تسنیم تفسیر قرآن کریم جلد 1

نویسنده : آیت الله عبدالله جوادی آملی

3- درجات نعمت یافتگان

خدای سبحان در آیه مورد بحث انسانها را به سه گروه: نعمت داده شدگان، عضب شدگان و گمراهان تقسیم می کند که گروه اول اهل نجات و دو گروه دیگر گرفتار عذابند . در تقسیم دیگری نیز انسانها به سه دسته تقسیم شده اند؛ لیکن دو دسته از آنان اهل نجاتند و یک دسته گرفتار عذاب ... و کنتم أزواجا ثلاثة فأصحاب المیمنة ما أصحاب المیمنة و أصحاب المشئمة ما أصحاب المشئمة و السابقون السابقون أولئک المقربون فی جنات النعیم (1212)؛ در قیامت انسانها سه گروهند: گروهی که کارشان با یمن و برکت توأم بوده، برای دیگران نیز مایه خیر و برکت بودند، اصحاب میمنت اند و گروهی که کارشان همواره با شومی و زشتی گذشته، برای خود و جامعه خود شوم بوده اند، اصحاب مشئمت و گروه سوم پیشتازان و پیشگامان در فضایل و از مقربانند .
از تطبیق این دو تقسیم تثلیثی بر می آید که منعم علیهم خود به دو گروه: اصحاب میمنت و مقربان، تقسیم می شوند . پس نعمت یافتگان در مرتبه ای واحد نیستند؛ متوسطان از آنان که با توفیق خداوندی صراط مستقیم را پیموده اند از اصحاب میمنت و با یمن و برکتند و ممتازان آنها از مقربان و پیشگامان .
نمازگزاری که هدایت به راه نعمت یافتگان را مسئلت می کند، گاه از اوساط مؤمنان است که در حد ابرار و اصحاب میمنت از نعمت برخوردار است؛اما گاهی از اوحدی از اهل ایمان است، مانند اهل بیت (علیهم السلام ) که درجات برتر را می طلبند . پس نمازگزاران و نعمت داده شدگان در یک پایه و مرتبت نیستند . گرچه اصحاب یمین و مقربان هر دو از نعمت خداوندی برخوردارند، اما مقربان از نعمتهای خالص و اصحاب میمنت از نعمتهای مشوب بهره مندند .

4 - نعمتهای ناب و مشوب در بهشت

نعمتهایی که بهره سالکان صراط مستقیم است به اختلاف درجات آنان متفاوت است؛ برخی خالص و برخی مشوب . قرآن کریم در تبیین نعمتهای بهشتی می فرماید: در بهشت چشمه های فراوان و گوناگونی است؛ برخی خالص و برخی مشوب . چشمه های ناب و خالص بهره مقربان است و سهم دیگران آمیخته ای از آنهاست: و یسقون فیها کأسا کان مزاجها زنجیلا عینا فیها تسمی سلسبیلا (1213)؛ جام شراب بهشتیان آمیخته از زنجبیل است که بهره ای از سلسبیل دارد و سلسبیل چشمه ای بهشتی است برتر از زنجبیل و چشمه های دیگر که متوسطان از آن می نوشند. در جای دیگر می فرماید: ان الأبرار یشربون من کأس کان مزاجها کافورا (1214)؛ نوشیدنی ابرار از جامی آمیخته با قطراتی از چشمه کافور است ولی شراب خالص کافوری فقط بهره مقربان است .
همچنین می فرماید: ان الأبرار لفی نعیم علی الأرائک ینظرون تعرف فی وجوههم نضرة النعیم یسقون من رحیق مختوم ختامه مسک و فی ذلک فلینافس المتنافسون و مزاجه من تسنیم عینا یشرب بها المقربون (1215)؛ ابرار در میان نعمتهای الهی غوطه ورند . آنان در حالی که بر تختها تکیه زده اند نظاره گر نعمتهای بهشتی اند . از رخسارشان طراوت و خرمی نعیم بهشتی نمایان است . آنان را از شرابی سر به مهر که با مشک سیراب می کنند و طالبان سبقت جوی باید در رسیدن به چنین نعمت نفیسی با یکدیگر به رقابت برخیزند و انفاس خود را برای نایل ساختن نفوس خویش به چنین کالای نفیسی به کار برند . شراب این جام آمیزه ای است با قطراتی از تسنیم و تسنیم چشمه ای است که مقربان الهی از آن می نوشند . پس مقام مقربان بسی برتر از ابرار است؛ زیرا قطراتی از چشمه سار ویژه آنان را در جام ابرار می ریزند و نمازگزاری که هدایت به صراط را می طلبند به تناسب مرتبه اش از این نعمتها برخوردار است .

5 - سیره نعمت یافتگان

قرآن کریم همراه با معرفی برخورداران از نعمتهای الهی و تبیین نعمتهایی که به آنان عطا شده است، سیرت آنان را نیز بازگو می کند تا راه بهره وری از نعمتها را به انسانها بیاموزد . از این رو در تشریح سخنان حضرت موسای کلیم (علیه السلام ) می فرماید: قال رب بما أنعمت علی فلن أکون ظهیرا للمجرمین (1216)؛ بار خدایا به پاس نعمتی که به من عطا کردی، پشتیبان تبهکاران و مجرمان نخواهم بود .
حضرت موسای کلیم (علیه السلام ) که از بهره مندان نعمت الهی است، عدم پشتیبانی از مجرمان را مرهون نعمتی می داند که خدای سبحان به او عطا کرده است و همه رهپویان و سالکانی که آرزوی هم سفری با پیامبران را در سر می پرورانند: یا لیتنی اتخذت مع الرسول سبیلا (1217) و طالب هدایت به راه آنان هستند: اهدنا الصراط المستقیم صراط الذین أنعمت علیهم ، باید نه خود مجرم باشند و نه از تبهکار جرم پیشه ای پشتیبانی کنند .
از آیه کریمه قال رب بما أنعمت علی فلن أکون ظهیرا للمجرمین استفاده می شود که مجرمان و حامیان آنان از نعمتهای باطنی الهی بهره ای ندارند. وقتی نعمت یافته، ظهیر و پشتیبان تبهکار نیست، حتما خود تن به تباهی نمی دهد.