تسنیم تفسیر قرآن کریم جلد 1

نویسنده : آیت الله عبدالله جوادی آملی

4 - مصادیقی از ضال و مغضوب

عن معاویة بن وهب قال: سألت أبا عبدالله (علیه السلام) عن قول الله: غیر المغضوب علیهم و لا الضالین، قال: هم الیهود و النصاری (1247)
عن أمیرالمؤمنین (علیه السلام ): (غیر المغضوب علیهم )، قال: هم الیهود الذین قال الله فیهم: ( ... من لعنه الله و غضب علیه (1248)
و لا الضالین، قال: و هم النصاری الذین قال الله فیهم: ... قد ضلوا من قبل و أضلوا کثیرا (1249)
عن الصادق (علیه السلام ): المغضوب علیهم النصاب، و الضالین الشکاک الذین لا یعرفون الامام (1250)
اشاره: معرفی یهود به عنوان مغضوب علیهم و مسیحیان به عنوان ضالین در روایات از باب جری و تطبیق است، نه تفسیر؛ چون هر دو گروه هم مورد غضبند و هم گمراه؛ گرچه در هر کدام، یکی از آن دو صفت بارزتر است اما این دو از هم جدا نیستد، بلکه هر گمراهی به میزان گمراهیش گرفتار غضب الهی است و هر مغضوبی به اندازه مغضوب بودنش گمراه است .

5 - نعمتهای ناب و مشوب در بهشت

عن النبی صلی الله علیه و آله و سلم: ( و مزاجه من تسنیم ) (1251)، قال: هو أشرف شراب فی الجنة یشربه محمد و آل محمد و هم المقربون السابقون: رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم و علی بن أبی طالب و الائمة و فاطمة و خدیجه صلوات الله علیهم و ذریتهم ... (1252)
تسنیم، أشرف شراب فی الجنة یشربه محمد و آل محمد صرفا و یمزج لأصحاب الیمین و سائر أهل الجنة (1253)
اشاره: آنچه در بهشت یافت می شود، اعم از نوشیدنی و خوراکی، از قذارتهای زیانبار مصون است، لیکن خلوص، صفا و ناب بودن مراتبی دارد و مراتب آن بر اساس خلوص ایمان، صفای اعتقاد و ناب بودن اعمالی است که مؤمنان در دنیا به آنها موفق شده اند و چون عقاید و اخلاق و اعمال اهل بیت (علیهم السلام ) از هر نظر خالص بوده است، از این رو آنان از چشمه تسنیم برخوردارند که مقداری از آن چشمه در شراب ابرار و اصحاب یمین ممزوج می شود .

6 - نعمتهای ظاهری زمینه گمراهی

عن أمیرالمؤمنین (علیه السلام ): نسأل الله سبحانه أن یجعلنا و ایاکم ممن لا تبطره نعمة، (1254) فاتقوا سکرات النعمة و احذروا بوائق النقمة (1255)، تسکرون من غیر شراب بل من النعمة و النعیم (1256)، أیها الناس لیرکم الله من النعمة و جلین کما یراکم من النقمة فرقین، (1257) ما لعلی و لنعیم یفنی و لذة لا تبقی (1258)، و کل نعیم دون الجنة محقور (1259)
اشاره: نعمت ظاهری اگر همراه با نعمت معنوی و توفیق الهی نباشد ابزار مناسبی برای تحریک شهوت و غضب از یک سو و اغوای وهم و خیال از سوی دیگر خواهد شد و شیطان با تسخیر قوای تحریکی و ادراکی افراد مترف آنها را به اسراف و طغیان کشانده، تباه می کند . از این رو مردان الهی از خداوند حسنات دنیا را طلب می کنند، چنانکه حسنات آخرت را می خواهند، نه هر گونه کالای دنیایی را . (1260)
و الحمد لله رب العالمین
...................) Anotates (.................
1) سوره نجم، آیه 4.
2) سوره نجم، آیه 5.
3) سوره نجم، آیه 6.
4) سوره اسراء، آیه 9.
5) سوره نور، آیه 40.
6) بحار، ج 98، ص 20.
7) سوره اعراف، آیه 45.
8) تفسیر موضوعی قرآن کریم، ج 1 (قرآن در قرآن).
9) سوره بقره، آیه 25.
10) سوره قمر، آیه 55.
11) بحار، ج 44، ص 3؛ علم الیقین، ج 2، ص 1253.
12) سوره انسان، آیه 21.
13) سوره مطففین، آیات 27 - 28.
14) بحار، ج 94، ص 266، دعای روز 21 هر ماه.
15) سوره مدثر، آیه 31.
16) سوره قلم، آیه 52.
17) سوره سبأ، آیه 28.
18) سوره فرقان، آیه 1. مراد از عالمین در برخی استعمالهای قرآنی آن، مردم یک عصر است و در برخی موارد، مانند این آیه، مردم عصری خاص و اعصار پس از آن، و در برخی موارد، همانند آیه کریمه (الحمد لله رب العالمین) نه تنها اعصار گذشته و آینده است، بلکه عوالم غیر انسانی مانند عالم فرشتگان و جن و عالم جماد و نبات را نیز در بر می گیرد؛ مگر آن که شاهدی بر اختصاص به غیرنبات و جماد اقامه شود.
19) سوره مدثر، آیه 36.
20) سوره روم، آیه 30.
21) بحار، ج 16، ص 323.
22) سوره مائده، آیه 15.
23) سوره نساء، آیه 174.
24) سوره تغابن، آیه 8.
25) سوره اعراف، آیه 157.
26) وصف قرآن به مبین در آیات فراوانی آمده است؛ مانند: آیه 1 از سوره های یوسف، حجر، و نمل و آیه 2 از سوره قصص و آیه 69 از سوره یس و...
27) سوره نور، آیه 35.
28) سوره نحل، آیه 89.
29) سوره محمد صلی الله علیه و آله و سلم، آیه 24.
30) سوره اسراء، آیه 88.
31) بحار، ج 75، ص 278.
32) سوره محمد صلی الله علیه و آله و سلم، آیه 24.
33) سوره یونس، آیه 57.
34) سوره بقره، آیه 2.
35) سوره نازعات، آیه 45.
36) سوره یس، آیه 70.
37) سوره نازعات، آیه 45.
38) سوره مریم، آیه 97.
39) سوره فرقان، آیه 1.
40) سوره جمعه، آیه 2.
41) سوره نحل، آیه 125 .
42) بحار، ج 58، ص 65 .
43) سوره زمر، آیه 27 .
44) سوره انبیاء، آیه 22.
45) سوره ملک، آیات 3 - 4 .
46) سوره زمر، آیه 29 .
47) سوره عنکبوت، آیه 43 .
48) نهج البلاغه، حکمت 77 .
49) مفاتیح الجنان، مناجات شعبانیه .
50) سوره جمعه، آیه 2.
51) سوره ق، آیه 45 .
52) سوره شوری، آیه 7.
53) سوره شوری، آیه 52 .
54) سوره بقره، آیه 183 .
55) سوره اعراف، آیه 26.
56) سوره بقره، آیات 196 - 197 .
57) سوره بقره، آیه 187 .
58) سوره توبه، آیه 103 .
59) سوره مائده، آیه 27 .
60) نور الثقلین، ج 1، ص 615 .
61) سوره طارق، آیات 13 - 14 .
62) سوره منافقون، آیه 8.
63) سوره منافقون، آیه 7.
64) سوره فصلت، آیات 41 - 42 .
65) سوره نساء، آیه 32 .
66) سوره فاطر، آیه 27 .
67) سوره انعام، آیه 141 .
68) سوره انبیاء، آیه 30 .
69) سوره بقره، آیه 151 .
70) سوره بقره، آیه 239 .
71) نهج البلاغه، خطبه 1، بند 37 .
72) سوره نساء، آیه 113 .
73) سوره بقره، آیه 216 .
74) سوره بقره، آیه 177 .
75) سوره شعراء، آیات 88 - 89 .
76) سوره زمر، آیات 17 - 18 .
77) سوره فصلت، آیه 33 .
78) سوره نساء، آیه 69 .
79) سوره نساء، آیه 162 .
80) سوره نساء، آیه 174 .
81) سوره تغابن، آیه 8.
82) سوره اعراف، آیه 157 .
83) سوره مائده، آیه 15 .
84) سوره مزمل، آیه 5.
85) سوره واقعه، آیات 77 - 79 .
86) سوره مزمل، آیه 5 .
87) سوره حشر، آیه 21 .
88) سوره اسراء، آیه 88 .
89) سوره بقره، آیه 24.
90) سوره اسراء، آیه 9.
91) جوهری در صحاح می گوید: و الأدب ایضا: مصدر أدب القوم یأدبهم بالکسر: اذا دعاهم الی طعامه و الادب: الداعی ... و یقال أیضا: آدب القوم الی طعامه یؤدبهم ایدابا ... و اسم الطعام المأدبة و المأدبة ( ج 1، ص 86، أدب ) . ابن فارس نیز در مقاییس اللغة می گوید: فالأدب أن تجمع الناس الی طعامک و هی المأدبة و المأدبة ( ج 1، ص 74 ) . در تاج العروس نیز آمده است: و المأدبة ... کل طعام صنع لدعوه ... او عرس وجمعه المآدب ( ج 2، ص 13 ) . همچنین ابن أثیر در نهایه می گوید: ...المأدبة و هی الطعام الذی یصنعه الرجل یدعو الیه الناس و منه حدیث ابن مسعود: القرآن مأدبة الله فی الارض ، یعنی مدعاته . شبه القرآن بصنیع صنعه الله للناس لهم فیه خیر و منافع ( ج 1، ص 30 ) .
92) بحار، ج 89، ص 19 .
93) بحار، ج 89، ص 107 .
94) سوره مطففین، آیه 14 .
95) سوره حج، آیه 46 .
96) سوره نمل، آیه 81 .
97) سوره توبه، آیه 87 .
98) سوره اعراف، آیه 179 .
99) سوره ق، آیه 37 .
100) سوره مائده، آیه 15 .
101) سوره اعراف، آیه 157 .
102) سوره نحل، آیه 89 .
103) سوره نساء، آیه 82 .
104) سوره زمر، آیه 23 .
105) سوره بقره، آیه 233 .
106) سوره احقاف، آیه 15 .
107) بحار، ج 40، ص 180 و 232 .
108) سوره جن، آیه 18 .
109) سوره مائده، آیه 38 .
110) تفسیر عیاشی، ج 1، ص 230 .
111) سوره نساء، آیه 101 .
112) سوره بقره، آیه 158 .
113) وسائل الشیعه، ج 5، ص 538 .
114) کنز العمال، ج 1، ص 619،ح 2861 .
115) نهج البلاغه، خطبه 133، بند 7 . منظور از تصدیق آیات قرآن نسبت به یکدیگر که در کلام رسول اکرم صلی الله علیه و آله و سلم آمده ، تصدیق اصطلاحی نیست، تا در برابر تصور باشد، بلکه به معنای نطق و شهادت آیات نسبت به یکدیگر است که در کلام حضرت علی (علیه السلام ) آمده است؛ یعنی اگر مبدأ تصوری آیه ای در بین معانی محتمل آن به وسیله معنای تصوری آیه دیگر که واضح است تفسیر شود از سنخ تصدیق برخی از آیات نسبت به بعضی دیگر است؛ زیرا شهادت و همچنین نطق مزبور در این باره نیز صادق است؛ چنانکه اگر مبدأ تصدیقی آیه ای در بین معانی و مقاصد متعدد و از یک جمله قرآنی به وسیله جمله دیگر که مقصود آشکاری دارد ( به اصطلاح یکی ظاهر است و دیگری اظهر یا یکی ظاهر است و دیگری نص و یا این که یکی ظهور مشترک دارد و دیگری ظهور خاص) حل گردد، چنین نطق و شهادتی مصداق تصدیق مأخوذ در کلام رسول اکرم صلی الله علیه و آله و سلم بوده، تفسیر قرآن به قرآن محسوب می شود . بنابراین، هر گونه شهادت و نطقی که نسبت به معنای تصوری یا تصدیقی آیه به وسیله آیه دیگر حاصل شود از قبیل تفسیر قرآن به قرآن است و هرگز تصدیق و شهادت، اختصاصی به بعد از استقرار ظهور آیه ندارد؛ چنانکه بعضی گمان کرده اند ( ر.ک مناهج البیان فی تفسیر القرآن، ج 1، ص 17 - 18 ) .
116) سوره جن، آیه 18 .
117) راقم این سطور هم در تفسیر ابوجعفر محمد بن جریر طبری (م . 310 ) و هم در تفسیر کبیر فخر رازی جمله ((القرآن یفسر بعضه بعضا را دیده است و در حال نگارش این مقدمه و شرایط مخصوص آن، امکان فحص مجدد را ندارد . محدث بزرگوار، علامه مجلسی (رحمة الله ) نیز می گوید: و قد قالوا ان القرآن یفسر بعضه بعضا ( بحار، ج 54، ص 218، بیان ) .
118) المنار، ج 1، ص 22 .
119) اقتباس از دیوان ابن فارض .
120) دیوان حافظ.
121) سوره جمعه، آیه 4 .
122) روح نسخ مصطلح در مباحث علوم قرآنی به تخصیص ازمانی بر می گردد . همان گونه که قبله مسلمانان زمانی بیت المقدس بود و سپس به کعبه مقدسه تحول یافت، زمان حکمی که در آیات منسوخ تبیین یم شود از آغاز محدود است و حد آن برای خداوند معلوم است، لیکن محدودیت آن از آغاز تبیین نمی شود، بلکه با نزول آیات ناسخ بیان می شود .
123) سوره نحل، آیه 44 .
124) سوره حشر، آیه 7 .
125) سوره نساء، آیه 59 .
126) حجیت ظواهر قرآن بدین معنا نیست که برای یافتن مقید و مخصصهای آن نباید به روایات رجوع کرد؛ همان گونه که حجیت روایات نیز به معنای بی نیاز بودن از فحص نسبت به مخصص و مقیدهای آن نیست .
127) بحار، ج 23، ص 108 .
128) حضرت امام حسین درباره امامان (علیهم السلام می فرماید: نحن ... أحد الثقلین الذین جعلنا رسول الله ثانی کتاب الله تبارک و تعالی ( بحار، ج 44، ص 205 ) .
129) جواهر الکلام، ج 13، ص 71 - 76 .
130) کشف الغطاء، کتاب القرآن، ص 298: المبحث الرابع انه [ القرآن ] أفضل من جمیع الکتب المنزلة من السماء و من کلام الأنبیاء و الأصفیاء و لیس بأفضل من النبی صلی الله علیه و آله و سلم بالحجر و الأرکان و بالقرآن و بالمکتوب من أسمائه و صفاته من تلک الحیثیة لا یقضی لها بزیادة الشرفیة .
131) اصول کافی، ج 1، ص 207؛ بحار، ج 23، ص 206 .
132) جان شریف آن بزرگواران تنها برای لقای الهی است و حتی در نشئه ظاهر فدای چیزی نمی شود .
133) بحار، ج 89، ص 13 .
134) تقیه به معنای اظهار امر غیر واقعی، در قرآن راه ندارد و اما این که بر اثر مصالحی برخی مسایل، مانند معرفی صریح جانشینان پیامبر، در قرآن ذکر نشود و به رسول اکرم صلی الله علیه و آله و سلم واگذار شود، در قرآن راه دارد؛ ولی این تقیه نیست .
135) سوره نساء، آیه 59 .
136) سوره حشر، آیه 7.
137) سوره نحل، آیه 44 .
138) سوره نحل، آیه 89 .
139) اصول کافی، ج 1، ص 67 .
140) وسائل الشیعه، ج 18، ص 80 .
141) همان، ص 84 .
142) اخبار عرض بر کتاب روایات بی واسطه ( سنت قطعی ) را شامل نمی شود؛ زیرا کسی که به حضور پیامبر یا امام معصوم (علیه السلام ) مشرف شد و سخنی را از زبان مطهر او شنید و جهت صدور آن را نیز احراز کرد، به طوری که احتمال تقیه اصلا مطرح نبود، دیگر احتمال خلاف نمی دهد . شنیدن سخن از سخنگوی وحی، مایه حصول جزم است . بنابراین، اخبار عرض بر کتاب در خصوص روایات با واسطه است، آن هم در صورتی که صدور آن قطعی نباشد .
143) اصول کافی، ج 1، ص 69 .
144) اصول کافی، ج 1، ص 69 .
145) اصول کافی، ج 1، ص 69 .
146) اصول کافی ، ج 1، ص 69 .
147) اصول کافی، ج 1، ص 69 .
148) وسائل الشیعه، ج 18، ص 88 .
149) سوره نساء، آیه 82 .
150) اصول کافی، ج 1، ص 62 .
151) رسول اکرم صلی الله علیه و آله و سلم می فرماید: ( قد کثرت علی الکذابة و ستکثر ( بحار، ج 2، ص 225 ) . برخی از شارحان این حدیث شریف گفته اند: همین حدیث بهترین شاهد بر وجود احادیث مجعول است؛ زیرا این حدیث یا از معصوم به ما رسیده و یا مجعول است؛ اگر سخن معصوم (علیه السلام ) باشد پیامش آن است که احادیث مجعول در میان روایات منقول از آنان وجود دارد و اگر این جمله سخن معصوم نباشد، خود مصداق حدیث مجعول است (مرآة العقول، ج 1، ص 221 ) .
برخی از احادیث مجعول را دوستان نادان برای ترویج قرآن وضع کردند؛ مانند پاره ای از احادیث که در ثواب قرائت برخی سوره های قرآن آمده است و بعضی به دست دشمنان زیرک جعل شد، تا زلال معرفت دینی به کدورت سخن بشری آمیخته شود و دین از جایگاه والای خویش تنزل کند .
152) خمسون مأة صحابی مختلق، ج 1، ص 31 .
153) الفوائد المدنیة، ص 47 - 48 .
154) بحار، ج 89، ص 91 .
155) وسائل الشیعه، ج 18، ص 30 .
156) همان، ص 136.
157) وسائل الشیعه، ج 18، ص 152 .
158) قوانین الأصول، ج 1، ص 397، با تصرف .
159) سوره مائده، آیه 15 .
160) سوره انعام، آیه 59 .
161) وسائل الشیعه، ج 18، ص 136 .
162) بحار، ج 2، ص 100 و ج 23، ص 108 .
163) وسائل الشیعه، ج 12، ص 353 .
164) وسائل الشیعه، ج 12، ص 353 .
165) سوره حدید، آیه 6 .
166) اصول کافی، ج 1، ص 91 .
167) اصول کافی، ج 1، ص 91 .
168) سوره کهف، آیه 50 .
169) سوره آل عمران، آیه 85.
170) سوره مائده، آیه 50 .
171) سوره مریم، آیه 27 .
172) سوره نمل، آیه 16 .
173) احتجاج طبرسی، ص 97 . 108؛ بحار، ج 29، ص 220 .
174) اصول کافی، ج 3، ص 30 .
175) بحار، ج 10، ص 218 ( سوره حجرات، آیه 6 ) .
176) وسائل الشیعه، ج 2، ص 957 ( سوره اسراء، آیه 36 ) .
177) سوره حج، آیه 78 .
178) وسائل الشیعه، ج 1، ص 327 .
179) سوره نساء آیه 101 .
180) سوره بقره، آیه 158 .
181) وسائل الشیعه، ج 5، ص 538 .
182) بحار، ج 89، ص 216 .
183) نهج البلاغه، خطبه 193، بند 8 .
184) سوره نساء، آیه 46 .
185) روضه کافی، ص 53 .
186) فوائد الأصول، ج 1، ص 93 .
187) سوره حجر، آیه 91 .
188) نهج البلاغه، خطبه 158، بند 2 .
189) سوره انعام، آیه 38 .
190) نهج البلاغه، خطبه 18، بند 5 ( سوره نساء، آیه 82 ) .
191) نهج البلاغه خطبه 91، بند 8 .
192) نهج البلاغه، خطبه 110، بند 6 .
193) همان، خطبه 127، بند 9 .
194) همان، خطبه 133، بند 3 .
195) همان، خطبه 156، بند 7 .
196) نهج البلاغه، خطبه 176، بند 8 . انسان مجموعه ای از اندیشه ها و خواسته هاست و با تعدیل این دو بعد اهل صعود وگرنه اهل سقوط است و حضرت امیرالمومنین (علیه السلام ) در این خطبه درباره هر دو بعد توصیه عرضه بر قرآن دارد؛ هم علوم پیش ساخته را باید بر قرآن عرضه کرد و هم امیال پیش خواسته را .
197) بحار، ج 89، ص 88 .
198) همان، ص 89 .
199) همان، ص 89 .
200) بحار، ج 89، ص 89 .
201) همان، ص 98 .
202) مناهج البیان، ج 1، ص 45 - 53 .
203) سوره طه، آیه 88 .
204) سوره آل عمران، آیه 61 .
205) سوره قصص، آیه 4 .
206) سوره احزاب، آیه 33 .
207) سوره توبه، آیه 40 .
208) سوره اعراف، آیه 73 .
209) سوره اعراف، آیه 59 .
210) سوره اعراف، آیه 65 .
211) سوره تحریم، آیه 12 .
212) سوره تحریم، آیه 11 .
213) سوره اعراف، آیه 80 .
214) سوره احقاف، آیه 21 .
215) سوره اعراف، آیه 198 .
216) سوره آل عمران، آیه 90 .
217) سوره آل عمران، آیه 90 .
218) سوره اعراف، آیه 60 .
219) سوره اعراف، آیه 66 .
220) سوره اعراف، آیه 64.
221) سوره اعراف، آیه 27 .
222) سوره ناس، آیه 5.
223) سوره حج، آیه 46 .
224) سوره بقره، آیه 133 .
225) سوره انعام، آیه 74.
226) سوره توبه، آیه 113 .
227) سوره توبه، آیه 114 .
228) روح المعانی، ج 8، ص 351، ذیل آیه 41 از سوره ابراهیم .
229) سوره انبیاء، آیه 22 .
230) سوره زمر، آیه 29 .
231) سوره مؤمنون، آیه 91 .
232) سوره ملک، آیه 3 .
233) سوره نساء، آیه 15 .
234) سوره نور، آیه 2 .
235) سوره مزمل، آیه 14 .
236) سوره قارعه، آیه 5.
237) سوره طه، آیه 106 .
238) سوره نبأ، آیه 20 .
239) جواهر الکلام، ج 26، ص 67 .
240) سوره اعراف، آیه 54 .
241) سوره فرقان، آیه 59 .
242) سوره فصلت، آیات 11 - 12 .
243) سوره فصلت، آیه 9 .
244) سوره فصلت، آیه 10 .
245) تفسیر المنار، ج 8، ص 446، ذیل آیه 54 از سوره اعراف .
246) سوره بقره، آیه 30 .
247) سوره ص، آیه 26.
248) اصول کافی، ج 2، ص 606 .
249) عوالی الئالی، ج 4، ص 104 .
250) نهج البلاغه، نامه 77 .
251) سوره قصص، آیه 3. نیز ر.ک سوره بقره، آیه 252؛ سوره آل عمران، آیه 58 و 108 و سوره جاثیه، آیه 6 .
252) سوره نساء، آیات 26، 176، و ...
253) سوره نساء، آیه 49 .
254) سوره بقره، آیات 129، 151؛ سوره آل عمران، آیه 164؛ سوره جمعه، آیه 2 ...
255) سوره ابراهیم، آیه 4.
256) سوره نحل، آیه 44 .
257) سوره نحل، آیه 64.
258) سوره آل عمران، آیه 187 .
259) علی بن موسی الرضا و القرآن الحکیم، ص 41 .
260) کشف الغطاء، کتاب القرآن، ص 298 .
261) سوره انعام، آیه 91.
262) سوره صافات، آیه 117 .
263) سوره انعام، آیه 154 .
264) سوره اعراف، آیه 145 .
265) سوره آل عمران، آیه 184.
266) سوره فصلت، آیه 42.
267) سوره ابراهیم، آیه 4.
268) سوره آل عمران، آیه 79 .
269) سوره جمعه، آیه 2.
270) سوره احزاب، آیه 46.
271) مراد از جهت صدور این است که احراز شود کلام از روی تقیه گفته نشده است .
272) ج 1، ص 19.
273) ص 79 .
274) مناهج البیان، ج 1، ص 15 - 19 .
275) اصول کافی، ج 2، ص 415.
276) اصول کافی، ج 1، ص 23 .
277) مفاتیح الجنان، زیارت جامعه .
278) سوره تکویر، آیه 24 .
279) سوره نجم، آیات 3 - 4 .
280) روضه کافی، ص 268 .
281) بحار، ج 8، ص 133.
282) سوره حدید، آیه 3.
283) سوره عنکبوت، آیه 21.
284) نهج البلاغه، خطبه 186، بند 15.
285) سوره مزمل، آیه 5.
286) نهج البلاغه، خطبه 189، بند 4.
287) اصول کافی، ج 1، ص 401 .
288) نهج البلاغه، خطبه 147، بند 2.
289) همان، حکمت 148 .
290) بحار، ج 74، ص 286 .
291) بحار، ج 100، ص 141.
292) مراد از عترت (علیهم السلام ) در حدیث ثقلین، شخصیت حقوقی آنان است . شخصیت حقیقی عترت در دسترس بسیاری از مسلمانان نیست . بنابراین، رجوع به امام به معنای رجوع به امامت و احکام و حکم صادر از آن مقام است .
293) بحار، ج 23، ص 106.
294) به استثنای اصل اثبات مبدأ که تنها با دلیل عقلی قابل اثبات است و نه تنها با دلیل نقلی اثبات نمی شود، بلکه با معجزه نیز قابل اثبات نیست؛ زیرا معجزه برای تثبیت دعوی است، نه اثبات صحت دعوت به اصل مبدأ . محتوای دعوت تا آن جا که به اثبات اصل مبدأ باز می گردد تنها با دلیل عقلی باید اثبات شود و از آن پس حتی در مسائل مربوط به توحید می توان به سخن معصوم (علیه السلام ) استناد کرد .
295) سوره انبیاء، آیه 30 .
296) آنچه از اقدمین درباره سپهرشناسی آمده است جنبه ریاضی داشته، نه طبیعی؛ یعنی مدارهایی برای حرکت منظومه شمسی ترسیم می کردند تا نظم حرکتها و متحرکها را توجیه کنند . کم کم در رتبه بعد بین قدما جنبه طبیعی پیدا کرد و برای اجرام سماوی، افلاک و اجسام طبیعی توهم شد و آنگاه لوازم آن از قبیل خرق و التیام مورد بحث و مناظره واقع شد و سپس نوبت به متأخرین رسید و همان نظر اقدمین درباره حرکت زمین و نیز جنبه ریاضی داشتن منظومه شمسی نه طبیعی بودن آن تقویت شد .
297) سوره نحل، آیه 44 .
298) بحار، ج 23، ص 108 .
299) در المنثور، ج 2، ص 8.
300) نهج البلاغه، خطبه 133، بند 8 .
301) سوره نساء، آیه 87 .
302) سوره حشر، آیه 7 .
303) تفسیر الکاشف، ج 1، ص 15.
304) الجامع لأحکام القرآن، ج 1، ص 44 .
305) تفسیر عیاشی، ج 1، ص 10 .
306) بصائر الدرجات، ص 216 .
307) نورالثقلین، ج 1، ص 24 - 25 .
308) تفسیر عیاشی، ج 1، ص 10 .
309) سوره مائده، آیه 55 .
310) سوره آل عمران، آیه 61 .
311) سوره احزاب، آیه 33 .
312) سوره انبیاء، آیه 69 .
313) سوره بقره، آیه 129 .
314) تفسیر برهان، ج 1، ص 18 .
315) تفسیر برهان، ج 1، ص 18 .
316) همان، ص 19 .
317) تفسیر برهان، ج 1، ص 19 .
318) بحار، ج 75، ص 247 .
319) سوره اسراء، آیه 36 .
320) سوره اعراف، آیه 169 .
321) سوره اعراف، آیه 28؛ سوره یونس، آیه 68 .
322) بحار، ج 89، ص 110 .
323) همان، ص 111 .
324) سوره اعراف، آیه 33 .
325) تفسیر طبری، ج 1، ص 27 .
326) سوره زخرف، آیه 3.
327) سوره شعراء، آیه 195 .
328) سوره ابراهیم، آیه 4.
329) سوره انعام، آیه 38 .
330) سوره نساء، آیه 83 .
331) سوره محمد صلی الله علیه و آله و سلم، آیه 24 .
332) سوره اعراف، آیه 187 .
333) سوره لقمان، آیه 34 .
334) سوره انعام، آیه 151 .
335) سوره بقره، آیات 43 و 83 .
336) سوره آل عمران، آیه 97 .
337) سوره انعام، آیه 141 .
338) سوره معارج، آیه 23 .
339) تفسیر تبیان، ج 1، ص 3 - 6 .
340) نور الثقلین، ج 5، ص 706 .
341) خبر، اجماع، شهرت قطعی کاشف و مانند آن، به سنت بر می گردد و اجماع به هر تقریبی که تقریر شود، داخل در محدوده سنت است، نه خارج از آن .
342) سوره غافر، آیه 83 .
343) سوره نحل، آیه 53.
344) سوره علق، آیه 5.
345) سوره نساء، آیه 46 .
346) سوره مائده، آیه 13 .
347) سوره بقره، آیه 75.
348) نهج البلاغه، خطبه 186، بند 2 .
349) مثنوی دفتر سوم، ابیات 2517، 2520 و 2525 .
350) سوره آل عمران، آیه 26 .
351) سوره نساء، آیه 139 .
352) سوره فاطر، آیه 10 .
353) مفاتیح الجنان، دعای ابوحمزه الثمالی .
354) مفاتیح الجنان، دعای ابوحمزه ثمالی .
355) در عصر مرحوم جهانگیر خان قشقایی و حاج آخوند کاشی که مرحوم فاضل تونی (قدس الله اسرارهم ) از محضر آن دو حکیم سترگ تتلمذ کرده است .
356) مثنوی کتاب درسی عمیقی است که فارسی بودن، منظوم بودن و اشتمال آن بر برخی داستانها، طنزها و تمثیلها از ابهت و عظمت علمی آن نمی کاهد تا بتوان بدون استاد متضلع و عارف متخصص فرا گرفت .
357) ر.ک شریعت در آینه معرفت، مبحث همراهی وحی و عقل، ص 207 .
358) سوره الرحمن، آیات 3 - 4 .
359) سوره علق، آیه 5 .
360) دیوان حافظ .
361) دیوان حافظ .
362) سوره غافر، آیه 26 .
363) اصول کافی، ج 1، ص 11 .
364) سوره انبیاء، آیه 30 .
365) سوره فصلت، آیات 11 - 12 .
366) نهج البلاغه، خطبه 1، بند 41 .
367) سوره زخرف، آیات 3 - 4 .
368) سوره بقره، آیه 151 .
369) سوره سجده، آیه 17 .
370) سوره اعراف، آیه 43 .
371) المیزان، ج 3، ص 75 - 87 .
372) -
373) نهج البلاغه، خطبه 176، بند 12 .
374) همان، خطبه 138، بند 1.
375) المیزان، ج 3، ص 87 .
376) مناهج البیان، ج 1، ص 45 - 53 .
377) سوره واقعه، آیه 79 .
378) سوره احزاب، آیه 33 .
379) سوره زخرف، آیه 71 .
380) سوره رعد، آیه 35 .
381) سوره ابراهیم، آیه 24 .
382) سوره بینه، آیه 3.
383) تاریخ با حدیث دو فرق اساسی دارد: یکی این که متن حدیث سخن معصوم (علیه السلام ) است و متن تاریخ سخن غیرمعصوم و دیگر آن که سند مطالب تاریخی، مانند سند حدیث مورد مداقه و بررسی کارشناسانه دانشمندان رجال قرار نگرفته است .
384) تفسیر عیاشی، ج 1، ص 10 .
385) بصائر الدرجات، ص 216 .
386) بحار، ج 89، ص 15 .
387) احادیث مربوط به شأن و سبب نزول در کتب اهل سنت به چندین هزار و در کتب شیعه به چند صد می رسد . ر.ک شیعه در اسلام، ص 103 .
388) بنابراین، صرف تقارن تاریخی یک پدیده با نزول آیه موجب نمی شود که آن پدیده، شأن نزول آیه مزبور باشد .
389) سوره احزاب، آیه 60 .
390) سوره ذاریات، آیات 22- 23 .
391) سوره آل عمران، آیه 19 .
392) سوره مائده، آیه 48 .
393) بحار، ج 75، ص 269 .
394) سوره محمد صلی الله علیه و آله و سلم ، آیه 4 .
395) سوره انفال، آیه 67 .
396) سوره ابراهیم، آیه 1 .
397) جامع أحادیث الشیعه، ج 15،ص 6.
398) سوره شوری، آیه 53.
399) جامع أحادیث الشیعه، ج 15، ص 7 .
400) سوره زخرف، آیات 3 - 4 .
401) جامع أحادیث الشیعه، ج 15، ص 7 .
402) جامع أحادیث الشیعه، ج 15، ص 9 .
403) همان، ص 10 .
404) بحار، ج 89، ص 17 .
405) جامع أحادیث الشیعه، ج 15، ص 9 (سوره آل عمران، آیه 79) .
406) اصول کافی، ج 1، ص 34 .
407) جامع أحادیث الشیعه، ج 15، ص 15 .
408) در یکی از جنگهای صدر اسلام که امیرالمؤمنین (علیه السلام ) از سوی رسول اکرم صلی الله علیه و آله و سلم فرماندهی لشکر را بر عهده داشت، پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم پس از بازگشت لشکر، از برخی سپاهیان گزارش سفر خواست و پرسید فرمانده لشکر خود را چگونه یافتید؟ آنان از مداومت حضرت امیرالمؤمنین (علیه السلام ) بر قرائت سوره توحید در نمازها، نزد پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم شکایت کردند . رسول اکرم صلی الله علیه و آله و سلم از امیرالمؤمنین پرسیدند: درباره این گزارش چه می گویید؟ حضرت امیرالمؤمنین در پاسخ عرض کرد: من تلاوت (قل هو الله أحد) را دوست دارم (بحار، ج 89، ص 348 ) .
409) جامع أحادیث الشیعه، ج 15، ص 15 .
410) همان، ص 27 .
411) همان، ص 17 .
412) سوره علق، آیات 1 و 3 .
413) جامع أحادیث الشیعه، ج 15، ص 17 .
414) بحار، ج 77، ص 319 .
415) جامع أحادیث الشیعه، ج 15، ص 19 .
416) جامع أحادیث الشیعه، ج 15، ص 20 .
417) همان، ص 21 .
418) سوره انبیاء، آیه 68 .
419) سوره صافات، آیه 97 .
420) بحار، ج 68، ص 156 .
421) جامع أحادیث الشیعه، ج 15، ص 24 .
422) نهج البلاغه، خطبه 110، بند 6 .
423) سوره اسراء، آیه 82 .
424) سوره یونس، آیه 57 .
425) سوره احزاب، آیه 32 .
426) سوره مائده، آیه 52 .
427) نهج البلاغه، خطبه 198، بند 25 .
428) جامع أحادیث الشیعه، ج 15، ص 7 .
429) همان، ص 16 .
430) جامع أحادیث الشیعه، ج 15، ص 26 .
431) سوره حجر، آیه 87 .
432) بحار، ج 82، ص 54 .
433) نور الثقلین، ج 1، ص 6 .
434) مجمع البیان، ج 1، ص 87 .
435) تفسیر برهان، ج 1، ص 41؛ نور الثقلین، ج 1، ص 6 .
436) تفسیر برهان، ج 1، ص 42 .
437) جامع أحادیث الشیعه، ج 15، ص 89 .
438) جامع الأخبار، فصل 22، ص 43؛ مجمع البیان، ج 1، ص 88 .
439) عوالی اللئالی، ج 1، ص 196 .
440) سوره حجر، آیه 87 .
441) تفسیر القرآن الکریم، ج 1، ص 163 - 164 .
442) زمخشری می گوید: بیشتر مفسران برآنند که سوره مبارکه فاتحة الکتاب نخستین سوره ای است که بر پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم نازل شده است (کشاف، ج 4، ص 775 ) و طبرسی نیز حدیثی از امیرالمؤمنین (علیه السلام ) نقل می کند که به این مطلب تصریح دارد: فأول ما نزل علیه بمکة، فاتحة الکتاب، ثم اقرأ باسم ربک، ثم ن و القلم (مجمع البیان، ج 9 - 10، ص 613، تفسیر سوره انسان ) .
پژوهشگران علوم قرآنی نیز در بحث اولین و آخرین سوره نازل شده ، آن را به عنوان یکی از اقوال دانسته اند (برهان زرکشی، ج 1، ص 207؛ اتقان سیوطی، ج 1، ص 32 ) . از آیه کریمه (أرءیت الذی ینهی عبدا اذا صلی ) (سوره علق، آیه 9 - 10 ) نیز بر می آید که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم قبل از رسالت و نزول قرآن، نماز می گزارده و آنچه در شب معراج آن حضرت تشریع شد، نمازهای پنجگانه با ویژگیها و هیئت خاص آن بود، نه اصل نماز (المیزان، ج 20، ص 325 ) و از طرفی در روایات فریقین آمده است که قوام نماز به فاتحة الکتاب است و در اسلام نماز بدون فاتحه، ناشناخته است . بنابراین، قول به این که سوره مبارکه حمد اولین سوره ای است که به طور کامل، بر پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم نازل شده است، چندان بعید نیست .
443) عوالی اللئالی، ج 1، ص 196 .
444) وسائل الشیعة، ج 6، ص 37؛ صحیح بخاری، ج 1، ص 192 .
445) سوره حجر، آیه 87 .
446) تفسیر برهان، ج 2، 353؛ نیز ر.ک بحار، ج 89، ص 235 - 236 و نور الثقلین، ج 3، ص 27 .
447) سوره زمر، آیه 23؛ ر.ک المیزان، ج 12، ص 191 - 192 .
448) نهج البلاغه، خطبه 133، بند 8 .
449) سوره آل عمران، آیه 164 .
450) سوره اسراء، آیه 82.
451) سوره یونس، آیه 57 .
452) مجمع البیان، ج 1، ص 87 .
453) نورالثقلین، ج 1 ص 4 .
454) مجمع البیان، ج 1، ص 87 .
455) تفسیر ابوالفتوح، ج 1، ص 13 .
456) مجمع البیان، ج 1، ص 87 .
457) تفسیر ابوالفتوح، ج 1، ص 13 .
458) روح المعانی، ج 1، ص 67 .
459) روح المعانی، ج 1، ص 67 .
460) نور الثقلین، ج 1، ص 4 .
461) همان، ص 6.
462) در المنثور، ج 1، ص 10 .
463) سوره مائده، آیه 44 .
464) سوره مائده، آیه 46 .
465) سوره تغابن، آیه 8 .
466) سوره ابراهیم، آیه 1.
467) سوره هایی که با ماده حمد آغاز می شود و آنها عبارتاست از: فاتحة الکتاب، انعام، کهف، سبأ و فاطر .
468) در المنثور، ج 1، ص 10 .
469) مجمع البیان، ج 1، ص 17 .
470) کشاف، ج 1، ص 1؛ الکاشف، ج 1، ص 31 .
471) سوره حجر، آیه 87 .
472) بحار، ج 89، ص 235؛ تفسیر برهان، ج 1، ص 41؛ صحیح مسلم، ج 2، ص 9؛ مستدرک حاکم، ج 1، ص 238 .
473) عوالی اللئالی، ج 1، ص 196 .
474) سوره علق، آیات 9 - 10 .
475) المیزان، ج 20، ص 325 .
476) درالمنثور، ج 1، ص 10؛ الاتقان، ج 1، ص 12 .
477) مجمع البیان، ج 10، ص 405 .
478) بحار، ج 82، ص 52 .
479) الاتقان، ج 1، ص 25؛ تاریخ یعقوبی، ج 2، ص 26 .
480) مفاتیح الأسرار شهرستانی، ج 1، ص 223 .
481) نور الثقلین، ج 1، ص 9 .
482) سوره حجر، آیه 87 .
483) تفسیر برهان، ج 1، ص 41.
484) بحار، ج 18، ص 335؛ تفسیر عیاشی، ج 1، ص 19؛ تفسیر برهان، ج 1، ص 42 .
485) بحار، ج 89، ص 238؛ تفسیر عیاشی، ج 1، ص 21 .
486) نورالثقلین، ج 1، ص 8 .
487) تفسیر عیاشی، ج 1، ص 19 .
488) مفتاح الفلاح، ص 762، با تصرف .
489) بحار، ج 67، ص 236 .
490) نهج البلاغه، حکمت 237 .
491) نور الثقلین ج 1، ص 4 .
492) نهج البلاغه، خطبه 99، بند 1 .
493) همان، خطبه 2، بند 1 .
494) همان، خطبه 114، بند 1 .
495) سوره انعام، آیه 79 .
496) تفسیر القرآن الکریم، ج 1، ص 178، با تصرف .
497) مجمع البیان: ج 1، ص 110، با تصرف .
498) نور الثقلین، ج 1، ص 6 .
499) همان، ص 4.
500) مجمع البیان، ج 1، ص 88 .
501) مفردات راغب؛ تفسیر کبیر؛ الجامع لأحکام القرآن؛ منهج الصادقین .
502) سوره نحل، آیه 51 .
503) سوره فرقان، آیه 43 .
504) سوره انبیاء، آیه 62 .
505) سوره حشر، آیه 24 .
506) نهج البلاغه، خطبه 179، بند 3 .
507) مفردات راغب، رحم .
508) سوره مریم، آیه 75 .
509) سوره احزاب، آیه 43 .
510) التحقیق، ج 4، ص 91؛ مفردات راغب، رحم ؛ المیزان، ج 1، ص 18 .
511) قشیری چنین گفته است: گروهی از حرف باء بر و نیکی خدا به اولیای خود را متذکر می شوند و از سین سر و راز او با اصفیای الهی را متذکر می گردند و از میم منت خدا بر اهل ولایت او را به یاد می آورند و گروه دیگر از حرف باء برائت خدا از هر بدی و از حرف سین سلامت خدا از هر عیب و از حرف میم مجد خدای سبحان ...، و گروه دیگر از باء بها و از سین سنا و از میم ملک او را به یاد می آورند ( لطائف الاشارات، ج 1، ص 56 ).
512) تفسیر القرآن الکریم، ج 1، ص 29 - 30 .
513) المیزان، ج 1، ص 15 .
514) سوره انعام، آیه 118 .
515) سوره انعام، آیه 121 .
516) وسائل الشیعه، ج 16، ص 327 .
517) تفسیر طبری،ج 1، ص 78 .
518) لطائف الاشارات، ج 1، ص 56 .
519) تفسیر طبری، ج 1، ص 81 - 82 با تصرف .
520) ایجاز البیان فی الترجمة عن القرآن، چاپ شده در حاشیه تفسیر و اشارات ابن عربی، ج 1، ص 21 .
521) تأویلات کاشانی، ج 1، ص 7 .
522) نورالثقلین، ج 1، ص 11 .
523) بیان السعاده، ج 1، ص 25.
524) بحار، ج 8، ص 133 .
525) چنانکه نظامی گنجوی در آغاز مخزن الأسرار می گوید:
بسم الله الرحمن الرحیم - هست کلید در گنج حکیم
و در طلیعه لیلی و مجنون چنین می سراید:
ای نام تو بهترین سرآغاز - بی نام تو نامه کی کنم باز
و در آغاز هفت پیکر می سراید:
ای جهان دیده بود خویش از تو - هیچ بودی نبود پیش از تو
در بدایت بدایت همه چیز - در نهایت نهایت همه چیز
در مبدأ اسکندرنامه چنین می فرماید:
خدایا جهان پادشاهی تو راست - زما خدمت آید خدایی تو راست
پناه بلندی و پستی تویی - همه نیستند آنچه هستی تویی
و در آغاز اقبالنامه مشابه طلیعه و مخزن الأسرار چنین سروده است:
خرد هر کجا گنجی آرد پدید - ز نام خدا سازد آن را کلید
خدای خرد بخش بخرد نواز همان ناخردمند را چاره ساز
البته بینش توحیدی همه سرایندگان ادب پرور یکسان نیست . از این رو آنچه جناب حکیم ابوالقاسم فردوسی فرموده است:
به نام خداوند جان و خرد - کزین برتر اندیشه بر نگذرد
با آنچه جناب شیخ محمود شبستری فرموده است، همتای هم نیست:
به نام آنکه جان را فکرت آموخت - چراغ دل به نور جان بر افروخت
زیرا گرچه فردوسی خداوند را خالق جان و خالق خرد نامید، اما مطلب سوم که تنظیم رابطه بین جان اندیشور و بین اندیشه است در نظم دلپذیر وی نیامد؛ لیکن عارف شبستر گذشته از اشاره ضمنی به خالقیت خداوند نسبت به مطلب اول و دوم یعنی آفرینش جان و آفرینش فکرت و اندیشه، به مطلب سوم، یعنی ربوبیت خداوند در تعلیم انسان و ایجاد فروغ اندیشه در جان اندیشور توجه کرد، تا کسی نپندارد که گرچه خداوند اصل جان و اصل علم را آفرید، لیکن فراگیری علم از ناحیه خود روح انسانی انجام می شود و دانشمند در فراگیری دانش نیازمند افاضه علم از خداوند نیست . خلاصه آن که، فردوسی (رحمه الله ) به دو جعل بسیط اشاره کرد و شبستری (رحمه الله ) به دو جعل بسیط و یک جعل تألیفی اشاره کرد . به هر تقدیر، عرفان گلشن راز مشهود صاحبدلان است، چنانچه حماسه شاهنامه معلوم صاحب نظران و هر دو در ساحت توحید الهی، به نظم منضود می پردازند؛ گرچه امتیاز بصر از نظر را نباید از نظر دور داشت و رجحان بصر بر نظر را باید مقتضای بصیرت دانست .
مناسب است عنان کلام از مسیر مشهود عدول نکند و به معبر مستور وارد نگردد که کامیابان از آن اندکی از راهیان طریق معرفت و قلیلی از سالکان صراط عبادت شکری و مسافت حبی هستند . آری حریت از غیر صمد بهره بندگان اجوف نخواهد شد و شهود شهید مطلق نصیب هر أکمه و أعور و أحول و أعمی نیست .
526) آیه 30 .
527) نور الثقلین، ج 1، ص 6.
528) مراد از مشترک لفظی در این جا، اشتراک لفظی مصطلح حکیمان است، نه ادیبان . توضیح این که، عنوان مشترک لفظی بین حکیم و ادیب، خود مشترک لفظی است؛ زیرا اشتراک لفظی نزد اهل ادب تابع وضع است؛ لفظی که در موارد گوناگون به کار می رود، اگر وضع واحد داشته باشد مشترک معنوی و گرنه مشترک لفظی است . از این رو اگر واژه ای برای یک جامع انتزاعی ذهنی ( و نه خارجی و دارای حقیقت عینی ) وضع شده باشد، ادیب به لحاظ وحدت وضعش، آن را مشترک معنوی می داند .
اما اشتراک لفظی نزد حکیمان تابع برهان و بر مدار واقعیت خارجی است، نه وضع واضعان؛ اگر چیزی فاقد جامع مشترک خارجی بود و آنچه در خارج است انواع گوناگونی بود که تنها به یک نام نامیده می شود، حکیم آن را مشترک لفظی می داند؛ چنانکه واژه نفس که بر نفس نباتی، حیوانی و انسانی اطلاق می شود، ادیب آن را مشترک معنوی و حکیم مشترک لفظی می داند؛ زیرا ادیب به وحدت وضع این واژه نظر می کند، ولی حکیم که برای آن جامع مشترک خارجی نمی یابد، گر چه جامع انتزاعی مفهومی و ذهنی دارد، آن را مشترک لفظی می داند و از این رو از نفوس نباتی، حیوانی و انسانی در فصولی مستقل بحث می کند .
آیه کریمه (بسم الله الرحمن الرحیم ) مشتمل بر اسمای حسنای الله ، الرحمن و الرحیم است و چون خدای سبحان با نامهای الله و الرحمن، در جهان هستی تجلیات و ظهورات گوناگونی دارد: الحمد لله المتجلی لخلقه بخلقه (نهج البلاغه، خطبه 108)؛ گاهی در چهره قهار منتقم مجرمان را کیفر می دهد: (انا من الجرمین منتقمون ) (سوره سجده، آیه 22 ) و گاهی در چهره لطیف و رحیم، پرهیزکاران را به بهشت می رساند: (تلک الجنة التی نورث من عبادنا من کان تقیا) (سوره مریم، آیه 63 ) و نامهای تدوینی خدای سبحان مبین تجلیات گوناگون تکوینی اوست؛ پس این الفاظ در همه جا به یک معنا نیست؛ مثلا بسم الله در سوره مبارکه حمد با بسم الله سوره مسد در معنا و تفسیر متفاوت و مشترک لفظی است .

529) تبیین این مطلب در بخش لطایف و اشارات همین آیه در ص 307 خواهد آمد .
530) بنابراین، عدم ذکر بسم الله در آغاز سوره توبه برای آن نیست که محتوای آن سوره با بسم الله سازگار و هماهنگ نیست؛ زیرا بر اساس این توجیه، آیه کریمه (بسم الله ...) با سوره مسد (تبت ) نیز ناهماهنگ است، بلکه احتمالا از آن روست که سوره توبه ادامه سوره انفال است و اگر سوره مستقلی می بود با آیه کریمه (بسم الله الرحمن الرحیم ) ناهماهنگ نبود . در قرآن کریم برخی آیات با قهر آغاز می شود و با مهر پایان می پذیرد؛ مانند: (فقطع دابر القوم الذین ظلموا و الحمد لله رب العالمین ) (سوره انعام، آیه 45 ) و این قهر و مهر هماهنگ است؛ زیرا قهر بر ظالم همان مهر به مظلوم است و این قهر از مصادیق و مظاهر رحمت مطلق خدای سبحان است .
531) سوره اعراف، آیه 156 .
532) سوره غافر، آیه 7 .
533) مفاتیح الجنان، دعای کمیل .
534) همان، دعای جوشن کبیر .
535) مراد از تناهی، محدودیت نسبت به رحمت مطلق است و گرنه رحمت خاص نیز از نظر دوام و استمرار نامتناهی است .
536) چون توفیق یاری دین از بهترین مظاهر رحمت خاص الهی است و گروهی بر اثر ناشایستگی از آن محرومند، خدای سبحان با خطابی عتاب آمیز به آنان می گوید: بنشینید ( که دین خود را به دست دیگران یاری می کنم ): ( و لکن کره الله انبعاثهم فثبطهم و قیل اقعدوا مع القاعدین سوره توبه، آیه 46 ) .
537) سوره عنکبوت، آیه 21 .
538) سوره اعراف، آیه 56 .
539) سوره یس، آیه 23 .
540) سوره الرحمن، آیات 1 - 2 .
541) سوره الرحمن، آیات 43 - 45 .
542) سوره انعام، آیه 147 .
543) محتمل نیز هست که این آیه ناظر به رحمت خاص و مفادش این باشد که رحمتهای الهی فراوان است و در برابر تکذیب دشمنان دین باید بر رحمتهای خاص خدا تکیه کرد .
544) سوره اعراف، آیه 156 . ضمیرها در (فسأکتبها) که حاکی از رحمت خاص است، به نحو استخدام به همان رحمت مطلق که در کلمه (رحمتی ) مطرح است، بر می گردد . بنابراین، مقصود از ضمیر مؤنث (ها) در (فسأکتبها)، قسم خاصی از رحمت است .
545) تفسیر ابن عربی، ج 1، ص 26 - 27 .
546) بحارالانوار، ج 73، ص 305 . نیز ر.ک در المنثور، ج 1، ص 26، با اندکی تفاوت .
547) سوره اسراء، آیه 80 .
548) سوره طلاق، آیات 2 - 3 .
549) سوره کوثر، آیه 3.
550) سوره مؤمنون، آیه 101 .
551) سوره نمل، آیات 29 - 30 .
552) نورالثقلین، ج 1 ص 6.
553) سوره نمل، آیه 31.
554) شایسته است در مکاتبات رسمی حکومتی نیز ذکر مبدأ و مقصد ( از ... به ...) پس از آیه کریمه بسم الله قرار گیرد .
555) سوره الرحمن، آیات 2726 .
556) سوره قصص، آیه 88.
557) کلمه هالک و فانی مشتق است و استعمال مشتق در مورد آینده، به اتفاق، مجاز و نیازمند قرینه است و اما اختلاف در حقیقت یا مجاز بودن مشتق، نسبت به گذشته (ما انقضی عنه التلبس ) است .
558) سوره بقره، آیه 115 .
559) سوره نور، آیه 39 . تعبیر لطیف این کریمه (لم یجده شیئا) است، نه وجده لا شی ء؛ زیرا لا شی ء، قابل وجدان و یافتن نیست .
560) سوره فرقان .
561) سوره بقره، آیه 264 .
562) سوره واقعه، آیات 74 و 96 .
563) سوره اعلی، آیه 1 .
564) وسائل الشیعه، ج 6، ص 328 .
565) سوره الرحمن، آیه 78 . مرحوم فیض کاشانی قرائت ذوالجلال را نیز نقل می کند . در این صورت ذوالجلال نعت مقطوع برای اسم خواهد بود و بدین معناست که اسم خدا دارای جلال و اکرام است (تفسیر صافی، ج 5، ص 117 ) .
566) سوره یس، آیه 82 .
567) تقدیم (بسم الله ) بر (مجریها) و (مرسیها) همانند تقدیم (ایاک) بر (نعبد) و (نستعین ) مفید حصر است؛ حضرت نوح (علیه السلام ) نگفت مجریها و مرسیها بسم الله ، بلکه (بسم الله ) را مقدم داشت تا مفید حصر باشد .
568) سوره هود، آیه 41 .
569) نور الثقلین، ج 1، ص 8 .
570) مثنوی، دفتر دوم، بیت 147 .
571) دیوان حافظ .
572) روضه کافی، ص 170،ح 251 .
573) بحار، ج 88، ص 187 .
574) همان، ج 55، ص 36 .
575) توحید صدوق، ص 219 .
576) نور الثقلین، ص 219 .
577) تفسیر عیاشی، ج 1، ص 22 .
578) این مطلب در لطیفه بعد بیان خواهد شد .
579) سوره بقره، آیه 40 .
580) مفاتیح الجنان، زیارت أمین الله .
581) سوره نحل، آیه 78 .
582) سوره حج، آیه 5 .
583) سوره انسان، آیه 9 .
584) بحار، ج 4، ص 83 .
585) سوره زمر، آیه 7 .
586) این ضابطه دقیق، در تشخیص و بازشناسی صفات ذات از صفات فعل را مرحوم کلینی با عنوان جملة القول فی صفات الذات و صفات الفعل چنین بیان کرده است: ان کل شیئین و صفت الله بهما و کانا جمیعا فی الوجود فذلک صفة الفعل (اصول کافی، ج 1، باب حدوث الأسماء) . بحث مبسوط در معیار تشخیص صفات ذات و صفات فعل در سوره مبارکه حشر خواهد آمد .
587) سوره حج، آیه 36 .
588) سوره انعام، آیه 121 .
589) منهج الصادقین، ج 1، ص 95 .
590) نورالثقلین، ج 1، ص 11 .
591) تفسیر عیاشی، ج 1، ص 22 .
592) نورالثقلین، ج 1، ص 11 .
593) همان، ص 13 .
594) نورالثقلین، ج 1، ص 9 .
595) تفسیر صافی، ج 1، ص 70 .
596) در المنثور، ج 1، ص 20 .
597) نور الثقلین، ج 1، ص 12 .
598) همان، ص 14 .
599) مجمع البیان، ج 1 - 2، ص 93 .
600) نور الثقلین، ج 1، ص 14 .
601) تفسیر صافی، ج 1، ص 69 .
602) بحار، ج 89، ص 248 .
603) همان، ج 10، ص 61 .
604) سوره اعراف، آیه 156 .
605) نور الثقلین، ج 1، ص 13 .
606) بحار، ج 89، ص 242 ..
607) نور الثقلین، ج 1، ص 6 .
608) همان، ص 8 .
609) تفسیر صافی، ج 1، ص 70 .
610) بحار، ج 89، ص 242 .
611) منهج الصادقین، ج 1، ص 100 - 101 .
612) سوره مدثر، آیه 30 .
613) نور الثقلین، ج 1، ص 11 .
614) همان، ص 8 .
615) بحار، ج 10، ص 60 .
616) نور الثقلین، ج 1، ص 12 .
617) مفاتیح الجنان، دعای جوشن کبیر .
618) اصول کافی، ج 1، ص 118 .
619) نهج البلاغه، خطبه 179، بند 3 .
620) نورالثقلین، ج 1، ص 14 .
621) نورالثقلین، ج 1، ص 24 .
622) مشارق أنوار الیقین، ص 21؛ منهج الصادقین، ج 1، ص 90؛ روح البیان، ج 1، ص 7؛ اسفار، ج 7، ص 34.
623) ینابیع الموده، ج 1، ص 68 .
624) بیان السعاده، ج 1، ص 29؛ نیز ر.ک تفسیر سوره حمد امام خمینی (قدس سره )، ص 203 .
625) المنار، ج 1، ص 35 .
626) الکاشف، ج 1، ص 26 .
627) نهج البلاغه، خطبه 157، بند 2 .
628) سوره واقعه، آیات 77 - 79 .
629) بحار، ج 4، ص 143 .
630) همان؛ نورالثقلین، ج 1، ص 38 .
631) سوره نور، آیه 45 .
632) مراد از کمال اختیاری کمالی است که فاعل به اختیار خود تحصیل کرده باشد؛ مانند علم، نه آنچه به اضطرار وی برای او حاصل است؛ مانند کمالی که از راه وراثت به او منتقل شده است .
633) سوره انعام، آیه 1.
634) سوره کهف، آیه 1 .
635) کشاف، ج 1، ص 8 .
636) المیزان، ج 1، ص 19 .
637) تفسیر کبیر، ج 1، ص 223 .
638) المنار، ج 1، ص 50 .
639) سوره اسراء، آیه 111 .
640) صحیفه سجادیه، دعای اول .
641) الفروق الغویه، ص 202 . اختلاف معانی واژه ها (فروق لغوی ) گرچه در کتابهایی مانند الفروق اللغویه ) ابوهلال عسکری و مغنی ابن هشام بیان شده است، اما بخش عظیمی از آن، تنها با قرآن و روایات و ادعیه معصومین (علیهم السلام ) قابل شرح است و گرنه موارد فراوانی از کاربرد کلمات در قرآن و روایات را باید استعمال مجازی دانست .
642) بحار، ج 70، ص 294 .
643) سوره آل عمران، آیه 188 .
644) نهج البلاغه، خطبه 225، بند 2 .
645) همان، خطبه 79، بند 2 .
646) مفاتیح الجنان، دعای عرفه .
647) روح البیان، ج 1، ص 10 .
648) سوره یوسف، آیه 39 .
649) سوره آل عمران، آیه 96 .
650) سوره فرقان، آیه 1 .
651) سوره عنکبوت، آیه 28 .
652) سوره شعراء، آیات 23 - 28 .
653) سوره رعد، آیه 16 .
654) سوره سجده، آیه 7 .
655) زیرا الله اسم هویت غیبی محض نیست . آن هویت محض، که به تعبیر برخی عارفان، پیامبران و اولیای الهی نیز در آن متحیرند: حارث فیه الأنبیاء و الأولیاء و محصولش صادر اول، یعنی انسان کامل است: (هو الذی بعث فی الأمیین رسولا) (سوره جمعه، آیه 2)، اصلا اسم ندارد . بنابراین، الله اشاره به ذات مقدسی است که جامع و مستجمع همه کمالات وجودی است .
656) البته در سوره جاثیه، گرچه در آغاز آن، سخن از حمد خدا نیست، ولی در آیه 36، حمد خدا با تعبیری جامعتر و قویتر از سوره حمد آمده است: (فلله الحمد رب السموات و رب الأرض رب العالمین ) . سر اقوا بودن تعبیر در آیه کریمه نسبت به آیه شریفه (الحمد لله رب العالمین ) دو چیز است:
الف: تقدیم الله بر الحمد: (فلله الحمد) که صریحا بر حصر دلالت دارد در حالی که دلالت الحمدلله بر حصر اختصاص حمد به خدا نیازمند تقریب خاصی است ( که در بحث تفسیری به آن اشاره شد ) .
ب: تکرار علت . توضیح این که، کلمه (رب العالمین ) در ذیل دومین آیه از سوره حمد بیانگر علت اختصاص حمد به خدای سبحان است؛ همچنین (رب السموات و رب الأرض رب العالمین ) در آیه سوره جاثیه، با این تفاوت که در آیه سوره جاثیه تعلیل ذیل آیه تکرار شده است؛ یک بار به صورت مشروح (رب السموات و رب الأرض ) و بار دیگر به صورت خلاصه (رب العالمین )؛ زیرا از این که (رب الأرض ) با واو عطف شده و در عین حال واو عاطفه در رب العالمین تکرار نشده است، استفاده می شود که مراد از سماوات و أرض همان عالمین ، یعنی مجموع ما سوی الله است .
657) صحیفه سجادیه، دعای 11 .
658) بحار، ج 94، ص 146؛ مفاتیح الجنان، مناجاة الشاکرین .
659) سوره لقمان، آیه 12 .
660) مفاتیح الجنان، دعای عرفه .
661) سوره اسراء، آیه 111 .
662) سوره اسراء، آیه 44 .
663) بحار، ج 90، ص 219 .
664) سوره اسراء، آیه 79 .
665) سوره نحل، آیه 53 .
666) سپاس و تشکر از مخلوق نیز در حقیقت از آن خدای سبحان است و معنای احادیثی مانند: من لم یشکر المنعم من المخلوقین لم یشکر الله عزوجل (بحار، ج 68، ص 44)، یا أشکرکم لله أشکرکم للناس (اصول کافی، ج 2، ص 99)، این نیست که اگر کسی از مردم حق شناسی نکرد، از خدا حق شناسی نکرده است؛ زیرا در این صورت تلازمی بین مقدم (من لم یشکر المنعم ...) و تالی (لم یشکر الله ) وجود ندارد و تلازم در صورتی محفوظ است که بگوییم منعم از آن جهت که مخلوق خداست، پیام خالق را دارد؛ نظیر آنچه امام امیرالمؤمنین (علیه السلام ) می فرماید: ان المسکین رسول الله (نهج البلاغة، حکمت 304 ) .
در جایی که شخص، دیگری را اطعام می کند نیز باید گفت: المطعم رسول الله ، چه آن مطعم خود بداند رسول الهی است یا نداند، مسلمان باشد یا کافر و شکی نیست که مراد از رسالت در این جا رسالت تکوینی است، نه تشریعی و در رسالت تکوینی هیچ موجودی مستقل نیست و بدون این که پیک خدا باشد کاری نمی کند . از این رو خداوند حرکت باد لقاح کننده را رسالت خود می داند: (و أرسلنا الریاح لواقح ) (سوره حجر، آیه 22) و آسمان را در بارش باران، رسول خود معرفی می کند: (یرسل السماء علیکم مدرارا) (سوره نوح، آیه 11) . بر این اساس، شیاطین را نیز رسول خود شمرده، می فرماید: (ألم تر أنا أرسلنا الشیاطین ...) (سوره مریم، آیه 83 ) و بالاخره در نظام تکوین هر ذره ای که از نقطه ای رهسپار نقطه دیگر می شود پیک خداست، چه موافق نظام تشریع باشد یا نباشد . به بیان دیگر، ایمان، کفر، اطاعت، عصیان و پاداش و کیفر، تنها در نظام تشریع مطرح است و گرنه در نظام تکوینی عصیان راه ندارد .
این نکته را نیز باید افزود که همان گونه که مسکین پیک حق است و خداوند برای آزمودن متنعم، نیازمندی را به سوی او می فرستد، انفاق کننده نیز رسول خداست؛ زیرا خداوند او را هدایت و به رفع نیاز محروم وادار کرده است .
با این بیان، کسی که نعمتی را از مخلوق خدا دریافت می کند باید بداند که آن منعم، پیک خداست و باید از او به عنوان این که مخلوق و رسول الهی است، حق شناسی کند، نه از آن جهت که شخص معینی است . در نتیجه معنای حدیث این است: من لم یشکر المخلوق بما أنه مخلوق، لم یشکر الخالق ؛ کسی که از مخلوق با این نگاه که مخلوق خداست و منعم بالعرض است، نه بالذات تشکر نکند، در واقع از خالق تشکر نکرده است؛ زیرا تشکر از مخلوق در واقع تشکر از خالق است .
حاصل آن که، روایت مزبور نه تنها منافاتی با اختصاص همه حمدها به خدای سبحان ندارد، بلکه مؤید آن است و از طرف دیگر در تلازم مزبور می توان احتمال داد که اگر کسی از مخلوق، که انعام او محسوس است، شکرگزاری نکرد، معلوم می شود روحیه سپاس در برابر احسان در او نیست؛ مگر آن که جزو اوحدی از انسانها باشد که همه نعمتها را از خداوند بداند و غیر او را اصلا نبیند، که در این حال از بحث خارج خواهد بود .
667) سوره کهف، آیه 1 .
668) همان گونه که در زیارت آل یس با این که به صورت جامع گفته می شود: السلام علیک فی آناء لیلک و أطراف نهارک، در عین حال هر یک از حالات، آنات و شئون حضرت حجت (عجل الله تعالی فرجه الشریف ) نیز مطرح شده است: السلام علیک حین تقوم، السلام علیک حین تقعد، السلام علیک حین تقرء و تبین، السلام علیک حین تصلی و تقنت، السلام علیک حین ترکع و تسجد،
السلام علیک حین تهلل و تکبر، السلام علیک حین تحمد و تستغفر، السلام علیک حین تصبح و تمسی ... (مفاتیح الجنان، زیارت حضرت صاحب الأمر علیه السلام ) . معلوم می شود هر یک از این حالات، هادی و روشنگر است این ریزبینی در عرصه روایات ما فراوان است و از روایات کتاب معانی الأخبار بر می آید که ائمه (علیهم السلام ) چگونه به ما راه نشان داده اند و یک آیه را به چند جمله و هر جمله را به چند کلمه تقسیم کرده، هر کلمه را محور استدلالی قرار می دهند .
669) سوره سبأ، آیه 1 .
670) سوره اعراف، آیه 43 .
671) بهشتیان به برکت آیات تشریعی به نعمت بهشت دست می یابند .از این رو در بهشت، برابر همین آیه، خدا را حمد می کنند .
672) مفاتیح الجنان، دعای سحر ماه رمضان .
673) چون سخن از اوصاف فعل خداست، نه صفات ذاتی، اسناد فعل هر فاعلی به خدا با توحید ذاتی حق منافاتی ندارد.
674) سوره انفال، آیه 17 .
675) سوره توبه، آیه 26 .
676) سوره انفال، آیه 17 . تعبیر این آیه کریمه درباره پیامبر خدا و نیروهای رزمنده یکسان نیست؛ درباره رزمندگان تنها نفی مطرح است:فلم تقتلوهم )، اما درباره پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم نفی و اثبات را به هم آمیخته، می فرماید: (و ما رمیت اذا رمیت ) و این بیانگر نوعی عظمت و شخصیت انحصاری برای پیامبر بزرگوار اسلام است .
677) بر اساس همین دید توحیدی و عارفانه است که حضرت امام خمینی (قدس سره الشریف ) به مناسبت آزاد سازی خرمشهر فرمود: خرمشهر را خدا آزاد کرد و درباره رزمندگان حماسه آفرین فتح المبین نیز فرمود: از دور دست و بازوی قدرتمند شما را که دست خدا بالای آن است می بوسم (صحیفه نور، ج 16، ص 96 ) . وصف دست خدا بالای آن است ، مشعر به این است که چون قدرت خدا به دست رزمندگان ظهور و تجلی کرده است، عارفی همچون امام خمینی آن دستها را می بوسد و گرنه عارف، دست غیر خدا را نمی بوسد .
678) سوره انعام، آیه 45 .
679) سوره اعراف، آیه 43 .
680) سوره توبه، آیه 111 .
681) سوره حدید، آیه 11 .
682) سوره آل عمران، آیه 189 .
683) سوره بقره، آیه 116 .
684) سوره یونس، آیه 31 .
685) سوره فتح، آیه 7 .
686) نهج البلاغه، خطبه 183، بند22 .
687) سوره توبه، آیه 14 .
688) سوره انبیاء، آیه 22 .
689) سوره انعام، آیه 95 - 99 .
690) نهج البلاغه، خطبه 192، بند 104 .
691) سوره بقره، آیه 158 .
692) نهج البلاغه، خطبه 222، بند 14 . حمد و شکر با این که تفاوت اساسی ندارد و در حقیقت به هم نزدیک است، در فرهنگ دینی دستور شکر غیر خدا آمده: (ان اشکر لی ولوالدیک ) (سوره لقمان، آیه 14)، اما حمد دیگران نه تنها بدان امر نشده، بلکه از آن نهی نیز شده است: و لا یحمد حامد الا ربه ) (نهج البلاغه، خطبه 16، بند10 . )
سر این تفاوت، در صورتی که نتیجه بررسی نهایی و استقصای کامل متون ادله نقلی، نهی از حمد غیر خدا باشد، این است که ممکن است برخی تعبیرها، لازم یا لوازمی جنبی داشته باشد که التزام به آنها ناصواب باشد؛ نظیر این که خداوند به مؤمنان فرمود: (یا أیها الذین امنوا لا تقولوا راعنا و قولوا انظرنا) (سوره بقره، آیه 104 ) . در برابر سخن برخی بیگانگان که می گفتند: (... راعنا لیا بألسنتهم ) (سروه نساء، آیه 46 ) .
693) سوره اعراف، آیه 43 . مفاد جمله ( و ما کنا لنهتدی ...) غیر از ما اهتدینا و مانند آن است؛ زیرا کان منفی ( ما کنا) بر استمرار نفی دلالت می کند؛ همان طور که مفاد ما کنت تعلم ( تو آن نبودی که بدانی با ما علمت (ندانستی )متفاوت است . بهشتیان می گویند: اگر وحی و هدایت الهی نبود هرگز توان دستیابی به این مقام را نداشتیم ؛ زیرا عقل چراغ است، نه راه و انسان هرگز با چراغ تنها، بدون صراط، به مقصد نمی رسد . عقل نورافکنی است که صراط مستقیم وحی را شناسایی کرده، حرکت در آن را به انسان توصیه می کند . حال اگر وحی که راه مستقیم است نباشد، عقل بدون وحی، همانند نور افکنی است که قله کوه و موانع رسیدن به آن را نشان می دهد؛اما چون راهی برای رسیدن به قله نیست از چراغ عقل نیز کاری بر نمی آید .
694) سوره قصص، آیه 70 .
695) سوره نبأ، آیه 38 .
696) سوره اعراف، آیه 43 .
697) سوره زمر، آیه 74 .
698) سوره فاطرآیه 34 .
699) سوره یونس، آیه 10 .
700) سوره اسراء، آیه 44 .
701) النفحات الالهیه، قونوی، ص 101، با تصرف اندک.
702) ر.ک سوره لقمان، آیه 25؛ سوره زمر، آیه 38 و سوره یونس، آیه 31 .
703) سوره عنکبوت، آیه 61؛ سوره لقمان، آیه 25؛ سوره زمر، آیه 38؛ سوره زخرف، آیات 9 و 87 .
704) سوره طه، آیه 50 .
705) بحار، ج 90، ص 215 .
706) بحار، ج 90، ص 216 .
707) سوره نحل، آیه 96 .
708) بحار، ج 90 ص 216 .
709) نورالثقلین، ج 1، ص 15 .
710) بحار، ج 90، ص 216 .
711) تفسیر صافی، ج 1، ص 71 .
712) نورالثقلین، ج 1، ص 15 .
713) بحار، ج 90، ص 214 .
714) نور الثقلین، ج 1، ص 17 .
715) صحیفه سجادیه، دعای 37 .
716) نهج البلاغه، خطبه 1 .
717) همان، خطبه 114، بند 1 .
718) نهج البلاغه، خطبه 32، بند 1 .
719) مفاتیح الجنان، دعای روز چهارشنبه .
720) صحیفه سجادیه، دعای 45 .
721) بحار، ج 84، ص 258، دعای پایان نماز شب .
722) همان، ص 221 .
723) بحار، ج 87، ص 129، دعای روز جمعه .
724) اقبال الأعمال، ج 1، ص 157 .
725) مفاتیح الجنان، اعمال روز جمعه، دعای امام صادق (علیه السلام ) پس از نماز جعفر .
726) بحار، ج 96، ص 57 .
727) بحار، ج 90، ص 166 (سوره یونس، آیه 10 ) .
728) نور الثقلین، ج 1، ص 15 .
729) تفسیر قمی، ج 1، ص 28 .
730) سوره فرقان، آیه 44 .
731) صحیفه سجادیه، دعای 1 .
732) شارح معروف صحیفه سجادیه، سید علی خان حسینی (رضوان الله علیه ) می فرماید: سر این که کلمه حد درباره انسان به صورت جمع (حدود) و درباره بهیمه به صورت مفرد آمده این است که انسان کمالات فراوان و گوناگونی دارد، اما حیوان تنها یک حد دارد و آن بی عقلی است (ریاض السالکین، ج 1، ص 308 ) .
733) سر نامگذاری بهیمه به این نام آن است که کلامش برای دیگران ابهام دارد و کارش مبهم است و میزان روشن و نظم خاصی ندارد؛ مثلا بدون رعایت حلال و حرام، هر چه به مزاجش گواراست می خورد .
734) عالم برزخ در اصطلاح روایات همان عالم قبر است و قبر عالمی در برابر برزخ نیست . از این رو عوالم وجود سه عالم است: دنیا، برزخ یا قبر و قیامت . امام صادق (علیه السلام ) در پاسخ به این پرسش که برزخ چیست؟ فرمودند: القبر منذ حین موته الی یوم القیامة (نورالثقلین، ج 3، ص 554 ) .
735) چشم برزخی بعضی انسانها هنگام احتضار و در برزخ و قیامت نسبت به دیدن اسمای جمالیه حق، کور و بی نور است؛ اما حمد حامدان مایه بینایی و روشنی چشم آنان است . قره همان اشک خنک است . اشک غم و حزن، اشکی گرم است؛ اما اشک نشاط و سرور، خنک است . از این رو عامل سرور و نشاط را قرة العین گویند .
736) خدای سبحان بر اساس ستاریت خود، در دنیا مکنونات درون انسانها را جز در مواردی اندک بر چهره هایشان ظاهر نمی کند؛ اما در قیامت که روز ظهور حق است اثر گناه و طاعت که سیاهی و سفیدی چهره است ظاهر می شود؛ همان گونه که در دنیا، شرم وصفی نفسانی است و چهره را سرخ می کند و هراس مایه رنگ باختگی و زردی چهره است، در قیامت نیز خاطرات و نفسانیات انسان در چهره اش اثر می گذارد .
737) در متن دعا تعبیر نزاحم آمده است . مراد از تزاحم در این کلام، رقابت و سبقت است که در خیرات به آن مأمور شده ایم: (فاسبقوا الخیرات ) (سوره بقره، آیه 148 )؛ چون در راه خیر هیچ تزاحمی نیست . انسانی که از مرحله وهم و خیال بالا آمد نه کسی مزاحم اوست و نه او مزاحم کسی است .
738) در فرهنگ قرآن کریم بهشت دارالمقامة نامیده شده است و بهشتیان خدا را سپاس می گویند که آنان را به دار القرار و آرامگاه ابدی خود رسانده است . برزخ مانند دنیا آرامگاه نیست، بلکه معبری است که انسان مسافر با عبور از آن به آرامگاه ابدی خود، یعنی قیامت کبرا می رسد .
امام سجاد (علیه السلام ) در این بخش از دعا، که در متن نقل نشده، می فرماید: (حمد ویژه خدایی است که اخلاق نیک برای ما برگزید و رزق پاکیزه به ما عطا فرمود و برای ما ملکه و سیطره بر جمیع خلق قرار داد (ولایت تکوینی )، آن سان که همه آفریدگان خدای سبحان، به قدرت او، مطیع و منقاد ما هستند و حمد و سپاس خدایی را که ما را از غیر خودش بی نیاز و تنها به خودش نیازمند ساخت ؛ (زیرا او هم به نیازهایمان دانا و هم بر تأمین آن تواناست و هم بر ما روا داشت تا نیازهایمان را به پیشگاهش عرضه داریم و بدین گونه راه رجوع به غیر خودش را کاملا بسته است؛ همانها که نه می دانند ما چه می خواهیم، نه می توانند نیازمان را برآورند و نه همواره ما را می پذیرند ) .
739) حمد خدا از هر حمدی برتر است؛ همان گونه که خود خدا، بر همه آفریدگانش برتری دارد . همان طور که وجود خدا مستقل و بالذات است و دیگران بالتبع، بالعرض و بالغیر، حمد نیز بالذات از آن خدای سبحان است و بالعرض و بالتبع برای غیر خدا و بازگشت حمد غیر خدا به حمد خداست .
740) حقیقت انسان، پایان ناپذیراست، از این رو باید در پی کمال پایان ناپذیر باشد . در حریم انسان، الی ، حتی و متی راه ندارد . پس باید اندیشه ای زوال ناپذیر داشته باشد و ره توشه او ابدی باشد . انسان ابدی با کارهای موقت نمی تواند زندگی جاوید را تأمین کند .
741) اشتیاق امام سجاد (علیه السلام ) به شهادت ( که در این جا مراد شهادت در میدان جنگ است ) از آن روست که خدای سبحان دین خود را به انسانها سپرده، یاری دین را از آنان خواسته است و سنت الهی بر این است که دین خود را حفظ و احیا کند بر این اساس، هر کس باید بکوشد دین خدا به دست او احیا شود و این افتخار و سعادت عظیم بهره او گردد: (قل لو کنتم فی بیوتکم لبرز الذین کتب علیهم القتل الی مضاجعهم ) (سوره آل عمران، آیه 154 )؛ اگر گروهی به یاری دین حق برنخاستند خدای سبحان از یاری دینش دست بر نمی دارد، بلکه گروه دیگری را مشتاقانه به جبهه ها اعزام می کند و از طرفی به آنان شوق جهاد و شهادت و از سوی دیگر به خانواده هایشان توفیق صبر و بردباری عطا می کند که مایه شگفتی دیگران است و این صحنه ها در دفاع هشت ساله ایران اسلامی به خوبی مشهود بود .
742) جمله انه ولی حمید، استدلالی بر مضامین دعاست؛ چون انسان که تحت ولایت خدای سبحان است، از او که حمید مطلق و محمود صرف است و همه امور به دست اوست می خواهد تا او را به مقام حمد برساند .
743) سوره اسراء، آیه 44 .
744) سوره اعراف، آیه 179 .
745) نهج البلاغه، حکمت 211 .
746) بحار، ج 37، ص 146 .
747) معانی الأخبار، باب معنی الموت، ح 4 و 5 .
748) سوره انفال، آیه 50 .
749) سوره محمد صلی الله علیه و آله و سلم، آیه 27 .
750) سوره قصص، آیه 78 .
751) صحیفه سجادیه، دعای 51 .
752) نور الثقلین، ج 1، ص 17 .
753) همان، ص 16 .
754) سوره اعراف، آیه 156 .
755) سوره کهف، آیه 49 .
756) جمله ( و ما ربک بظلام...) به این معنا نیست که خداوند بسیار ظالم نیست؛ زیرا نفی ظلم کثیر منافی اثبات ظلم اندک نیست؛ در حالی که صدور ستم اندک نیز همانند ظلم زیاد از خدای سبحان محال است . سر مبالغه در ظلام این است که ستم اندک از مدبر و مربی سراسر جهان، با ظلم کثیر برابر است؛ زیرا او اگر به ذره ای از ذرات عالم ستم کند (آن را از جای خود بردارد )، سراسر جهان منظم آسیب می بیند، زیرا اجزای جهان آفرینش همانند حلقه های یک سلسله و مراتب اعداد چینش شده است؛ به گونه ای که اگر حلقه ای از این سلسله جا به جا شود، بی نظمی سراسر عالم را فرا می گیرد.
757) سوره فصلت، آیه 46 .
758) سوره نازعات، آیه 24 .
759) سوره یوسف، آیه 42 .
760) سوره یوسف، آیه 39 .
761) ص 308 .
762) مفاتیح الجنان، دعای جوشن کبیر .
763) اقبال الأعمال، ص 399؛ صحیفه سجادیه، دعای 16 .
764) نور الثقلین، ج 1، ص 19 .
765) مفردات راغب، ص 472، ملک .
766) سوره آل عمران، آیه 26 .
767) سوره مؤمنون، آیه 116 .
768) سوره قمر، آیه 55 .
769) سوره الرحمن، آیه 29 .
770) نزاهت انسان از گناه و آراسته شدن او به اطاعت و عبادت، یا بر اثر ترس از جهنم است یا شوق بهشت و یا عاملی برتر که آن خوف از هجران و شوق به لقای حق است . بهشت نیز درجاتی دارد: درجه ای از آن، (جنات تجری من تحتها الأنهار ) (سوره بقره، آیه 25 ) است و درجه دیگر (جنت لقای رب ) . متوسطان از اهل ایمان تنها به باغهای بهشتی و جویباران جاری در زیر درختان آن دست می یابند؛ اما اوحدی از مؤمنان، گذشته از این، به مقام عنداللهی نیز می رسند: ( ان المتقین فی جنات و نهر فی مقعد صدق عند ملیک مقتدر ) (سوره قمر، آیات 54 - 55 ) .
771) منشأ این اختلاف آن است که اضافه اسم فاعل اضافه حقیقی و مفید تعریف نیست و چون مالک وصف الله قرار گرفته و صفت باید با موصوف در معرفه و نکره بودن مطابقت داشته باشد، باید معرفه باشد .
772) کشاف، ج 1، ص 12؛ تفسیر نسفی، ج 1، ص 9 .
773) ر.ک تفسیر کبیر، ج 1، ص 245؛ الجامع لأحکام القرآن، ج 1، ص 139؛ روح المعانی، ج 1، ص 141 .
774) سوره مائده، آیه 120 .
775) سوره آل عمران، آیه 26 .
776) سوره آل عمران ، آیه 178 .
777) سوره ملک، آیه 1 .
778) سوره یس، آیه 83 .
779) البته ظرفیت از اضافه مالک به یوم الدین استفاده می شود، نه از کلمه یوم .
780) سوره انفطار، آیه 19 .
781) سوره بقره، آیه 8 و ... .
782) سوره نبأ،آیه 38 .
783) سوره انفطار، آیه 19 .
784) و از این رو کلمه یوم در یوم القیامة ، تثنیه و جمع ندارد، بلکه روز قیامت برای بسیاری از مردم به درازای پنجاه هزار سال است: (فی یوم کان مقداره خمسین ألف سنة ) (سوره معارج، آیه 4 )، ولی برای مؤمنان به اندازه یک نماز واجب بیشتر طول نخواهد کشید . پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم در پاسخ مردی که به آن حضرت عرض کرد: یا رسول الله ما أطول هذا الیوم! روز قیامت چقدر طولانی است!، فرمودند: و الذی نفس محمد بیده انه لیخفف علی المؤمن، حتی یکون أخف علیه من صلاة مکتوبة یصلیها فی الدنیا (بحار، ج 7، ص 123 ) .
785) سوره الرحمن، آیه 29 .
786) خدای سبحان درباره آفرینش جهان می فرماید: مجموعه نظام موجود را در شش روز آفریدیم: (هو الذی خلق السموات و الأرض فی ستة أیام، ثم استوی علی العرش ) (سوره حدید، آیه 4)؛ زیرا زمین در دو روز خلق شده است: (خلق الأرض فی یومین ) (سوره فصلت، آیه 9)، آسمانهای هفت گانه نیز در دو روز: (ثم استوی الی السماء و هی دخان ... فقضهن سبع سموات فی یومین ) (سوره فصلت، آیات 11 - 12 ) و ما بین آسمانها و زمین را نیز در دو روز آفریده است . اما تغییر نظام دنیا در نفخ اول و ایجاد نظامی جدید در نفخ دوم، در یک روز خواهد بود: (یوم نطوی السماء کطی السجل للکتب ) (سوره انبیاء، آیه 104 ) روزی فرا می رسد که آسمان را در هم می پیچم، همان گونه که طومار، نوشته های فراوان درون خود را در هم می پیچد . در جای دیگر نیز می فرماید: (و الأرض جمیعا قبضته یوم القیامة و السموات مطویات بیمینه ) (سوره ابراهیم، آیه 48 )؛ روزی که آسمان و زمین این دنیا به آسمان و زمین دیگر تبدیل می شود . همه این صحنه ها در یک روز خواهد بود و مراد از روز همان ظهور است .
787) سوره انفطار، آیات 14 - 16 . در قرآن کریم سوختن فاجران در آتش دوزخ، گاهی با تعبیر (یصلون ) بیان شده است و گاهی با تعبیر (تصلیة ) و میان این دو تعبیر فرق است؛ اولی به معنای سوزش سطحی و برون سوزی است و دومی به معنای گداختن درون و درون سوزی است .
788) سوره آل عمران، آیه 19 .
789) سوره بقره، آیه 2 .
790) سوره ص، آیه 26 .
791) نهج البلاغه، نامه 27، بند 10 .
792) سوره زمر، آیه 9 . در این آیه کریمه، رجاء به پروردگار اسناد داده شد، ولی ترس به پایان کار؛ چون خداوند مبدأ رحمت است و اسناد غضب به او بالعرض است، نه بالذات .
793) از این زمان کوتاه در روایات به فواق ناقه ، یعنی فاصله کوتاه بین باز و بسته کردن دست، در هنگام دوشیدن شیر شتر، تعبیر شده است .
794) سوره انعام، آیات 14 - 15 .
795) آیه مزبور ناظر به اصل تخویف است و اختصاص به معاد ندارد .
796) سوره مائده، آیه 17 .
797) سوره نساء، آیه 29 .
798) سوره حدید، آیه 7 .
799) سوره نور، آیه 33 .
800) نهج البلاغه، حکمت 404 .
801) سوره بقره، آیه 107 .
802) سوره انفطار، آیات 17 - 19 .
803) سوره نبأ، آیه 39 .
804) امام صادق (علیه السلام ) درباره آیه ( و ما یؤمن أکثرهم بالله الا و هم مشرکون ) (سوره یوسف، آیه 106 ) فرمودند: هو الرجل یقول: لولا فلان لهلکت و لولا فلان لأصبت کذا و کذا و لولا فلان لضاع عیالی، ألاتری أنه قد جعل لله شریکا فی ملکه یرزقه و یدفع عنه؟ ؛ همین که شخصی می گوید: اگر فلانی نبود نابود می شدم و ... بدین گونه او برای خدا شریک قرار داده است . آنگاه راوی از امام (علیه السلام ) پرسید: اگر بگوید: لولا أن من الله علی بفلان لهلکت ؛ اگر خدا به وسیله فلانی به من احسان نمی کرد نابود می شدم، چگونه است؟ حضرت فرمودند: لا بأس بهذا (نورالثقلین، ج 2، ص 476 ) . از همین قبیل است تعبیر شرک آلود رایج: اول خدا، دوم شما ؛ زیرا خدا اولی است که دومی برای برای او قابل فرض نیست: (هو الأول و الاخر و الظاهر و الباطن (سوره حدید، آیه 3 ) . پس بر اساس رهنمود پیشوایان معصوم (علیهم السلام ) در برابر احسان دیگران باید گفت: خدا را شکرکه از این راه به من احسان کرد؛ گرچه او می توانست همین احسان را از راه دیگر به من بکند . بر اساس توحید، هر نعمتی را باید از خدا دانست: ( و ما بکم من نعمة فمن الله ) (سوره نحل، آیه 53 ) و با این دیدگاه دیگر نه به عنوان اعتماد به نفس می توان به خود بها داد و نه به بهانه تشکر از مخلوق به دیگران .
معنای حدیث معروف من لم یشکر المنعم من المخلوقین، لم یشکر الله عزوجل (بحار، ج 68، ص 44 ) نیز چنانکه گذشت، این است که نیکوکاران مظاهر احسان الهی هستند و اگر متنعم، مظهر احسان ولی نعمت را را سپاس ندارد، ولی نعمت خود را سپاس نداشته است . پس سپاسگزاری از مخلوق بما هو مخلوق محمود است و بدون لحاظ حیثیت مخلوق بودن نامحمود .
شایان ذکر است که، مشرکون در آیه ( و ما یؤمن ...) غیر از الذین أشرکوا است، چون الذین اشرکوا در مقابل مؤمنین و عبارت است از وثنیین و دیگر بت پرستان .
805) سوره شعراء، آیه 80 .
806) توحید افعالی غیر از جبر است؛ خداوند انسان را موجودی دو بعدی آفریده و بین دو راه خیر و شر قرار داده است: (و هدیناه النجدین ) (سوره بلد، آیه 10 ) و هر یک از این دو راه، پایانی مشخص دارد . عقل و نقل را نیز راهنمای صراط مستقیم قرار داده است . اگر انسان با حسن اختیار خود راه خیر را برگزید، این کار خیر چون امری وجودی و کمال و نعمت است به خدا مرتبط است؛ اما اگر راه شر را پیمود و عصیان کرد، چون گناه و نافرمانی جز فقدان و نقص نیست، به مبادی عالیه ارتباطی ندارد . پس خیرات که کمال وجودی است به ربوبیت بر می گردد و شر و نقص مبدأ بالذات ندارد و این بحث به خواست خدای سبحان در ذیل آیه 79 سوره نساء خواهد آمد .
807) سوره غافر، آیه 16 .
808) سوره طه، آیه 114 .
809) سوره یونس، آیه 31 .
810) بحار، ج 49، ص 117 .
811) سوره مائده، آیه 120 .
812) سوره اسراء، آیه 111 .
813) سوره نور، آیه 55 . کلمه شریک در جمله (لم یکن له شریک فی الملک ) و شیئا در (لا یشکرون بی شیئا ) چون نکره در سیاق نفی است، افاده عموم می کند و هر شریکی در ملک را از خدای سبحان نفی می کند .
814) سوره یونس، آیه 49 .
815) اما سخن موسای کلیم (علیه السلام ): (رب انی لا أملک الا نفسی و أخی ) (سوره مائده،آیه 25 ) نیز منافاتی با آیات گذشته ندارد؛ زیرا مربوط به مقام تشریع است، نه تکوین و مقصود این نیست که من مالک خویشم و برادرم نیز مالک خودش است، بلکه به این معناست که خدایا!هدایت و پیامت را به مردم رساندیم . من تنها اختیار ایمان خود را داشتم و مؤمن شدم . برادرم هارون نیز تنها اختیار ایمان خود را داشت و ایمان آورد؛ اما زمام ایمان دیگران به دست من نیست . بنابراین، جز خدای سبحان در دنیا و آخرت، احدی مالک تکوینی اصیل چیزی نیست .
816) سوره سبأ، آیات 22 - 23 .
817) سوره سبأ، آیه 42 .
818) بحار، ج 40، ص 153 .
819) سوره زخرف، آیه 51 .
820) توحید همان گونه که برترین معارف الهی است، دشوارترین آن نیز هست، پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم می فرماید: من و پیامبران پیشین کلمه ای به عظمت لا اله الا الله نیاورده ایم: ما قلت و لا قال القائلون قبلی مثل لا اله الا الله (توحید صدوق، باب ثواب الموحدین و العارفین، حدیث 1 ) . حضرت امیرالمؤمنین (علیه السلام ) نیز در پاسخ این سؤال که از جایی که شما ایستاده اید تا عرش چقدر فاصله است؟ ابتدا فرمودند: دانش جویانه بپرس و در پی فهم و علم باش، نه امور دیگر . آنگاه فرمودند: از این جا تا عرش خدا به قدر گفتن لا اله الا الله فاصله است: أن یقول قائل مخلصا لا اله الا الله (بحار، ج 10، ص 122 ) . معلوم می شود توحید، معرفت و عقیده ای است که انسان را از فرش تا به عرش بالا می برد .
821) سوره ق، آیه 22 .
822) سوره انبیاء، آیه 97 .
823) سوره روم، آیه 7 .
824) سوره تکاثر، آیات 5 - 7 .
825) سوره نساء، آیه 10 .
826) بحار، ج 4، ص 4 .
827) اصول کافی، ج 2، ص 53 .
828) در این حدیث شریف تعبیر کأن درباره ادراک(دیدن ) آمده است، نه در مورد مدرک. کأن اگر درباره مدرک گفته شود قابل انطباق بر معدوم نیز هست، ولی در جایی که به ادراک تعلق گیرد، مدرک مفروض و مسلم گرفته شده است . پس این تشبیه در علم است، نه در معلوم .
829) سوره آل عمران، آیه 133 .
830) سوره بقره، آیه 24 .
831) بحار، ج 46، ص 80 .
832) سوره همزه، آیات 6 - 7 .
833) بحار، ج 72، ص 256 .
834) سوره انفطار، آیات 14 - 19 . انسانها در دنیا یا بر اساس روابط کار می کنند یا بر محور ضوابط؛ اما در قیامت هم راه ضوابط (کار شخص برای خود ) بسته است و هم راه روابط (کار دیگران برای شخص ) .
قرآن کریم درباره قطع ضوابط می فرماید: (تقطعت بهم الأسباب ) (سوره بقره، آیه 166) . در دنیا بر اساس نظام علی و معلولی، گرسنه و تشنه با طعام و آب خود را سیر و سیراب می کنند، اما این علل و اسباب در قیامت قطع می شود . از این رو راهی برای رفع گرسنگی و تشنگی نیست . درباره قطع روابط نیز می فرماید: پس از دمیده شدن در صور نسب رخت بر می بندد: (فلا أنساب بینهم ) (سوره مؤمنون، آیه 101 )؛ همه از خاک سر بر می آورند و نسبتها و روابط برچیده می شود . بر خلاف دنیا که برادری مشکل برادر خود یا پدری مشکل خانواده خود را حل می کرد، رشته های ارتباط در قیامت گسسته است: (لا بیع فیه و لا خلة) (سوره بقره، آیه 254 )؛ نه از داد و ستد خبری است و نه از دوست یابی و رفیق بازی . در آن روز احدی مالک چیزی نیست و کار تنها به دست خداست .
البته شفاعت، امری ثابت و حق است، ولی زمینه سازی آن در دنیاست . آنها که در دنیا زمینه سعادت آخرت را فراهم کرده اند، در قیامت از محصول کار خود بهره می برند؛ اما اگر در دنیا با شفعای قیامت پیوندی نداشته اند، در قیامت نمی توانند از آن مدد بگیرند .
835) سوره ذاریات، آیه 6 .
836) سوره ذاریات، آیه 12 .
837) سوره اعراف، آیه 53 .
838) سوره نور، آیه 25 .
839) سوره نور، آیه 35 .
840) بنابراین، در دنیا انسان می تواند خدا را ببیند، اما با چشم سر، نه با چشم سر . امام صادق (علیه السلام ) در پاسخ پرسش ابوبصیر که آیا مؤمنان در قیامت خدا را می بینند، فرمود: قیل از قیامت، در همان موطنی که به ندای (ألست بربکم ) (سوره اعراف، آیه 172 ) پاسخ گفتند او را مشاهده کردند . آنگاه آن حضرت به ابوبصیر نابینا فرمودند: مگر تو هم اکنون خدا را مشاهده نمی کنی سپس ابوبصیر از امام (علیه السلام ) اجازه نقل این حدیث را خواست، ولی حضرت امتناع فرمودند و سر امتناع را این گونه بیان کردند که مخاطبان تو معنای رؤیت و ابصار خدا را نمی فهمند و آن را دیدن با چشم ظاهر پنداشته، با انکار آن به خدا کفر می ورزند (توحید صدوق، باب ما جاء فی الرؤیة، ح 20 ) .
841) سوره کهف، آیه 101 .
842) سوره حج، آیه 46 .
843) سوره مائده، آیه 14 .
844) سوره مائده، آیه 64 .
845) نور الثقلین، ج 1، ص 19 .
846) من لا یحضر، ج 1، ص 269 .
847) نورالثقلین، ج 1، ص 19 .
848) بحار، ج 82، ص 23 .
849) همان، ص 22 .
850) همان، ص 66 .
851) نور الثقلین، ج 1، ص 19؛ بحار، ج 82، ص 22 .
852) تفسیر عیاشی، ج 1، ص 22؛ بحار، ج 82، ص 22 .
853) سوره مریم، آیه 93 .
854) جوهری در صحاح، عبد .
855) سوره شعراء، آیه 4 .
856) سوره غافر، آیه 60 .
857) در بحث تفسیری آیه (الحمد لله رب العالمین ) گذشت که الله نام هویت غیبی محض نیست؛ زیرا آن هویت مطلق، اصلا اسم ندارد . الله نام ذات مقدسی است که جامع و مستجمع همه صفات کمالی است . (ص 334 ) .
858) سوره هود، آیه 123 .
859) سوره بقره، آیه 156 .
860) سوره نساء، آیه 28 .
861) سوره انعام، آیه 102 .
862) سوره فصلت، آیه 53 .
863) نهج البلاغه، حکمت 82، بند 3 .
864) سوره بقره، آیه 45 .
865) ر.ک شرح حالات اویس قرن .
866) بحار، ج 79، ص 193 .
867) بحار، ج 79، ص 193 .
868) عبادت برای رسیدن به بهشت یا رهیدن از دوزخ، گرچه از نظر علم فقه صحیح است، ولی مربوط به انسانی است که بر اثر کم همتی، از خدا نجات از آتش یا ورود به بهشت را می طلبد، نه لقای او را . اگر هدف اصلی و معبود واقعی عابد، نجات از جهنم یا ورود به بهشت بود و خدا را برای رسیدن به چنین معبودی وسیله قرار داد، نه هدف و مقصود بالذات، عبادتش باطل است و مقصود برخی که عبادت برای رسیدن به بهشت یا دوری از جهنم را باطل می دانند، همین است؛ زیرا در این صورت اگر دستیابی به بهشت بدون عبادت خدا ممکن بود، او را عبادت نمی کرد (ر.ک صهبای حج، ص 363 ) .
البته گرچه معبود بالذات اکثر انسانها خداوند است، و از این رو عبادت آنها درست است؛ اما نمی دانند که از او جز او را خواستن، بی همتی است: ... لا نرید منک غیرک و لا نعبدک بالعوض و البدل کما یعبدک الجاهلون بک، المغیبون عنک (تفسیر صافی، ج 1، ص 72 ) .
869) در قرآن کریم در این زمینه دو تعبیر آمده است: در اولی که از حبیب خدا، پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم است، ابتدا نام خدا آمده است و سپس آیت او، پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله و سلم، ذکرشده است: (ان الله معنا) (سوره توبه، آیه 40 ) و در تعبیر دوم که از کلیم خدا حضرت موسی (علیه السلام ) است، ابتدا آیت و نشانه خدا مطرح شده است و سپس نام خدا: (ان معی ربی ) (سوره شعراء، آیه 62 ) . از این دو تعبیر بر می آید که حبیب خدا ابتدا خدا را می بیند و سپس در پرتو او خود را؛ اما کلیم خدا از خود به عنوان آیت و نشانه خدا شروع می کند و خود را مقدمه مشاهده حق قرار می دهد . تعبیر (ان معی ربی ) برای رسول اکرم صلی الله علیه و آله و سلم که به مقامی شامخ راه یافته، تعبیری متوسط است .
870) سوره یس، آیه 82 .
871) نهج البلاغه، خطبه 186، بند 17 .
872) سوره نحل، آیه 53 .
873) سوره بقره، آیه 37 .
874) سوره توبه، آیه 117 .
875) سوره توبه، آیه 104 .
876) سوره توبه، آیه 118 .
877) بحار، ج 3، ص 327 .
878) سوره بقره، آیه 115 .
879) صحیفه سجادیه، دعای 45 .
880) همان، دعای 12 .
881) سوره ماعون، آیات 4 - 6 . مصلی گرچه به لفظ اسم فاعل است، اما در معنا صفت مشبهه ) و مفید ثبات و دوام است و به معنای نمازگزاری است که بر نماز مداومت دارد و نه تنها تارک نماز نیست، بلکه چه بسا مقید به اول وقت نیز هست، لیکن چون اهل ریا و غفلت است، هم نمی داند چه می کند و هم از دیدن و شنیدن دیگران لذت می برد .
882) سوره ذاریات، آیه 56 .
883) سوره حجر، آیه 99 .
884) سوره ابراهیم، آیه 8 .
885) سوره حدید، آیه 3 .
886) سوره الرحمن، آیه 29 .
887) سوره حجر، آیه 99 . برخی مفسران با استشهاد به آیه (حتی أتانا الیقین ) (سوره مدثر، آیه 47 ) یقین را در آیه ( و اعبد ربک حتی یأتیک الیقین ) به معنای مرگ دانسته اند و آیه را چنین معنا کرده اند: تا فرا رسیدن مرگ، عبادت کن . در حالی که یقین به معنای مرگ نیست؛ گرچه مرگ از امور یقینی و حتمی است و پس از آن نیز برای انسان یقین حاصل می شود و از این رو ممکن است یقین بر مرگ تطبیق شود .
888) سوره ماعون، آیه 4 .
889) سوره حجر، آیه 99 .
890) سوره نمل، آیه 14 .
891) سوره تکاثر، آیات 1 - 6 .
892) جز اندکی از انسانها، همه گرفتار تکاثرند: کل القوم ألهاهم التکاثر (بحار، ج 75، ص 152 )؛ برخی گرفتار تکاثر در مال، برخی تکاثر در اولاد و قبیله و گروهی نیز که در طریق کار علمی و فرهنگی هستند، تکاثر در مستمع، شاگرد، خواننده، مأموم و ... چنین نیست که شیطان، دام تکاثر را تنها برای زر اندوزان و مال دوستان گسترده باشد و در حوزه کارهای علمی و فرهنگی سخن از تکاثر نباشد . در قیامت آشکار خواهد شد که بها دادن به اقبال و ادبار شاگرد و مأموم و مانند آن، چه عذابی در پی دارد.
893) سوره مریم، آیه 93 .
894) سوره زمر، آیه 3 .
895) سوره زمر، آیه 14 .
896) سوره اعراف، آیه 65 .
897) زیرا لا اله الا الله دو قضیه سلبی و اثباتی نیست تا یکی آلهه و طاغوت را نفی و دیگری خدای سبحان را ثابت کند، بلکه مجموعا یک جمله و دارای یک محتوا و پیام است؛ زیرا الا به معنای غیر است و معنای لا اله الا الله این است که جز الله که حقیقتا و فطرتا مسلم و ثابت است، الهی نیست، نه این که دیگران نه، خدای سبحان آری، تا اثبات خدا نیازمند دلیل باشد .
898) سوره اعراف، آیه 73 .
899) سوره اعراف، آیه 85 .
900) سوره زمر، آیه 14 .
901) سوره نساء، آیه 59 .
902) بحار، ج 10، ص 227 .
903) سوره انعام، آیه 57
904) سوره یونس، آیه 57 .
905) بحار، ج 67، ص 64 .
906) سوره نساء، آیه 119 .
907) سوره جاثیه، آیه 23 .
908) سوره یس، آیه 60 .
909) سوره انبیاء، آیه 67 .
910) بحار، ج 89، ص 97 .
911) سوره نور، آیه 55 .
912) سوره بقره، آیه 40 .
913) سوره انعام، آیه 79 .
914) سوره انعام، آیه 162 .
915) بحار، ج 66، ص 317 (بیان) .
916) سوره مریم، آیه 93 .
917) المیزان، ج 1، ص 27 .
918) سوره فتح، آیات 4 و 7 .
919) سوره انعام، آیه 79 .
920) سوره شعراء، آیات 78 - 80 .
921) مفاتیح الجنان، دعای روز 28 ماه رمضان.
922) ضریع، خار بیابان است، کسانی که امروز کالأنعامند فردا غذایشان خار بیابان خواهد بود .
923) سوره غاشیه، آیات 6 - 7 .
924) بحار، ج 73، ص 202 .
925) همان، ص 204 .
926) سوره یوسف، آیه 18 .
927) سوره مائده، آیه 2 .
928) سوره اسراء، آیات 18 - 20 .
929) سوره انفال، آیه 42 .
930) سوره بقره، آیه 153 .
931) شرح منظومه، بخش حکمت، فریدة فی الصدق: ص 354 .
932) بحار، ج 74، ص 286 .
933) همان،ج 72، ص 308 .
934) تحف العقول، ص 164 .
935) سوره بقره، آیه 257 .
936) سوره هود، آیه 123 .
937) منظور درجات پایین استعانت است و گرنه درجات بالای آن همان گون که در بحث پیش گذشت همان استیلا، یعنی پذیرش ولایت الهی است .
938) سوره حج، آیه 11 .
939) سوره بقره، آیه 201 .
940) سوره بقره، آیه 200 .
941) نهج البلاغه، حکمت 237 .
942) اصول کافی، ج 2، ص 84 .
943) سوره نمل، آیه 89 .
944) سوره آل عمران، آیه 31 .
945) بحار، ج 67، ص 205 .
946) همان، ج 8، ص 200 .
947) تفسیر صافی، ج 1، ص 72 .
948) بحار، ج 67، ص 210 .
949) سوره توبه، آیه 28 . اگر در استظهار نجاست فقهی و ظاهری آنها از آیه مزبور اختلافی باشد، در نجاست کلامی و باطنی آنان تردیدی نیست .
950) سوره یوسف، آیه 106 .
951) تحف العقول، ص 326 .
952) سوره انعام، آیه 91 .
953) نور الثقلین، ج 1، ص 20 (سوره بقره، آیه 258 ) .
954) نهج البلاغه، نامه 34، بند5 .
955) همان، خطبه 151، بند 1 .
956) همان، خطبه 190، بند 1 .
957) همان، خطبه 100، بند1 .
958) سوره زمر، آیه 36 .
959) بحار، ج 92، ص 195 .
960) سوره بقره، آیه 40 .
961) مفردات راغب، سرط .
962) التحقیق، ج 6، ص 264 .
963) بحث مبسوط هدایت تکوینی و تشریعی در کتاب هدایت در قرآن آمده است .
964) مفسرانی که هدایت در این آیه کریمه را به مداومت بر پیمودن صراط مستقیم و یا ثبات قدم در راه تفسیر کرده اند، آن را هدایت تکوینی دانسته اند .
965) نهج البلاغه، خطبه 16، بند 7 .
966) سوره اعراف، آیه 143 .
967) بحار، ج 87، ص 175 .
968) همان، ج 99، ص 267 .
969) سوره فصلت، آیه 17 .
970) سوره حج، آیه 46 .
971) سوره فصلت، آیه 17 .
972) سوره نساء، آیه 56 .
973) سوره انعام، آیه 122 .
974) سوره شوری، آیه 52 .
975) سوره تحریم، آیه 8 .
976) سوره ابراهیم، آیه 1 .
977) سوره حدید، آیه 25 .
978) سوره عنکبوت، آیه 6 .
979) سوره عنکبوت، آیه 69 .
980) سوره حدید، آیه 4 .
981) سوره طه، آیه 50 .
982) سوره نحل، آیه 128 .
983) سوره فجر، آیه 14 .
984) سوره انشقاق، آیات 6 - 12 .
985) سوره آل عمران، آیه 187 .
986) سوره سبأ، آیه 38 .
987) سوره انفال، آیه 59 .
988) سوره فجر، آیات 25 - 26 .
989) سوره انعام، آیه 153 .
990) سوره صافات، آیه 23 .
991) سوره مطففین، آیه 15 .
992) سوره سجده، آیه 12 .
993) سوره انعام، آیه 161 .
994) سوره انعام، آیه 153 .
995) سوره حجر، آیه 79 . یعنی دو شهری که در حادثه هلاکت انطاکیه ویران شد، بر سر بزرگراه مکه به شام بود .
996) سوره انعام، آیه 153 .
997) سوره عنکبوت، آیه 69 .
998) سوره طه، آیه 135 .
999) سوره حجر، آیات 39 - 41 .
1000) سوره زخرف، آیه 43 .
1001) سوره هود، آیه 56 .
1002) سوره فصلت، آیه 30؛ سوره احقاف، آیه 13 .
1003) ر.ک ابتدای بحث تفسیری آیه (ایاک نعبد)، ص 416 .
1004) سوره تغابن، آیه 11 .
1005) سوره عنکبوت، آیه 69 .
1006) سوره محمد صلی الله علیه و آله و سلم، آیه 17 .
1007) سوره مریم، آیه 96 .
1008) سوره فصلت، آیه 17 .
1009) سوره اعراف، آیه 146 .
1010) سوره زخرف، آیه 36 .
1011) سوره مائده، آیات 15 - 16 .
1012) سوره بقره، آیه 185 .
1013) سوره فرقان، آیه 1.
1014) سوره مدثر، آیه 31 .
1015) سوره مریم، آیه 33 .
1016) سوره مائده، آیه 16 .
1017) سوره صافات، آیه 23 .
1018) سوره اعراف، آیه 43 .
1019) سوره صافات، آیه 114 - 118 .
1020) منت همان نعمت بزرگ و سنگینی است که حمل آن دشوار باشد . در قرآن کریم از آفرینش مجموع نظام آسمانها و زمین به منت یاد نشده است، ولی از نعمت رسالت و هدایت به منت تعبیر شده است: (لقد من الله علی المؤمنین اذ بعث فیهم رسولا ) (سوره آل عمران، آیه 164 )، (بل الله یمن علیکم أن هدیکم للایمان ) (سوره حجرات، آیه 17 ) .
1021) سوره انعام، آیه 125 .
1022) نهج البلاغه، حکمت 147 .
1023) سوره کهف، آیه 13 .
1024) سوره حج، آیه 24 .
1025) سوره قصص، آیه 56 .
1026) سوره شوری، آیه 52 .
1027) سوره مائده، آیه 99 .
1028) سوره مائده، آیه 67 .
1029) سوره بقره، آیات 45 و 153 .
1030) سوره تغابن، آیه 11 .
1031) سوره نور، آیه 54 .
1032) سوره رعد، آیه 27 .
1033) سوره شوری، آیه 13 .
1034) سوره شوری، آیه 52 .
1035) تفصیل این بحث در صفحه 435 و 442 گذشت.
1036) سوره بقره، آیه 213 .
1037) سوره اسراء، آیه 9 .
1038) سوره انبیاء، آیه 73 .
1039) سوره شوری، آیه 52 .
1040) سوره اعراف، آیه 159 .
1041) سوره یونس، آیه 35 . هدایت در آیات قرآن گاهی بدون حرف جر ذکر می شود؛ مانند: (اهدنا الصراط المستقیم ) و گاهی با حرف الی ؛ مانند: ( و یهدی الی صراط العزیز الحمید) (سوره سبأ، آیه 6) و در برخی موارد با حرف لام ؛ مانند (ان هذا القران یهدی للتی هی أقوم (سوره اسراء، آیه 9)و (قل الله یهدی للحق ) (سوره یونس، آیه 35 ).
1042) کلمه أحق در این آیه کریمه افعل تعیین است، نه افعل تفضیل و مقصود از آن اولویت تعیینی است، مانند اولویتی که در آیه کریمه ( و أولوا الأرحام بعضهم أولی ببعض ) (سوره انفال، آیه 75 ) آمده است، نه اولویت ترجیحی .
1043) سوره مائده، آیات 15 - 16 . تعبیر (یهدی به ) در این آیه کریمه نشانه آن است که هدایت قرآن در واقع هدایت خداست و قرآن، تنها ابزار هدایت است؛ مانند این که درباره قلم وقتی گفته می شود: می نویسد ، اسناد نوشتن در واقع به نویسنده است و گرنه قلم ابزاری بیش نیست . اسناد هدایت به قرآن و مانند آن نیز، از نوع اسناد فعل به ابزار آن است .
1044) بحار، ج 38، ص 188 .
1045) سوره آل عمران، آیه 60 .
1046) سوره فتح، آیات 4 و 7 .
1047) سوره حاقه، آیات 35 - 37 .
1048) سوره نمل، آیه 90 . چون تعبیر آیه کریمه، (ما کنتم تعملون ) است، به بما کنتم تعملون تا معنا این باشد که این جزا در برابر کارهایتان است .
1049) نهج البلاغه، خطبه 224، بند 8 .
1050) بحار، ج 6، ص 239 .
1051) سوره انعام، آیه 90 .
1052) سوره نساء، آیه 69 .
1053) بحث مبسوط درباره وحدت و کثرت صراط ذیل آیه 153 سوره انعام خواهد آمد .
1054) سوره نساء، آیه 82 .
1055) نهج البلاغه، خطبه 29، بند1 .
1056) سوره اعراف، آیه 86 .
1057) معنای نهی حضرت شعیب (علیه السلام ) با توجه به این سخن شیطان که به خدای سبحان گفت: بر سر راه انسانها برای رهزنی کمین می کنم: ( لا قعدن لهم صراطک المستقیم ) (سوره اعراف، آیه 16)، این است که از شیاطین نباشید . اگر کسی مانع عمل خیر یا فهم صحیح یا آراسته شدن به خلق خوبی شد، او نیز شیطانی است به صورت انسان که در کمین راهیان صراط نشسته است .
1058) سوره انعام، آیه 153 . پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم برای تبیین این آیه کریمه، خطی مستقیم و در اطراف آن خطوط دیگری رسم کردند و آنگاه فرمودند: ((این خطوط مستقیم، راه رشد است و این خطوط دیگر راههایی است که بر سر هر یک از آنها شیطانی است و به آن راه دعوت می کند و سپس این آیه را تلاوت فرمودند. (جوامع الجامع، ج 1، ص 427؛ درالمنثور؛ ج 3، ص 385 ) .
1059) سوره اعراف، آیه 38 .
1060) سوره اعراف، آیه 43 .
1061) سوره فاطر، آیه 34 .
1062) سوره طه، آیه 135 .
1063) سوره بقره، آیه 156 .
1064) سوره سجده، آیه 22 .
1065) سوره سجده، آیه 12 .
1066) سوره هود، آیه 56 .
1067) سوره طه، آیه 81 .
1068) سوره فاطر، آیه 10 .
1069) سوره مؤمنون، آیات 73 - 74 .
1070) سوره بقره، آیه 260 .
1071) سوره اعراف، آیه 86 .
1072) سوره اعراف، آیه 16 .
1073) سوره نساء، آیه 69 .
1074) سوره مریم، آیه 68 .
1075) سوره هود، آیه 112 .
1076) سوره بقره، آیه 148 .
1077) سوره بقره، آیه 148 .
1078) سوره مجادله، آیه 11 .
1079) سوره نساء، آیه 115 .
1080) سوره بقره، آیه 25 .
1081) سوره کهف، آیه 29 .
1082) سوره اسراء، آیه 20 .
1083) سوره سجده، آیه 12 . سر افکنده محشور شدن مجرم در قیامت که در روایات نیز به آن اشاره شده، تنها به معنای سر به زیری بر اثر شرم نیست، بلکه او بر اثر زمینی اندیشیدن با هیئت خاص( منکوس الرأس ) محشور می شود و این بازتاب همان افکار و رفتار دنیوی اوست که در جهت تنزل بود، نه تعالی .
1084) سوره بقره، آیه 26 .
1085) سوره انعام، آیه 126 .
1086) سوره شوری، آیه 53 .
1087) سوره طه آیه 135 .
1088) بحار، ج 20، ص 215 .
1089) سوره ملک، آیه 22 .
1090) سوره مائده،آیه 105 .
1091) نورالثقلین، ج 5، ص 495 .
1092) سوره انعام، آیه 161 .
1093) انسان در هنگام تولد گرچه فاقد علوم حصولی است، ولی نسبت به علوم حضوری فطری بر صراط مستقیم تکوینی سرشته شده است و به آنها گرایش دارد .
1094) نور الثقلین، ج 1، ص 22 .
1095) همان، ص 22 .
1096) همان، ص 21 .
1097) سوره جن، آیه 15 .
1098) سوره حدید، آیه 15 .
1099) سوره قارعه، آیات 8 - 9 .
1100) علم الیقین، ج 2، ص 601؛ بحار، ج 68، ص 226 .
1101) سوره واقعه، آیات 88 - 89 .
1102) سوره مزمل، آیه 19؛ سوره انسان، آیه 29 .
1103) سوره اسراء، آیه 32 .
1104) صحیفه سجادیه، دعای 42 .
1105) سوره سبأ، آیه 33 .
1106) در ادراک هر چیز خارجی شش عنصر تحقق دارد که چهار عنصر آن در حریم بحث اتحاد عالم و معلوم راه ندارد؛ مثلا وقتی مدرکی حقیقت درخت را به درستی درک می کند، درختی که در خارج از ذهن او در جهان عینی موجود است، وجود و (ماهیتی دارد . درک کننده نیز وجود و ((ماهیتی دارد و صورت علمی موجود در نفس مدرک نیز دارای وجود و ماهیتی است .
خلاصه این که، هر یک از مدرک، مدرک و صورت ادراکی، وجود و ماهیتی دارد . از این رو در ادراک، عناصر شش گانه تحقق دارد . از این عناصر شش گانه، وجود و ماهیت مدرک( درخت موجود در جهان خارج ) که خارج از نفس مدرک است، هر دو از حریم بحث اتحاد عالم با معلوم بیرون است . همچنین ماهیت مدرک و ماهیت صورت ادراکی او از بحث بیرون است؛ زیرا ماهیت از سنخ مفهوم است است و امر خارجی با مفهوم اتحاد ندارد . پس آنچه از عناصر شش گانه می ماند وجود عالم با وجود علم است که با هم متحد می شود و معنای اندیشه بودن انسان: ای برادر تو همین اندیشه ای ) نیز همین است؛ یعنی تو همان فهمی (نه همان مفهوم ) . انسان هر چه را فهمید، عین فهم آن می شود، نه عین مفهوم آن . پس اگر فهمنده ای درخت را به درستی فهمید با ماهیت درخت متحد نمی شود، بلکه با علم به درخت متحد می شود .
1107) بحار، ج 67، ص 209 . برخی از افراد انسان در قیامت به صورت حیوانات محشور می شوند و حشر آنان به این صورت به آن معنا نیست که سیرتشان انسانی و صورتشان حیوانی است، بلکه به واقع تبدیل به حیوان شده اند؛ چون نحوه خاص راه رفتن حیوان و انسان (حرکت بر روی چهار یا دو پا ) مقوم ذاتی آنها نیست، بلکه امری ظاهری و عرضی است؛ زیرا اگر انسان نیز همانند اسب با دست و پا راه می رفت باز انسان بود و اسب اگر بر روی دو پا راه می رفتا باز حیوان بود .
انسانیت انسان به نفس ناطقه اوست و تشبیه کافران به چهارپایان در قرآن کریم (اولئک کالأنعام بل هم أضل ) (سوره اعراف، آیه 179 ) نیز مجاز و برای توهین و تحقیر آنان نیست؛ زیرا اولا، سراسر قرآن ادب و لطف است و نه تنها خود ناسزا نمی گوید، بلکه دیگران را نیز از ناسزا و بدگویی حتی به بتهای بت پرستان منع می کند: ( و لا تسبوا الذین یدعون من دون الله فیسبوا عدوا بغیر علم ) (سوره انعام،آیه 108 )، بلکه کافران، به حق همانند چهارپایان یا فروترند؛ زیرا عقل آنان اسیر شهوت و غضبشان است و ثانیا، حیوانات تبهکار نیستند تا قرآن کریم برای توهین به کافران، آنان را به چهارپایان تشبیه کند . خدای سبحان همه حیوانات را با هدایت تکوینی بر صراط مستقیم هدایت کرده است: ( ما من دابة الا هو اخذ بناصیتها ان ربی علی صراط مستقیم ) (سوره هود، آیه 56 ) و همچنین آنها را به زیبایی ستوده، مظهر جمال معرفی می کند: (و لکم فیها جمال حین تریحون و حین تسرحون ) (سوره نحل، آیه 6 ) .
پس این تشبیه برای تبیین حقیقتی است که از دید برخی انسانها پوشیده است . انسانی که مشی او بر اساس شکم و شهوت است و علم و اراده خود را در مسیر شکم به کار می گیرد از نظر هیئت و سیرت مانندحیوانی است که بر شکم راه می رود: ( و الله خلق کل دابة من ماء فمنهم من یمشی علی بطنه ) (سوره نور، آیه 45 ) . بنابراین، حشر انسان به صورت حیوان بر اساس مبانی قرآنی و عقلی، امری واقعی است، نه سخن مجازی و شاعرانه .
1108) مرحوم شیخ بهائی می فرماید: آن امر ذهنی که ما آن را نیت عبادت می پنداریم به حمل اولی نیت است و به حمل شایع غفلت ؛ یعنی نام و عنوانش نیت، اما روح و حقیقتش مصداقی از مصادیق غفلت است؛ زیرا اگر این نیت بود، افکار ما در نماز این گونه پراکنده و پریشان نبود .
نیت واقعی، همان انبعاث پر کشیدن روح و رها کردن تعلق است . اگر نمازگزار بتواند هنگام نماز از طبیعت منقطع شود آنگاه نیت واقعی تحقق می یابد و گرنه کسی که در حال عبادت، همچنان در موطن پیشین خود باقی است و هجرتی نکرده تقربی ندارد . تقرب که با پر کشیدن از طبیعت حاصل می شود، کاری دشوار است و از این رو به أفضل الأعمال موسوم شده است (اربعین شیخ بهائی، بحث نیت ) .
1109) بحار، ج 67، ص 191 .
1110) همان، ص 190 .
1111) همان، ص 210 .
1112) همان، ص 210 .
1113) سوره بقره، آیه 6 .
1114) سوره شعراء، آیه 136 .
1115) نهج البلاغه، حکمت 45 .
1116) الجامع لأحکام القرآن، ج 1، ص 145 .
1117) بحار، ج 82، ص 22 .
1118) ر.ک مجمع البیان؛ الجامع لاحکام القرآن؛ منهج الصادقین .
1119) بحار، ج 10، ص 61 .
1120) نور الثقلین، ج 1، ص 21 .
1121) بحار، ج 36، ص 128 .
1122) معانی الأخبار، ص 33 .
1123) نور الثقلین، ج 1، ص 20 .
1124) بحار، ج 89، ص 254 .
1125) بحار، ج 89، ص 254 .
1126) نورالثقلین، ج 1، ص 21 .
1127) نور الثقلین، ج 1، ص 21 .
1128) همان، ص 22 .
1129) معانی الأخبار، ص 32 .
1130) بحار، ج 37، ص 212 .
1131) تفسیر صافی، ج 1، ص 73 .
1132) نهج البلاغه، خطبه 87، بند 12 .
1133) نور الثقلین، ج 1، ص 21 .
1134) بحار، ج 8، ص 249 .
1135) سوره مریم، آیات 71 - 72 . تعبیر (کان علی ربک ) به این معناست که خداوند فعلی از افعال خود را بر فعل دیگر حاکم کرده است؛ مانند: (کتب ربکم علی نفسه الرحمة ) (سوره انعام، آیه 54 ) که حکمت الهی زمامدار و حاکم رحمت اوست و گرنه چیزی بر خدای سبحان حکومت ندارد و او زیر پوشش قضا و حکم هیچ موجودی نیست . آنچه هست، افعال خدای سبحان است که برخی زیر پوشش برخی دیگر است و در این گونه موارد نیز اوصاف فعلیه را می شود به فاعل نسبت داد .
1136) سوره قصص، آیه 23 .
1137) سوره یوسف، آیه 19 .
1138) برخی از روایات به روشنی ورود را به دخول تفسیر کرده است .ر.ک مجمع البیان، ج 5، ص 525؛ درالمنثور، ج 4، ص 280 و 281؛ کشاف، ج 2، ص 520 .
1139) سوره أنبیاء، آیه 101 .
1140) بحار، ج 8، ص 250 .
1141) سوره نساء، آیه 10 .
1142) نهج البلاغه، نامه 68 .
1143) سوره ق، آیه 22 .
1144) تفسیر قمی، ج 1، ص 29 .
1145) علم الیقین، ص 969 .
1146) نهج البلاغه، خطبه 83، بند 36 .
1147) بحار، ج 65، ص 180 .
1148) سوره هود، آیه 10 .
1149) سوره نحل، آیه 18 .
1150) سوره لقمان، آیه 20 .
1151) سوره دخان، آیات 26 - 27 .
1152) سوره مزمل، آیه 11 .
1153) التحقیق، ج 12، ص 178؛ المیزان، ج 11، ص 81 .
1154) بحار، ج 70، ص 278 .
1155) سوره انعام، آیه 56 .
1156) سوره اسراء، آیه 15 .
1157) سوره نساء، آیه 116 .
1158) سوره اعراف، آیه 60 .
1159) سوره بقره، آیه 108 .
1160) سوره زمر، آیه 22 .
1161) سوره ممتحنه، آیه 1 .
1162) سوره نوح، آیه 27 .
1163) سوره جمعه، آیه 2 .
1164) سوره نساء، آیه 69 .
1165) نبیین همان برگزیدگان خدای سبحانند که از طریق وحی الهی تعلیم و تربیت بشر را بر عهده دارند و هر گونه حرکتی در غیر مسیر آنان حرکتی به سوی گمراهی است؛ گرچه سالکان صراط را راهی به مقام نبوت آنان نیست .
صدیقان کسانی که در مقام اعتماد، اخلاق و عمل، اهل صدق باشند و صداقت در عقیده، اخلاق و عمل، انسان را به مقام آنان می رساند .
شهداء در فرهنگ قرآن شاهدان اعمالند، نه کشته شدگان در جبهه های جنگ . مقام شهادت مقامی رفیع است؛ زیرا شهادت شاهدان در قیامت، مستلزم مشاهده و تحمل صحنه عمل در دنیاست . پس آنان چه در بیداری و چه در خواب در حال شهودند؛ زیرا قیامت که ظرف ادای شهادت است باید مسبوق به تحمل آن باشد .
صالحین در لسان قرآن، برتر از (الذین عملوا الصالحات ) هستند؛ زیرا صلاح صالحان، صفتی مستمر و مربوط به مقام و گوهر ذات آنان است، بر خلاف ( الذین عملوا الصالحات ) که صلاح عملی دارند و صلاح در مقام فعل، نازلتر از صلاح در مقام ذات است و از این رو قرآن کریم درباره بعضی از انبیا می فرماید: در آخرت از صالحان خواهند بود: ( و انه فی الاخرة لمن الصالحین ) (سوره بقره، آیه 130 ).
بنابراین، همان گونه که برخی انسانها جزو شهیدان هستند اما از نبیین نیستند، بعضی از انبیا نیز ممکن است به درجه نهایی صلاح راه نیافته باشند .
تذکر: عنوان صالحان ، مراتبی دارد که برخی از آنها در دنیا برای همه پیامبران (علیهم السلام) حاصل است، چنانکه در آیه 85 سوره انعام چنین آمده است: ( ... کل من الصالحین )، لیکن مرتبه نهایی آن،در دنیا برای همگان حاصل نیست . از این رو در آیه مذکور چنین آمده است: ( و انه فی الاخرة لمن الصالحین ) و پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم که مرتبه نهایی صلاح را دارد، در معرفی خود می فرماید: ( انه ولیی الله الذی نزل الکتاب و هو یتولی الصالحین ) (سوره اعراف، آیه 196 ) .
1166) سوره نحل، آیه 53 .
1167) سوره نحل، آیه 18 .
1168) نهج البلاغه، خطبه 1، بند 1 .
1169) سوره لقمان، آیه 20 .
1170) سوره کهف، آیه 46 .
1171) سوره شعراء، آیه 88 .
1172) سوره قلم، آیات 14 - 15 .
1173) سوره مزمل، آیه 11 .
1174) سوره اسراء، آیه 83 .
1175) سوره بقره، آیه 40 .
1176) سوره بقره، آیه 61 .
1177) سوره دخان، آیات 24 - 27 .
1178) سوره شعراء، آیه 80 .
1179) سوره حجر، آیه 39 .
1180) سوره اعراف، آیه 45 .
1181) سوره اسراء، آیه 44 .
1182) سوره نور، آیه 41 . تعبیر (ألم تر) در این گونه آیات نشانه آن است که اگر انسان اندکی پرده را کنار بزند، حقایق را به وضوح مشاهده می کند .
1183) سوره انعام، آیه 38 .
1184) سوره ابراهیم، آیه 3 .
1185) سوره کهف، آیه 1 .
1186) سوره اعراف، آیه 53 .
1187) سوره طه، آیات 105 - 108 .
1188) سوره مؤمنون، آیه 74 .
1189) تفسیر ابن عربی، ج 1، ص 31 .
1190) سوره بقره، آیه 61 .
1191) سوره آل عمران، آیه 112 .
1192) سوره نساء، آیه 24 .
1193) سوره حجر، آیه 39 .
1194) سوره نساء، آیه 119 .
1195) سوره کهف، آیات 7 - 8 .
1196) سوره حجرات، آیه 7 .
1197) سوره نساء، آیات 71 - 73 .
1198) مفاتیح الجنان، زیارت مطلقه امام حسین (علیه السلام ) .
1199) سوره توبه، آیات 45 - 46 .
1200) نهج البلاغه، خطبه 168، بند 17 .
1201) سوره مائده، آیه 3 .
1202) سوره تکاثر، آیه 8 .
1203) نورالثقلین، ج 5، ص 665 .
1204) تفسیر صافی، ج 5، ص 371 .
1205) سوره مائده، آیه 110 .
1206) سوره مریم، آیه 31 .
1207) سوره آل عمران، آیه 103 .
1208) سوره مائده، آیات 21 - 24 .
1209) سوره مائده، آیه 23 .
1210) سوره صافات، آیات 54 - 57 .
1211) سوره فرقان، آیات 27 - 28 .
1212) سوره واقعه، آیات 7 - 12 .
1213) سوره انسان، آیات 17 - 18 .
1214) سوره انسان، آیه 5 .
1215) سوره مطففین، آیات 22 - 28 .
1216) سوره قصص، آیه 17 .
1217) سوره فرقان، آیه 27 .
1218) سوره توبه، آیه 119 .
1219) سوره آل عمران، آیه 193 .
1220) سوره فرقان، آیات 27 - 28 .
1221) سوره نور، آیه 62 .
1222) سوره فتح، آیه 29 . سیما به معنای علامت و نشانه است، نه صورت و از ریشه وسم به معنای علامت است . کلمه موسوم نیز که از وسم مشتق است به معنای نشان دار است و چون علامت، اغلب در چهره قرار دارد، سیما به معنای صورت و چهره به کار می رود.
1223) سوره نساء، آیه 69 .
1224) سرعت امری مطلوب و وصف حرکت است، و عجله امری نامطلوب و صفت متحرک است .
1225) سوره آل عمران، آیه 133 .
1226) سوره مائده، آیه 48 .
1227) سوره فرقان، آیه 74 .
1228) سوره انعام، آیه 124 .
1229) بحار، ج 22، ص 374 .
1230) مجمع البیان، ج 9 - 10، ص 611 .
1231) سوره مجادله، آیه 11 . در بخش اول این آیه که سخن از مؤمن است،کلمه درجة که مفعول و یا تمیز است حذف شده، ولی در بخش دوم که از مؤمن عالم یاد می شود ذکر شده است و تقدیر آیه چنین است: (یرفع الله الذین امنوا منکم [ درجة ] و الذین أوتوا العلم درجات )
1232) سوره نساء، آیه 69 .
1233) سوره احزاب، آیه 36 .
1234) نهج البلاغه، خطبه 201، بند 1 .
1235) همان، حکمت 147 .
1236) سوره سجده، آیه 13 .
1237) سوره یونس، آیه 32 .
1238) تفسیر صافی، ج 1، ص 74 (سوره نساء، آیه 69 ) .
1239) بحار، ج 10، ص 61 .
1240) بحار، ج 24، ص 13 .
1241) نور الثقلین، ج 1، ص 23 .
1242) بحار، ج 25، ص 213 .
1243) نور الثقلین، ج 1، ص 24.
1244) تفسیر صافی، ج 1، ص 74.
1245) بحار، ج 25، ص 274 .
1246) نور الثقلین ، ج 1، ص 25 .
1247) تفسیر عیاشی، ج 1، ص 24 .
1248) سوره مائده، آیه 60.
1249) بحار، ج 25، ص 274 (سوره مائده، آیه 60 ) .
1250) نور الثقلین، ج 1، ص 24 .
1251) سوره مطففین، آیه 27 .
1252) بحار، ج 8، ص 150 .
1253) بحار، ج 8، ص 150 .
1254) نهج البلاغه، خطبه 64، بند 8 .
1255) همان، خطبه 151، بند 4 .
1256) همان، خطبه 187، بند 3 .
1257) همان، حکمت 358 .
1258) همان، خطبه 224، بند 12 .
1259) همان، حکمت 387 .
1260) سوره بقره، آیه 201 .