تسنیم تفسیر قرآن کریم جلد 1

نویسنده : آیت الله عبدالله جوادی آملی

8- معیار تفکیک صفات ذات و فعل

صفات خدای سبحان برخی ذاتی و برخی فعلی است . صفات ذاتی عین ذات و همچون ذات، نامحدود بوده، در مقابل آنها هیچ وصف کمالی قرار ندارد؛ مانند: علم و حیات و قدرت و چون مقابلهای این صفات ( نادانی، مرگ، ناتوانی ) برای خداوند ممتنع است، خدای سبحان به آنها متصف نمی شود .
اما صفات فعل صفاتی است که از مقام فعل خداوند انتزاع می شود و در برخی موارد مقابل دارد و با داشتن مقابل خداوند به مقابلهای آنها نیز متصف می شود؛ مانند اراده، رضا، احیاء و بسط که مقابلهای آنها ( کراهت، سخط، اماته، قبض ) نیز صفات فعل خدای سبحان است .
بر اساس همین فرق بین صفات ذات و صفات فعل، حضرت امام رضا (علیه السلام ) به شخصی که در محضر ایشان گفت: خدا را حمد می کنم تا آن جا که مرز علم اوست: الحمد لله منتهی علمه ، فرمودند: این گونه تعبیر نکن؛ زیرا علم خدا که عین ذات نامحدود اوست، حدی ندارد . گوینده پرسید: خدا را چگونه حمد کنم؟ آن حضرت فرمودند: بگو الحمد الله منتهی رضاه (584) . چون رضای خدا محدود است . او از ایمان و مؤمن راضی است، ولی از کفر و کافر ناخشنود است: ( و لا یرضی لعباده الکفر ) (585) در جهان آخرت نیز بهشت و نعیم آن گستره رضای خدا و جهنم و عذابهایش محدوده غضب اوست . (586)
تذکر: کارهای خداوند، تنها به اوصاف کمالی فعل متصف خواهد شد و هرگز به اوصاف نقصی آن متصف نمی شود؛ مثلا اگر کاری از خداوند صادر شد حتما عدل و وفاست و هیچ گاه ظلم و جفا نخواهد بود . پس اتصاف به دو طرف مقابل به معنای موصوف شدن ذات اقدس الهی به اوصاف نقصی آن نیست .

9- احکام فقهی نام خدا

قداست و برکت نام خدا منشأ اعتبار احکامی فقهی برای اسمای لفظی خدای سبحان شده است . برخی از این احکام عبارت است از:
الف: حرمت تنجیس و آلوده کردن آن .
ب: وجوب تطهیر آن، در صورت آلوده شدن .
ج: حرمت هتک آن، به هر نحو .
د: حرمت مس آن بدون طهارت .
ه. ممنوع بودن جدال با آن ( سوگند به صورت لا و الله و بلی و الله ) در احرام عمره و حج .
و: لزوم ذکر و تسبیح آن در رکوع و سجود نماز .
ز: اشتراط ذبح و تذکیه حیوان به آن .
ح: مشروط بودن حلیت صید به ذکر آن .
ط: احکام سوگند .
ی: استحباب شروع کار با ذکر آن .
برخی از این احکام از سنت معصومان (علیهم السلام ) و برخی از قرآن کریم استفاده می شود؛ مثلا قرآن کریم هم ذکر نام خدا به هنگام ذبح حیوان را توصیه می کند: (فاذکروا اسم الله علیها) (587) و هم از خوردن گوشت حیوانی که بدون ذکر نام خدا صید یا ذبح یا نحر شده است، منع می کند و لا تأکلوا مما لم یذکر اسم الله علیه (588) اثر اسمای لفظی خدای سبحان به پایه ای است که حیوان پاک و حلال، اگر بدون ذکر نام او کشته شود، مردار، حرام و آلوده می شود . پس نام خدا با نامهای دیگر یکسان نیست تا ذکر و عدم ذکرش تفاوتی نداشته باشد و یا تنها نیت و خطور ذهنی آنها کافی و کارساز باشد .
تذکر: برخی برای فرق بین یمین که فقط به الله حاصل می شود و بین تیمن که به اسم الله تحقق می یابد، نکته تبرک به نام خدا را ذکر کرده اند؛ یعنی سوگند بر اساس حکم فقه، به الله حاصل می شود، نه به اسم الله ، لیکن تبرک به اسم الله حاصل می شود، چه رسد به ذات الله (589)
بحث روایی

1- معنای بسم الله

عن الرضا (علیه السلام ): معنی قول القائل بسم الله أی أسم نفسی بسمة من سمات الله عزوجل و هی العبادة . قال: فقلت له: ما السمة؟ قال: العلامة . (590)
اشاره: همان طور که در نظام تکوینی انسان مانند دیگر پدیده ها نشانه خالق خویش است، در نظام تشریع نیز لازم است، انسان سالک وسمه و علامت عبادت خدا را در جهان خود بنهد تا روح او در عبادت آفریدگار خویش موسوم و نشاندار گردد . چنین انسان سالکی به خوبی آیة الله خواهد بود؛ زیرا علامت معبود، یعنی عبادت در جان او ظهور کرده است .