تسنیم تفسیر قرآن کریم جلد 1

نویسنده : آیت الله عبدالله جوادی آملی

8- رابطه تحمید با تربیع کعبه

- روی عن صادق (علیه السلام ) أنه سئل لم سمیت الکعبه؟ قال: لأنها مربعة . فقیل له: و لم صارت مربعة؟ قال: لأنها بحذاء البیت المعمور و هو مربع . فقیل له: و لم صار بیت المعمور مربعا؟ قال: لانه بحذاء العرش و هو مربع . فقیل له: و لم صار العرش مربعا؟ قال: (لأن الکلمات التی بنی علیها الاسلام أربع: سبحان الله و الحمدلله و لا اله الا الله و الله أکبر . (726)
اشاره: حضرت امام صادق (علیه السلام ) سر تربیع کعبه را محاذات آن با بیت معمور مربع و راز تربیع معمور را محاذی بودن آن با عرش مربع و رمز تربیع عرش را تربیع اصول اولیه دین سبحان الله و الحمدلله و لا اله الا الله و الله أکبر می داند .
در این کلام بلند که امام صادق (علیه السلام ) سخن را از تربیع کعبه به اصول اولیه دین پیوند می دهد، عظمت تحمید بیان شده است؛ زیرا پایگاه تحمید چنان رفیع استع که در کنار تسبیح، تهلیل و تکبیر از اصول بنیادین دین و پایه های آغازین آفرینش جهان قرار گرفته است؛ زیرا عرش خداوند که همان مقام فرمانروایی اوست، بر این اصول استوار است .
همچنین اختصاص حمد به خدای سبحان از این حدیث استفاده می شود؛ همان طور که اختصاص تسبیح و تهلیل و تکبیر به خداوند نیز از آن استظهار می شود؛ زیرا اگر ریشه های اصلی دین تسبیح، تحمید، تهلیل و تکبیر است، پس در جهان چیزی به غیر خدا ارتباط ندارد تا به سبب آن، غیر خدا محمود حامدان قرار گیرد .
غیر خدا در صورتی می تواند ملجأ و محمود دیگران باشد که اولا از خود کمالی داشته باشد و ثانیا بتواند با کمال خود نیاز غیر را برطرف و تأمین کند؛ در حالی که تسبیح و تحمید خدای سبحان وقتی با تهلیل او قرین گردد، پیامش آن است که خدای سبحان تنها موجودی است که ناقص نیست و همه نقصها را نیز او برطرف می کند و در نتیجه، در جهان از غیر او کاری بر نمی آید؛ اما تسبیح و تحمید بی تهلیل پیامش فراتر از این نیست که خدای سبحان ناقص نیست و بر تأمین نیاز و رفع نقایص دیگران نیز قادر است و این، تنها اثبات شی ء است، نه نفی ما عدا.
بنابراین، تسبیح، تحمید، تهلیل و تکبیر، همه از آن خدای سبحان است و اگر مقام یا شخصی محمود است، در حقیقت شأنی از شئون فاعلیت خدای سبحان است؛ همانند مقام محمود رسول اکرم صلی الله علیه و آله و سلم .

9- پایان سخن بهشتیان

عن النبی صلی الله علیه و آله و سلم، الکلمة التی یقولها أهل الجنة اذا دخلوها و ینقطع الکلام الذی یقولونه فی الدنیا ما خلا الحمد لله و ذلک قوله: دعویهم فیها... و اخر دعویهم أن الحمد لله رب العالمین (727)
اشاره: بهشتیان هنگام ورود به بهشت و مشاهده تحقق وعد الهی خدا را حمد می کنند و هر چه را خواستند به صرف تسبیح خداوند برای آنها حاصل است و نیازی به اسباب و وسایل ندارند و بعد از بهره وری از نعمت بهشت، خدا را حمد می کنند و چون نعمتهای بهشت عطای غیر مجذوذ و غیر منقطع است، از این رو حمد بهشتیان نیز منقطع نخواهد شد و معنای آخر در آیه مزبور، نسبی است، نه نفسی .

10 - بازگشت ربوبیت به خالقیت

- عن الرضا (علیه السلام ): ... رب العالمین توحید له و تحمید و اقرار بأنه هو الخالق المالک لا غیر (728)
عن الصادق (علیه السلام ): ... رب العالمین، قال: خلق المخلوقین . (729)
اشاره: همان گونه که در بحث لطایف و اشارات آیه مورد بحث گذشت، ربوبیت با تحلیل به خالقیت بر می گردد و در این احادیث نیز به آن اشاره شده است .