تسنیم تفسیر قرآن کریم جلد 1

نویسنده : آیت الله عبدالله جوادی آملی

2- مبدأ اشتقاق الله و معنای مألوه

- عن الصادق (علیه السلام ): و الله اله کل شی ء (591)
- عن هشام بن الحکم أنه سأل أبا عبدالله (علیه السلام ) عن أسماء الله عزوجل و اشتقاقها، فقال: الله هو مشتق من اله و اله یقتضی مألوها ... (592)
- عن أمیرالمؤمنین (علیه السلام ): الله ... هو الذی یتأله الیه عند الحوائج و الشدائد کل مخلوق عند انقطاع الرجاء من جمیع من دونه ... (593)
اشاره: ربط تکوینی موجودی که عین فقر است، تنها به خدایی است که عین غناست و این پیوند گرچه در حال عادی محجوب و مستور است، لیکن در حالت اضطرار مکشوف و مشهود خواهد بود و در همه احوال تنها ملجأ هر مخلوق فقط خداوند است و در حال عادی که فیض به وسیله اسباب و علل ظاهری به مخلوق نیازمند می رسد، همه آن وسایط، مجاری فیض است، نه فیاض .
خلاصه آن که، توحید رجاء و توحید التجاء به این معناست که تنها مرجو و ملجأ خداست و اگر تفاوتی هست به لحاظ مقام اثبات است، نه ثبوت . همان طور که به مقتضای بطلان تسلسل، یک متفکر به سرآغاز سلسله علل، که همان خداست، پی می برد و آنگاه معلوم می گردد که سبب حقیقی هر مسببی خداوند است و علل دیگر، آیات اوست، در مورد رجاء و التجاء نیز این چنین است که گرچه در صورت قطع امید از ماسوی الله آنگاه به خداوند التجا می کنند، لیکن در حقیقت تکیه گاه اصلی همه رجاها و التجاها خداست .

3- بسم الله اولین آیه هر سوره

- عن امیرالمؤمنین (علیه السلام ):کان رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم یقرؤها [ بسم الله الرحمن الرحیم ] و یعدها آیة منها ... (594)
و التمسیة فی أول کل سورة آیة منها و انما کان یعرف انقضاء السورة بنزولها ابتداء للأخری و ما أنزل الله کتابا من السماء الا و هی فاتحته (595)
عن ابی داود عن ابن عباس قال: کان النبی صلی الله علیه و آله و سلم لا یعرف فصل السورة حتی ینزل علیه (بسم الله الرحمن الرحیم ) (596)
اشاره: مقصود آن است که چون با آغاز سوره جدید، سوره قبلی منقضی می شد، نازل شدن بسم الله ...، که اولین آیه سوره بعدی است، نشانه انقضای سوره قبلی بود، نه آن که بسم الله ، آیه پایانی سوره قبلی باشد و گرنه لازم بود برای انقضای آخرین سوره قرآن نیز بسم الله ... نازل گردد.

4- تبیین رحمت رحمانیه و رحیمیه

- عن الصادق (علیه السلام ): الرحمن بجمیع خلقه و الرحیم بالمؤمنین خاصة (597)
الرحمن اسم خاص بصفة عامة و الرحیم اسم عام بصفة خاصة (598)
- عن النبی صلی الله علیه و آله و سلم: أن عیسی بن مریم قال: الرحمن رحمن الدنیا و الرحیم رحیم الآخرة (599)
- عن الرضا (علیه السلام ) أنه قال فی دعائه: ... رحمن الدنیا و الآخرة و رحیمهما ... (600)
- عن أمیرالمؤمنین (علیه السلام ): الرحمن الذی یرحم ببسط الرزق علینا (601)
الرحمن ... العاطف علی خلقه بالرزق لا یقطع عنهم مواد رزقه و ان انقطعوا عن طاعته (602)
... و أما الرحمن فهو عدن لکل من آمن و هو اسم لم یسم به غیر الرحمن تبارک و تعالی و أما الرحیم فرحم من عصی و تاب آمن و عمل صالحا (603)
اشاره: چون رحمان به معنای مبدأ رحمت بی کران است: (رحمتی وسعت کل شی ء) (604) همه اشیا و اشخاص ملکی و ملکوتی، مرحوم خواهند بود، نه رحمان؛ از این رو نام رحمان برای هیچ کس جز خداوند شایسته نیست . اما رحیم، چون بی کرانی رحمت در آن مأخوذ نیست، ممکن است موجود محدودی که خود نیز مرحوم رحمان است، از جهتی مصداق رحیم قرار گیرد و برخی از حقوق از دست رفته خود را عفو کند، لیکن رحیم حقیقی خداوند است؛ زیرا همه حقوق و احکام مختص اوست و اگر تضییعی رخ دهد، نسبت به حقوق الهی رخ داده است .