی خود را در چه مسیری تباه کردی؟ عمر خود را در چه مواردی فنا ساختی؟
مال و ثروت خود را از چه منابعی بدست آوردی، و آن را در چه کارهائی مصرف نمودی؟
بنابراین، فرزندم، خود را برای پاسخ دادن به این سؤالها، آماده و مهیا گردان.
پیامبر عالیقدر اسلام، نیز فرموده است: ان العبد لا تزول قدماه یوم القیامة، حتی تسأل عن عمره فیما افناه، و عن شبابه فیما ابلاه (288)
وضع هر بنده ای چنین است، که روز قیامت قدم از قدم بر نمی دارد، مگر اینکه از عمر او باز خواست می شود که، آن را در چه مسیرهائی سپری کرده؟ و نیز روزگار جوانی خود را در چه مواردی گذرانده است؟!