تسنیم تفسیر قرآن کریم جلد 1

نویسنده : آیت الله عبدالله جوادی آملی

11 - معیت و مغایرت سالکان با دیگران

رهروان صراط مستقیم با دیگران معیتی دارند و مغایرتی؛ معیت و همراهی آنان با پیامبران، صدیقان، شهیدان و صالحان است و مغایرت و جداییشان با مغضوبان و گمراهان و چون معیت و مغایرت (همراهی و جدایی ) ناسازگار و رو در روی یکدیگر است، آنان که سنت و سیرت غضب شدگان و گمراهان را برگزیدند، هرگز با نعمت یافتگان همراه نبوده، در نتیجه از سالکان صراط مستقیم نخواهند بود .

12 - وحدت موصوف و کثرت اوصاف

تقسیم انسانها به منعم علیهم، مغضوب علیهم و ضالین بدان معنا نیست که منحرفان تنها همین دو صفت را دارند، بلکه آنان اسامی و اوصاف دیگری نیز دارند که در مقابل منعم علیهم قرار دارند؛ چنانکه تقسیم مزبور مقتضی تقابل مغضوب علیهم با ضالین نیست، بلکه هر منحرف از حقی، هم ضال است و هم به میزان ضلالتش مورد غضب الهی است؛ زیرا صراط مستقیم حق است و غیر حق چیزی جز گمراهی نیست: فماذا بعد الحق الا الضلال (1237) . پس مغضوبان نیز از ضالین هستند؛ چنانکه گمراهان نیز مورد غضب خداوندند؛ مگر کسانی که ضلالت آنها بر اساس قصور باشد، نه تقصیر و یا بر پایه خطای در اجتهاد باشد و این در صورتی است که اصل شرایط اجتهاد حاصل باشد؛ که در این گونه موارد، ضلالت هست، ولی غضب نیست .
بحث روایی

1 - معرفی نعمت یافتگان

- عن أمیرالمؤمنین (علیه السلام ): أی قولوا: اهدنا صراط الذین أنعمت علیهم ... و قال: هم الذین قال الله تعالی: و من یطع الله و الرسول فأولئک مع الذین أنعم الله علیهم من النبیین و الصدیقین و الشهداء و الصالحین و حسن أولئک رفیقا (1238)
عن الصادق (علیه السلام ): قال: قول الله عزوجل فی الحمد: (صراط الذین أنعمت علیهم )، یعنی محمدا و ذریته صوات الله علیهم (1239)
اشاره: آنچه در این گونه احادیث یاد می شود، از باب جری و تطبیق است، نه تفسیر مفهومی آیه . گذشته از آن که خود اهل بیت عصمت (علیهم السلام ) همان راهی را می پیموده اند که انبیای سلف طی کرده اند؛ یعنی رسول گرامی اسلام صلی الله علیه و آله و سلم و به تبع او اهل بیت طهارت (علیهم السلام ) تابع راهی بوده اند که خداوند، انبیای گذشته را به آن راهنمایی کرده است، نه آن که تابع انبیای گذشته باشند؛ چنانکه از آیه 90 سوره انعام استنباط می شود .
تطبیق منعم علیهم بر اهل بیت (علیهم السلام) در روایات نیز از باب جری است، نه تفسیر و بیان معنا تا از آن انحصار استفاده شود .