تسنیم تفسیر قرآن کریم جلد 1

نویسنده : آیت الله عبدالله جوادی آملی

معیت خدا با سالکان صراط

قرآن کریم درباره مجاهدان راه خدا، هم این حقیقت را بیان می کند که خداوند نیازی به مجاهدت آنان ندارد و این انسان است که از جهاد بهره می برد: و من جاهدنا فأنما یجاهد لنفسه ان الله لغنی عن العالمین (978) و هم به آنان وعده هدایت تکوینی و همراهی ویژه ای می دهد: و الذین جاهدوا فینا لنهدینهم سبلنا و ان الله لمع المحسنین (979) . خدای سبحان که صاحب راه است (سبلنا) لحظه به لحظه از راهیان دستگیری می کند؛ زیرا همواره با آنان است .
خدای سبحان دو گونه معیت دارد: یکی معیت قیومیه مطلق که همه کس و همه چیز را زیرپوشش دارد: ( و هو معکم أینما کنتم ) (980) و محصول آن نیز هدایتی عمومی و فراگیر است: ربنا الذی أعطی کل شی ء خلقه ثم هدی . (981) و دیگری معیت خاص که هدایت خاصی را به همراه دارد و هدایت خاص تکوینی مورد بحث همان هدایت ویژه ای است که محصول معیت خاص است: ان الله مع الذین اتقوا و الذین هم محسنون (982) . معیت مطلق اختصاص به مؤمنان ندارد، بلکه برای تبهکاران نیز به صورت (ان ربک لبالمرصاد) (983) ظهور می کند .
درخواست هدایت در آیه (اهدنا الصراط المستقیم ) مسئلت معیت و همراهی ویژه ای است که خدای سبحان با محسنان و صالحان دارد و محصول آن همین هدایت خاص تکوینی است .

ملاقات انسان با خدا

یکی از ویژگیهای سلوک الی الله این است که هدف و مقصد نهایی آن، خدای نامتناهی است و بنابراین، راه به سوی او نیز نامحدود خواهد بود و انسان در هر راهی گام بردارد به خدا می رسد، لیکن او اسمای حسنای فراوانی دارد؛ هم أرحم الراحمین است و هم أشد المعاقبین . برخی از انسانها به لقای مهر أرحم الراحمین وگروهی از راهیان به لقای قهر أشد المعاقبین می رسند .
قرآن کریم درباره ملاقات همه انسانها با خدا می گوید: یا أیها الانسان انک کادح الی ربک کدحا فملاقیه فأما من أوتی کتابه بیمینه فسوف یحاسب حسابا یسیرا و ینقلب الی أهله مسرورا و أما من أوتی کتابه وراء ظهره فسوف یدعوا ثبورا و یصلی سعیرا (984)؛ گروهی که نامه عملشان به دست راستشان سپرده شده با سهولت از موقف حساب گذشته، به سوی هم فکران خود باز می گردند و گروه دیگر که نامه عمل خود را از پشت سر دریافت می کنند، به آتشی افروخته افکنده می شوند. اینان همان تبهکارانی هستند که در دنیا قرآن را پشت سر انداختند: (نبذوه وراء ظهورهم ) (985) و دریافت کتاب از پشت سر، تمثل اعمال آنان در دنیاست . پس چنین نیست که انسان به لقای خدا نرسد؛ منتها باید بکوشد به لقای جمال خدای غفار و ستار برسد، نه به لقای جلال خدای قهار .
انسانها در رسیدن به لقای الهی همانند آبهایی هستند که به سوی دریا روانند؛ رودخانه های بزرگ تا به عمق دریا به پیش می روند ولی جویباران کوچک فقط به اوایل آن می رسند .
هیچ کس نمی تواند از لقای خدا سر باز زند و او را عاجز و ناتوان کند: و الذین یسعون فی ایاتنا معاجزین أولئک فی العذاب محضرون (986)، و لا یحسبن الذین کفروا سبقوا (987) کافران نیز به هر سو که رو کنند با عذابی مواجهند که از هر عذابی دردناکتر است: فیومئذ لا یعذب عذابه أحد و لا یوثق وثاقه أحد (988)؛اما در میان همه راههایی که به او منتهی می شود، یک راه، مستقیم و دیگر راهها انحرافی است: و أن هذا صراطی مستقیما فاتبعوه و لا تتبعوا السبل (989) جز راهی که انسان را به خدای رحمان می رساند و نمازگزار در این آیه کریمه هدایت به آن را می طلبد، دیگر راهها همه گمراهی و ضلالت است و به خدای منتقم منتهی می شود . انسان گمراه و گم شده نیز به مقصد نهایی خود (جهنم) هدایت می شود: (فاهدوهم الی صراط الجحیم ) . (990) گمراهان جمال خدا را ملاقات نمی کنند: کلا انهم عن ربهم یومئذ لمحجوبون (991)، اما جلال و قهر الهی را ملاقات می کنند؛ چون خود می گویند: (ربنا أبصرنا و سمعنا ) (992)

معنا و مصداق صراط مستقیم

معنای صراط مستقیم همان راه استقامت و در برابر راه اعوجاج است . راه معوج آن است که همراه با تخلف و اختلاف است و صراط مستقیم راهی است که از این دو آسیب مصون باشد . اما مصداق صراط مستقیم از نظر قرآن کریم همان دین قیم است: قل اننی هدانی ربی الی صراط مستقیم دینا قیما ملة ابراهیم حنیفا (993)
و دین قیم دینی است که خود ایستاده است و دیگران را نیز برپا می دارد و سر این که از دین قیمی که همان صراط مستقیم است به ملت ابراهیم یاد می شود و دین به روش او نسبت داده می شود این است که برجسته ترین روش را ابراهیم خلیل (علیه السلام ) ارائه کرده است و حنیف به معنای کسی است که در متن راه حرکت می کند و در مقابل جنیف و متجانف، یعنی کسی است که به راست یا چپ گرایش دارد .