تسنیم تفسیر قرآن کریم جلد 1

نویسنده : آیت الله عبدالله جوادی آملی

2 - معنا و مصداق صراط

عن أمیرالمؤمنین (علیه السلام ): و أما قوله: اهدنا الصراط المستقیم فذلک الطریق الواضح . من عمل فی الدنیا عملا صالحا فانه یسلک علی الصراط الی الجنة (1119)
عن الصادق (علیه السلام ): ... (اهدنا الصراط المستقیم )قال: الطریق و معرفة الامام (1120)
عن رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم: اهدنا الصراط المستقیم ) دین الله الذی نزل جبرئیل علی محمد صلی الله علیه و آله و سلم (1121)
عن أمیرالمؤمنین (علیه السلام ): ... الصراط المستقیم فی الدنیا فهو ما قصر عن الغلو و ارتفع عن التقصیر و استقام فلم یعدل الی شی ء من الباطل و اما الطریق الآخر طریق المؤمنین الی الجنة (1122)
عن الرضا (علیه السلام ): اهدنا الصراط المستقیم: استرشاد لدینه و اعتصام بحبله و استزادة فی المعرفة لربه عزوجل و لعظمته و کبریائه . (1123)
عن الصادق (علیه السلام ) قوله عزوجل: اهدنا الصراط المستقیم: نقول: أرشدنا للصراط المستقیم أی للزوم الطریق المؤدی الی محبتک و المبلغ الی جنتک و المانع أن نتبع أهوائنا فنعطب و نأخذ بآرائنا فنهلک (1124)
عن أمیرالمؤمنین (علیه السلام ): ... یعنی أدم لنا توفیقک الذی أطعناک به فی ماضی أیامنا حتی نطیعک کذلک فی مستقبل أعمارنا (1125)
عن مفضل بن عمر، قال: سئلت أبا عبدالله (علیه السلام ) عن الصراط، فقال: هو الطریق الی معرفة الله عزوجل (1126)
اشاره: صراط، در دنیا یا آخرت، پلی فراهم آمده از فلز یا سنگ و چوب نیست، بلکه در دنیا به صورت دین که مجموعه اعتقاد، اخلاق و عمل است و همچنین به صورت پیامبران و امامان که دین مجسمند ظهور می کند و در جهان آخرت نیز متناسب با حقایق آن نشئه به صورت پلی ظهور می کند که یک سمت آن موقف قیامت و پایانش بهشت رحمت است . ظهور صراط در قیامت به صورت پل، همانند تمثل علم در رؤیا در چهره آب و حکمت به صورت شیر است .
پیامبران و امامان معصوم (علیهم السلام) در دنیا دین ممثل و صراط دنیا هستند و آنان که این اولیای الهی را شناخته، در طریق هدایت به آنان اقتدا کنند از صراط آخرت که پلی بر روی جهنم است به سلامت می گذرند و آنان که پیشوایان معصوم را نشناختند و به هدایت آنان مهتدی نشدند، از جسر جهنم لغزیده به دوزخ فرو می افتند .

3 - اتحاد سالک و صراط

عن الصادق (علیه السلام ): و الله نحن الصراط المستقیم . (1127)
عن السجاد (علیه السلام): نحن أبواب الله و نحن الصراط المستقیم (1128)
عن الصادق (علیه السلام ): الصراط المستقیم أمیرالمؤمنین علی (علیه السلام ) (1129)
عن رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم [ فی یوم الغدیر ] معاشر الناس أنا صراط الله المستقیم الذی أمرکم باتباعه علی من بعدی ثم ولدی من صلبه أئمة یهدون بالحق و به یعدلون (1130)
عن الصادق (علیه السلام ): ان الصورة الانسانیة هی الطریق المستقیم الی کل خیر و الجسر الممدود بین الجنة و النار (1131)
اشاره: بر اساس اتحاد سالک و صراط که در بخش لطایف و اشارات آیه مورد بحث بیان شد، اگر انسان در شناخت معارف الهی به عمق دین رسید و در بعد عمل نیز توفیق انجام آن را یافت ، خود دین ممثل می شود و چون حقیقت صراط همان دین الهی است، اولیای معصوم خدا در این احادیث خود را صراط مستقیم معرفی کرده اند و این سخن مجاز و تشبیه نیست .
در آخرین حدیث از این مجموعه حضرت امام صادق (علیه السلام ) از صورت انسانی به راه مستقیم و پلی که بین بهشت و جهنم کشیده شده، تعبیر می فرماید که البته مراد از آن صورت ظاهری بشر نیست که امیرالمؤمنین (علیه السلام ) درباره آن می فرماید: فالصورة صورة انسان و القلب قلب حیوان لا یعرف باب الهدی فیتبعه و لا باب العمی فیصد عنه و ذلک میت الأحیاء (1132)؛ زیرا نیکوکاران و تبهکاران، همه در آن صورت ظاهری برابرند؛ بلکه مراد از آن نفس ناطقه انسانی است که به هدایت الهی منظور بر توحید است .

4 - پلی بر فراز جهنم یا راهی در متن دوزخ

عن مفضل بن عمر، قال: سئلت أبا عبدالله (علیه السلام ) عن الصراط فقال: ... و هما صراطان: صراط فی الدنیا فی الآخرة، فأما الصراط فی الدنیا فهو الامام المفترض الطاعة من عرفه فی الدنیا و اقتدی بهداه مر علی الصراط الذی هو جسر فی الآخرة و من لم یعرفه فی الدنیا زلت قدمه عن الصراط فی الآخرة فتردی فی نار جهنم (1133)
عن رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم قال: یرد الناس ثم یصدرون بأعمالهم فأولهم کلمع البرق ثم کمر الریح ثم کحضر الفرس ثم کالراکب ثم کشد الرجل ثم کمشیه . (1134)
اشاره: راه بهشت و جهنم، دو راه در عرض هم نیست، بلکه دو راه در طول هم است و برای رسیدن به بهشت چاره ای جز عبور از جهنم نیست: و ان منکم الا واردها کان علی ربک حتما مقضیا ثم ننجی الذین اتقوا و نذر الظالمین فیها جثیا (1135) حکم قطعی و بی تغییر الهی است که همه به جهنم وارد شوند . آنگاه خدای سبحان پرهیزکاران را از آتش رهانیده، ستمگران را به زانو نشسته در جهنم قرار خواهد داد.
مفسران اختلاف دارند که ورود همگان به دوزخ به معنای دخول است یا اشراف و چون در مواردی ورود به معنای اشراف آمده است - مانند ( فلما ورد ماء مدین ) (1136) در قصه حضرت موسی (علیه السلام ) و فأرسلوه واردهم فأدلی دلوه (1137) در مورد نجات حضرت یوسف (علیه السلام ) از چاه - برخی گفته اند: مراد از ورود، اشراف است .
ورود به معنای اشراف باشد یا دخول (1138)، به هر تقدیر جهنم بر سر راه بهشت است و بهشتیان پس از عبور از جهنم وارد بهشت می شوند و اما دور بودن بهشتیان از جهنم که در آیه کریمه (أولئک عنها مبعدون ) (1139) آمده است، ممکن است مربوط به بعد از ورود و گذر از جهنم باشد .
عبور بهشتیان در قیامت از آتش، ضمن این که بازتاب نظام زندگی دنیاست، این ثمره نیکو را دارد که موجب مزید شکر بهشتیان خواهد شد؛ زیرا آنان با عبور از دوزخ در می یابند که از چه مرحله پرخطر و مقطع و هولناکی رسته اند: ان الله لا یدخل أحدا الجنة حتی یطلعه علی النار و ما فیها من العذاب، لیعلم تمام فضل الله علیه و کمال فضله و احسانه الیه فیزداد لذلک فرحا و سرورا بالجنة و نعیمها ... (1140)
پیمودن صراط حق در دنیا نیز مستلزم گذر از آتش و زیر پا گذاشتن آن است؛ زیرا صراط مستقیم راهی آسان و دور از جهنم نیست، بلکه اطراف آن را سراسر، آتش احاطه کرده است و چون صراط مستقیم همان دین است کسی که راه دین را طی نکند از صراط می افتد؛ منتها اگر ارتباطش با صراط کاملا گسسته و گسیخته شود دیگر توان ادامه راه را ندارد، ولی اگر رشته ارتباطش کاملا قطع نشده، دوباره به آن بر می گردد . پس ترک حکم خدا همان سقوط در آتش است و از این رو قرآن کریم حرام خواری را آتش خواری می داند: ان الذین یأکلون أموال الیتامی ظلما انما یأکلون فی بطونهم نارا و سیصلون سعیرا (1141) . گرچه انسان در دنیا این حقیقت مستور را احساس نمی کند، ولی در قیامت همین حقیقت به صورت باز و روشن ظهور می کند و به خوبی مشهود خواهد شد .
صراط مستقیم در دنیا به صورت دین و اولیای آن، یعنی پیامبران و امامان معصوم (علیهم السلام ) ظهور می کند و در آخرت به صورت پلی بر روی جهنم است و غصب مال یتیم نیز در دنیا با عنوان حرام بیان می شود و در آخرت به صورت شعله عیان می گردد . پس تبهکاران و حرام خواران هم اکنون در آتشند و سخنی که خدای سبحان با کافران و تبهکاران دارد نظیر سخنی است که سرپرست کودک با کودک نافرمان دارد که: اگر به آتش دست بزنی هم اکنون می سوزی؛ نه مانند سخن پزشک با بیمار ناپرهیز که: اگر به این توصیه ها عمل نکردی، پس از مدتی با خطر روبه رو خواهی شد .
امیرالمؤمنین (علیه السلام ) در نامه ای برای سلمان، آلوده شدن به دنیا را به مسموم شدن با زهر کشنده مار تشبیه می کند: أما بعد فانما مثل الدنیا مثل الحیة لین مسها، قاتل سمها (1142)؛ دست زدن به دنیا همانند لمس مار سمی است؛ منتها مسموم شدگان به وسیله دنیا، بر اثر تخدیر احساس درد نمی کنند، لیکن وقتی پرده برداشته شد می بیند که از پیش مسموم شده بودند و از مسمومیت خود غافل بودند: لقد کنت فی غفلة من هذا فکشفنا عنک غطائک فبصرک الیوم حدید (1143) و روشن است که غفلت فرع بر وجود مغفول عنه است . بنابراین، راهیابی به بهشت مستلزم زیر پا گذاشتن معاصی و گذر از جهنم است .
تذکر: اختلاف نحوه عبور از صراط در قیامت، بازتاب نحوه پیمودن صراط مستقیم در دنیاست؛ آنان که در دنیا صراط مستقیم را به آسانی و با رغبت پیمودند، آن جا نیز همانند برقی جهنده از آن می گذرند؛ اما اگر در دنیا، گاهی پایبند دیانت و زمانی هم به دنبال راههای انحرافی بودند صراط آخرت را افتان و خیزان طی می کنند .