تسنیم تفسیر قرآن کریم جلد 1

نویسنده : آیت الله عبدالله جوادی آملی

5 - سیره نعمت یافتگان

قرآن کریم همراه با معرفی برخورداران از نعمتهای الهی و تبیین نعمتهایی که به آنان عطا شده است، سیرت آنان را نیز بازگو می کند تا راه بهره وری از نعمتها را به انسانها بیاموزد . از این رو در تشریح سخنان حضرت موسای کلیم (علیه السلام ) می فرماید: قال رب بما أنعمت علی فلن أکون ظهیرا للمجرمین (1216)؛ بار خدایا به پاس نعمتی که به من عطا کردی، پشتیبان تبهکاران و مجرمان نخواهم بود .
حضرت موسای کلیم (علیه السلام ) که از بهره مندان نعمت الهی است، عدم پشتیبانی از مجرمان را مرهون نعمتی می داند که خدای سبحان به او عطا کرده است و همه رهپویان و سالکانی که آرزوی هم سفری با پیامبران را در سر می پرورانند: یا لیتنی اتخذت مع الرسول سبیلا (1217) و طالب هدایت به راه آنان هستند: اهدنا الصراط المستقیم صراط الذین أنعمت علیهم ، باید نه خود مجرم باشند و نه از تبهکار جرم پیشه ای پشتیبانی کنند .
از آیه کریمه قال رب بما أنعمت علی فلن أکون ظهیرا للمجرمین استفاده می شود که مجرمان و حامیان آنان از نعمتهای باطنی الهی بهره ای ندارند. وقتی نعمت یافته، ظهیر و پشتیبان تبهکار نیست، حتما خود تن به تباهی نمی دهد.

6 - ظرف همراهی با پیامبران

همراهی سالکان صراط مستقیم با پیامبران و صدیقان تنها در بهشت نیست، بلکه در پیمودن راه نیز با آنان همراهند. بنابراین، سالکان در این راه تنها نیستند و شاهد این مدعا ذیل آیه 69 سوره مبارکه نساء است: ( و حسن أولئک رفیقا )؛ زیرا رفاقت در مورد طریق مطرح است و از این رو گفته می شود: الرفیق ثم الطریق .
بنابراین، هدایت به صراط مستقیم که صراط نعمت یافتگان است، تنها برای همراهی با نیکان در بهشت نیست، بلکه مسئلت همراهی و هم سفری با آنان در پیمودن راه نیز هست، تا در پرتو همراهی با این اسوه ها و قدوه های سلوک الی الله، راه حق به خوبی و آسانی طی شود.

7 - زمینه همراهی در آخرت

در آیات آغازین سوره مبارکه حمد سخن از تحمید و خضوع در پیشگاه خدای سبحان است و در آیات پایانی آن درخواست همراهی با همسفرانی الهی، مانند پیامبران، صدیقان، شهیدان و صالحان . بنابراین، خضوع و عرض ادب پیشین زمینه ای برای طلب بعدی است، نه خضوعی بی طلب و عرض ادبی بی طمع .
اکنون باید شرط همراهی با آنان را بیان کنیم و خود را نیز بیازماییم که آیا دعای مکرر و همیشگی ما در سوره حمد به اجابت رسیده، هم سفر آنان هستیم یا از همراهی با آنان محرومیم؟
قرآن کریم مؤمنان را به همراهی با نیکان و اهل صدق فرا می خواند: (کونوا مع الصادقین ) (1218) و درخواست همراهی با ابرار در مرگ را تعلیم می دهد: (توقنا مع الأبرار) (1219) . شرط همراهی با ابرار در مرگ، همراهی با آنان در دنیاست و گرنه آنان که در دنیا پیوندی با صالحان و ابرار ندارند، در مرگ و برزخ و قیامت نیز با آنان نیستند: و یوم یعض الظالم علی یدیه یقول یا لیتنی اتخذت مع الرسول سبیلا یا ویلتی لیتنی لم أتخذ فلانا خلیلا (1220) .سبیل رسول خدا که ستمکاران در حسرت پیمودنش هر دو دست خود را به دندان می گزند، ( بر خلاف دنیا که انسان پشیمان تنها سرانگشت خود را می گزد)، در دو جای قرآن کریم بیان شده است:
الف: در سوره مبارکه نور: انما المؤمنون الذین امنوا بالله و رسوله و اذا کانوا معه علی أمر جامع لم یذهبوا حتی یستأذنوه ان الذین یستأذنونک أولئک الذین یؤمنون بالله و رسوله فاذا استأذنوک لبعض شأنهم فأذن لمن شئت منهم و استغفر لهم ان الله غفور رحیم (1221)؛ مؤمنان به خدا و رسول، در مسایل اجتماعی همانند جنگ و دفاع در برابر تهاجم دشمن، پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم را تنها نمی گذارند و بی اجازه او صحنه را ترک نمی کنند و این، گونه ای از همراهی با رسول خدا و پیمودن راه اوست . کسی که در صحنه های اجتماعی ولی خود را تنها نگذارد، می تواند توفیق مرگ با ابرار را از خدای سبحان مسئلت کند.
ب: در سوره مبارکه فتح نحوه دیگری از همراهی با رسول اکرم صلی الله علیه و آله و سلم بیان شده است: محمد رسول الله و الذین معه أشداء علی الکفار رحماء بینهم تریهم رکعا سجدا یبتغون فضلا من الله و رضوانا سیماهم فی وجوههم من أثر السجود ذلک مثلهم فی التورة و مثلهم فی الانجیل کزرع أخرج شطئه فارزه فاستغلظ فاستوی علی سوقه یعجب الزراع لیغیظ بهم الکفار وعد الله الذین امنوا و عملوا الصالحات منهم مغفرة و أجرا عظیما (1222)
بخش اول این آیه کریمه، همراهی عبادی و همگامی سیاسی و نظامی یاران و همراهان رسول اکرم صلی الله علیه و آله و سلم را بیان کرده، می فرماید: همراهان رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم افزون بر عبادت (رکوع، سجود، شب زنده داری ) نسبت به یکدیگر رحیم و مهربان و در برابر بیگانگان شدید و با صلابتند . ذیل آیه نیز هماهنگی و همراهی اقتصادی آنان را بیان کرده، آنان را به زرعی تشبیه می کند که جوانه، ریشه، ساقه، شاخه و محصولش را خود برآورده، در همه شئون خودکفاست .