تسنیم تفسیر قرآن کریم جلد 1

نویسنده : آیت الله عبدالله جوادی آملی

معنا و مصداق صراط مستقیم

معنای صراط مستقیم همان راه استقامت و در برابر راه اعوجاج است . راه معوج آن است که همراه با تخلف و اختلاف است و صراط مستقیم راهی است که از این دو آسیب مصون باشد . اما مصداق صراط مستقیم از نظر قرآن کریم همان دین قیم است: قل اننی هدانی ربی الی صراط مستقیم دینا قیما ملة ابراهیم حنیفا (993)
و دین قیم دینی است که خود ایستاده است و دیگران را نیز برپا می دارد و سر این که از دین قیمی که همان صراط مستقیم است به ملت ابراهیم یاد می شود و دین به روش او نسبت داده می شود این است که برجسته ترین روش را ابراهیم خلیل (علیه السلام ) ارائه کرده است و حنیف به معنای کسی است که در متن راه حرکت می کند و در مقابل جنیف و متجانف، یعنی کسی است که به راست یا چپ گرایش دارد .

صراط مستقیم و سبل انحرافی

صراط و سبیل از نظر معنا به هم نزدیک است، اما در قرآن کریم کلمه صراط همه جا به صورت مفرد به کار رفته است، بر خلاف سبیل که هم به صورت مفرد و هم به صورت جمع سبل آمده است: و أن هذا صراطی مستقیما فاتبعوه و لا تتبعوا السبل (994) . سر تعدد ناپذیری صراط آن است که به خدا استناد دارد و راه مستقیم الهی یکی بیش نیست و هر چه بر خلاف آن باشد، سبیل الغی است؛ اما راههای انحرافی سبل فراوان است . این بزرگراه محفوظ که یکی بیش نیست از یک سو به خدای سبحان مرتبط است و از سوی دیگر در فطرت یکایک انسانها قرار دارد و هر کس آن را طی کند به لقای مهر خدا می رسد .
صراط مستقیم، بزرگراهی است که ورود به آن، ورود به حوزه امنیت، سلامت و هدایت است و از این رو در روایات بر قرآن و امام معصوم (علیه السلام ) تطبیق شده است و همچنین در زبان عربی از بزرگراه به این جهت که رهرو در آن از گم شدن مصون است، به امام تعبیر می شود: ( و انهما لبامام مبین ) (995)حرکت به دنبال قرآن و امام معصوم (علیه السلام ) نیز گام نهادن در این بزرگراهی است که یقینا به مقصد منتهی می شود و صراط،
همین بزرگراه است .

صراط مستقیم و سبل الهی

قرآن کریم در برابر راههای انحرافی که از پیروی آنها نفی شده است: ( و لا تتبعوا السبل ) (996)، از سبل الله نیز یاد می کند و وعده هدایت هل مجاهدت به سبل مزبور را می دهد و الذین جاهدوا فینا لنهدینهم سبلنا (997) . سبل الله همان راههای کوچکی است که به بزرگراه (صراط ) می پیوندد و اگر سبیلی به صراط منتهی نشد، همان راههای ضلالتی است که انسانها از پیروی آن نهی شده اند؛ زیرا به پرتگاه منتهی می شود .
دستورهای صحیح اخلاقی، فقهی، حقوقی راههای فرعی است که به صراط مستقیم توحید مرتبط است؛ چنانکه راههای انحرافی اخلاقی و مانند آن سبیلهای فرعی است که به شرک مرتبط است .
سبل الله که کثیر است از صراط مستقیم که واحد است جدا نیست و رابطه سبل الله با صراط مستقیم به دو گونه قابل تصویر است:
الف: این که سبل راههایی فرعی باشد که به صراط می پیوندد؛ همانند نورهای ضعیف گوناگون که به خورشید منتهی می شود .
ب: این که صراط مستقیم با وحدت انبساطی و گسترده ای که دارد راههای فرعی (سبل ) را نیز زیر پوشش خود داشته باشد . بر اساس این تصویر راههای فرعی نیز در حقیقت متن صراط است و از مراحل اصلی آن محسوب می شود .