تسنیم تفسیر قرآن کریم جلد 1

نویسنده : آیت الله عبدالله جوادی آملی

9 - محور صراط مستقیم

خدای سبحان در سوره مبارکه حمد، مسئلت راه نعمت یافتگان را به ما آموخت و در جای دیگر آنان را معرفی کرد که پیامبران، صدیقان، شهیدان و صالحانند و فرمانبران از خدا و رسول می توانند همراهان و هم سفران این قافله باشند: و من یطع الله و الرسول فأولئک مع الذین أنعم الله علیهم من النبیین و الصدیقین و الشهداء و الصالحین و حسن أولئک رفیقا (1232) و در مقابل، متمردان از طاعت خدا و رسول را نیز اهل گمراهی آشکار دانست: و من یعص الله و رسوله فقد ضل ضلالا مبینا (1233)
از این آیات بر می آید که محور صراط مستقیم سیرت و سنت پیامبران و امامان معصوم (علیهم السلام ) است؛ زیرا هر کس مطیع آنان بود در صراط مستقیم است و آن که از اوامرشان سرپیچی کرد به گمراهی آشکار گرفتار شده است .
تذکر: اثبات ضلالت برای عاصی دستور خدا و پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم منافاتی با اثبات غضب بر آنها ندارد؛ چون هر کس از صراط مستقیم منحرف بود، اصل ضلالت دامنگیر او خواهد شد و اما استحقاق غضب مخصوص منافاتی با اصل ضلالت ندارد .

10 - هم سفران صراط و دشواری سلوک

پیمودن صراط مستقیم دشوار است؛ زیرا هم سفرانش گرچه بزرگانند، لیکن اندکند و این راه طولانی را با هم سفرانی اندک باید طی کرد . امام امیرالمؤمنین (علیه السلام ) که خود صراط مستقیم است، می فرماید: لا تستوحشوا فی طریق الهدی لقلة أهله (1234) . پس صراط مستقیم راهی پر رهرو نیست و از این رو در پیمودن صراط، تلاشی فراوان و زمانی دراز لازم است تا انسان به ولیی از اولیای الهی دست یابد .
نشانه دیگر اندک بودن هم سفر در سلوک صراط آن است که گرچه قرآن کریم در آیه مورد بحث، منعم علیهم ، مغضوب علیهم و ضالین را به لفظ جمع آورده، اما امیرالمؤمنین (علیه السلام) در حدیثی، مردم را به سه دسته تقسیم و تنها یک گروه را با لفظ جمع ذکر می کند: الناس ثلاثة: فعالم ربانی و متعلم علی سبیل نجاة و همج رعاع أتباع کل ناعق یمیلون مع کل ریح (1235) . در این حدیث عالم ربانی و متعلم اهل نجات که اندکند به لفظ مفرد و انسانهای بی اراده ای که نه عالمند و نه متعلم به لفظ جمع آمده است .
شاهد دیگر بر کمی هم سفران صراط مستقیم آن است که خدای سبحان درباره جهنم می فرماید: آن را از کافران لبریز می کنم: لأملأن جهنم من الجنة و الناس أجمعین (1236) اما درباره بهشت نفرموده: آن را از نیکان لبریز می کنم؛ زیرا پر کننده جهنم فراوانند، اما مأوا گیرندگان در بهشت اندک.
بنابراین، راه هدایت بر اثر کمی راهیانش وحشت زا و پر مخاطره است و توصیه حضرت امیرالمؤمنین (علیه السلام ) برای رفع این نگرانی آن است که از کمی همراهان در این راه نهراسید، زیرا اینان گرچه اندکند اما همه از نیکانند .

11 - معیت و مغایرت سالکان با دیگران

رهروان صراط مستقیم با دیگران معیتی دارند و مغایرتی؛ معیت و همراهی آنان با پیامبران، صدیقان، شهیدان و صالحان است و مغایرت و جداییشان با مغضوبان و گمراهان و چون معیت و مغایرت (همراهی و جدایی ) ناسازگار و رو در روی یکدیگر است، آنان که سنت و سیرت غضب شدگان و گمراهان را برگزیدند، هرگز با نعمت یافتگان همراه نبوده، در نتیجه از سالکان صراط مستقیم نخواهند بود .