تسنیم تفسیر قرآن کریم جلد 1

نویسنده : آیت الله عبدالله جوادی آملی

5 - شهود ملکوت با نور هدایت

برخی از مراحل هدایت تکوینی که مطلوب ما در سوره حمد است، شهود اسرار و حقایقی است که بار یافتگان به پایگاه رفیع شهود ملکوت از آن بهره مند شده، خود را در برابر گناه مصونیت بخشیده اند . قرآن کریم و روایات اهل بیت (علیهم السلام ) از بخش ناچیزی از این حقایق پرده بر می دارد و معرفت آن را به انسانها ارزانی می دارد؛ مثلا درباره خوراک اهل جهنم می فرماید: فلیس له الیوم هیهنا حمیم و لا طعام لا من غسلین لا یأکله الا الخاطون (1047) و به کسانی که جز چرک پلید (غسلین ) خوراکی ندارند، خطاب می شود که این خوراکها ظهور همان تبهکاریهای شماست: هل تجزون الا ما کنتم تعملون . (1048)
اولیای الهی درون گناه را در دنیا این گونه می بینند و از این رو از آن منزجرند و هرگز به آن دست نمی آلایند؛ همان گونه که حضرت امیرالمؤمنین (علیه السلام ) رشوه را معجونی منفور که گویا با زهر افعی آمیخته شده می بیند و می فرماید: و أعجب من ذلک طارق طرقنا بملفوفة فی وعائها و معجونة شنئتها کأنما عجنت بریق حیة أو قیئها . فقلت: أصلة أم زکاة أم صدقة فذلک محرم علینا أهل البیت . فقال: لا ذا و لا ذاک و لکنها هدیة . فقلت: هبلتک الهبول أعن دین الله أتیتنی لتخدعنی أمختبط أنت أم ذوجنة أم تهجر ... (1049)؛ شگفت آورتر از این (داستان عقیل ) سرگذشت کسی است که نیمه شب ظرفی سرپوشیده نزد ما آورد، ولی در آن ظرف معجونی بود که من از آن متنفر شدم؛ گویا با آب دهان یا قی مار خمیر شده بود . به او گفتم: این صله است یا زکات یا صدقه؟ که اینها بر ما اهل بیت حرام است . گفت: نه این است و نه آن، بلکه هدیه است . به او گفتم: زنان فرزند مرده بر تو بگریند!آیا از راه آیین خدا وارد شده ای تا مرا بفریبی؟ آیا رشته عقل و ادراکت از هم گسیخته و مختبطی یا دیوانه وار هذیان می گویی؟ ...
این سخنان، تشبیهی شاعرانه و یا سخنی از سر اغراق و مبالغه نیست، بلکه تبیین حقیقتی است که امروز مشهود اولیای خدا و فردا مشهود همگان خواهد بود .
حدیث شریف معراج پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم نیز بخش دیگری از این حقایق را تبیین می کند. حضرت رسول اکرم صلی الله علیه و آله و سلم در معراج گروهی را مشاهده کردند که با داشتن غذایی نیکو، گوشت مردار می خورند و در پاسخ سؤال آن حضرت، درباره آنان گفته شد: اینان کسانی هستند که در دنیا با امکان دستیابی به طعامی حلال، به غذای حرام آلوده شدند . (1050)
قرآن کریم در آیات فراوانی از جمله آیات سوره مبارکه واقعه، از این اسرار پرده بر می دارد و شایسته است اگر از همت و توفیق دستیابی به مرتبت رفیع مشاهده این حقایق بی بهره ایم، دست کم از اصل معارف قرآنی در این زمینه غافل نباشیم .

6- هدایت پیامبران و امامان (ع)

پیامبران و امامان (علیهم السلام ) هدایت به صراط مستقیم را از خدای سبحان طلب می کردند و هدایتی که بهره ایشان می شد به وسیله نزول فرشتگان خاص و وحی های تکوینی بود، نه تشریعی .
قرآن کریم با اشاره به هدایت پیامبران گذشته، به رسول اکرم صلی الله علیه و آله و سلم می فرماید: أولئک الذین هدی فبهداهم اقتده (1051)؛ زیرا آنان بعد از اصل اهتدا و دریافت وحی تشریعی و اعتقاد به ره آورد فرشتگان و عمل به آن، از خداوند سبحان هدایت به راه راست را مسئلت می کردند؛ چون وسیله اهتدای آنان افراد بشر نیستند . از این رو آنان با دریافت فیض ویژه که امر تکوینی خداست به مقصد می رسیدند . البته اختیار آنان در همه احوال محفوظ بود .

7 - راه بی تزاحم

در آیه کریمه (اهدنا الصراط المستقیم ) هدایت همه انسانها از خدای سبحان مسئلت می شود . همان طور که در آیه (ایاک نعبد و ایاک نستعین ) نیز تنها سخن از عبادت و استعانت شخص متکلم نیست .
سر مسئلت هدایت عمومی این است که جامعه امن و بی تزاحم تنها با هدایت همگانی و حرکت همه به یک سو، تأمین می شود؛ اما اگر هر گروه به سمتی حرکت کنند، یا گروهی به سمتی روانه باشند، ولی برخی دیگر از آن سمت بازگردند، چنین جامعه ای گرفتار تزاحم و از امنیت مطلوب محروم است .
واحد بودن مقصد و نبودن مزاحم، شرط سالم به مقصد رسیدن است . راهیان صراط مستقیم با یکدیگر رفیق حسن و هماهنگ هستند: و من یطع الله و الرسول فأولئک مع الذین أنعم الله علیهم من النبیین و الصدیقین و الشهداء و الصالحین و حسن أولئک رفیقا (1052)؛ زیرا آنان مددکار یکدیگرند، نه مزاحم و این ویژگی صراط مستقیم است که راهیان آن به تعلیم و هدایت الهی، هدایت همگان را در پیمودن راه مسئلت می کنند .
اگر رهرو تنها باشد و دیگران همراه و هم مسلک او نباشند، راه را با دشواری می پیماید؛ زیرا با مزاحمتهای فراوانی روبروست، ولی اگر همه در یک مسیر باشند نه تنها مزاحمتی نیست، بلکه همه یار یکدیگرند و این همان مدینه فاضله الهی است .
تذکر: گرچه امتثال احکام در مرحله طبیعت بر اثر محدود کردن امکانات مادی، مورد تزاحم قرار می گیرد، لیکن دین چون صراط مستقیم است برای صورت تزاحم نیز حکم خاص دارد که آن نیز در متن صراط جا دارد . از این جهت طالب حق و ثواب در هیچ مرحله ای در تنگنا قرار نمی گیرد .