تسنیم تفسیر قرآن کریم جلد 1

نویسنده : آیت الله عبدالله جوادی آملی

4- الله اسم اعظم الهی

در میان اسمای لفظی خدای سبحان اسم مبارک الله ، اسم جامع و اعظم است و سایر اسمای الهی با واسطه یا بی واسطه، زیر پوشش این نام مقدس است؛ مثلا اسم شافی که از اسمای جزئیه است زیر پوشش رازق و رازق تحت پوشش خالق و خالق زیر پوشش قادر و قادر زیر پوشش اسم جامع و اعظم الله است .
بنابراین، اسم الله نسبت به نامهای دیگر خداوند ( که زیر پوشش آن است ) اسم اعظم است و اگر آیه ای مشتمل بر اسم اعظم حق بود،
سید آیات به شمار می رود و از این رو در برخی روایات، آیه کریمه (بسم الله الرحمن الرحیم ) به گرامیترین و بزرگترین آیه قرآن وصف شده است: سرقوا أکرم آیة فی کتاب الله: (بسم الله الرحمن الرحیم ) (576)؛ عمدوا الی أعظم آیة فی کتاب الله ... و هی (بسم الله الرحمن الرحیم ) (577)
تذکر: نام شریف الله در بسیاری از آیات قرآن کریم آمده است و سر این که آیه (بسم الله الرحمن الرحیم ) سید آیات به شمار می رود اختلاف معنوی و تفسیری کلمه الله در بسم الله و سایر آیات است . (578)

5- رسالت نامهای خدا در سوره حمد

سه اسم از اسمای حسنای خداوند سبحان در آیه کریمه (بسم الله الرحمن الرحیم ) آمده است . همین نامها در دو آیه بعد نیز ذکر شده است ( الله در آیه دوم و الرحمن و الرحیم در آیه سوم ) و نباید پنداشت که این، تکرار است؛ زیرا اسمای الهی گاهی در چارچوبی محدود و فضایی بسته مطرح می شود و رسالت آنها تبیین همان محدوده مرزبندی شده است؛ چنانکه اگر به عنوان دلیل ذکر شده باشد، مدلول خاص خود را برهانی می کند؛ ولی گاهی چنین محدودیتی ندارد و از این قیود رها و آزاد است .
اسمای حسنای الله ، الرحمن و الرحیم در آیه کریمه بسم الله ... از قبیل قسم دوم است و آنچه در آیات بعد آمده است از قبیل قسم اول؛ زیرا نام الله ، در آیه دوم، با اشاراتی که به ذات جامع صفات کمالی دارد و الرحمن و الرحیم ، در آیه سوم، با اشعاری که به رحمت مطلق و مخصوص الهی دارد، هر یک حد وسط برهانی بر انحصار حمد در خدای سبحان است و در پی تبیین و تثبیت محمود بودن خداوند است و نه مهروب عنه بودن او . مثلا با این که آن ذات اقدس مورد رهبت خدا ترسان نیز هست: (و ایای فارهبون ) (579) اما این نامها در آیه بسم الله چنین چارچوب و محدوده ای ندارد، بلکه باز و بی مرز است

6- تحیری شور افکن و ممدوح

چنانکه گذشت، نام مقدس الله در اصل اله بوده و اله به معنای مألوه یعنی معبود یا متحیر فیه است . مألوه بودن خدای سبحان از آن روست که همه عقلها و دلها درباره آن ذات اقدس متحیر و سرگردانند .
حضرت امام سجاد (علیه السلام ) در زیارت امین الله به خدای سبحان عرض می کند: بار خدایا، دلهای خاشعان و خداترسان واله و حیران توست: اللهم ان قلوب المخبتین الیک والهة (580) . تحیر در ذات حق تعالی، تحیری ممدوح و زیباست . تحیر و سرگشتگی برای انسان راه نپیمودده، رنج آور و برای سالک به مقصد رسیده شیرین و لذت بخش است .
تحیر انسان به مقصد نرسیده مانند تحیر رهگذر تشنه ای است که در دامنه کوه سرگردان است و به چشمه های آب کوهستان دسترسی ندارد، اما تحیر سالک و اصل همانند تحیر رهپویی است که با راهنمایی راه بلدی آشنا، چشمه ساران کوهستان را یافته، با مشاهده چشمه های فراوان، اکنون متحیر است از کدامین چشمه بنوشد و تن تب زده از عطش خود را به کدامین چشمه بسپارد .
این تحیر شورانگیز، ویژه ره یافتگان و واصلان است و از این رو رسول اکرم صلی الله علیه و آله و سلم در مناجات خود با خدای سبحان عرضه می داشت: بارخدایا، تحیرم را درباره ذات خودت افزون کن: رب زدنی فیک تحیرا و این همان تحیر ره یافتگان و واصلان است که در حیرتند که از کدام نام خدای سبحان تبرک جویند و از کدامین چشمه سار زلال فیض الهی بنوشند .