تسنیم تفسیر قرآن کریم جلد 1

نویسنده : آیت الله عبدالله جوادی آملی

مکان نزول

مکی یا مدنی بودن سوره مبارکه حمد، مورد اختلاف است؛ بیشتر مفسران بر آنند که در مکه نازل شده است . (468) برخی نیز آن را مدنی می دانند (469) و بعضی نیز قائلند که خدای سبحان برای تشریف این سوره و تأکید بر اهمیت آن، دوبار ( یک بار در مکه و بار دیگر در مدینه ) آن را فرو فرستاده است . (470)
اختلاف درباره مکی یا مدنی بودن سوره حمد ثمره تفسیری ندارد؛ زیرا مشتمل بر آیه ای نیست که معنایش به اختلاف نزول، مختلف و متفاوت شود، لیکن برای مکی بودن آن، دلایل چندی بیان داشته اند:
1 - خدای سبحان در سوره مبارکه حجر به پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم می فرماید: و لقد اتیناک سبعا من المثانی و القران العظیم (471) . با توجه به این که سوره مبارکه حجر از سوره های مکی است و مراد از (سبعا من المثانی ) در آن، به شهادت روایات معصومین (علیهم السلام ) سوره حمد است (472) و از طرفی اعطای السبع المثانی به پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم با لفظ ماضی (اتیناک) بیان شده است، پس سوره حمد نیز مکی است و قبل از سوره حجر نازل شده است .
2 - در روایات فریقین آمده است که قوام نماز به سوره مبارکه فاتحة الکتاب است: لا صلاة الا بفاتحة الکتاب (473) و نماز، پیش از هجرت در مکه تشریع شده است . استاد علامه طباطبایی (قدس سره ) می فرماید:
گرچه نماز با هیئت و ویژگیهای کنونی آن در شب معراج .تشریع شد، اما از آیات فراوانی در سوره های مکی از جمله آیه کریمه أرأیت الذی ینهی عبدا اذا صلی (474) بر می آید که در اوایل بعثت نیز اصل نماز، دست کم به صورت سجده و تلاوت بخشی از قرآن، تشریع شده بود . (475)
3 - در برخی از تفاسیر اهل سنت برای اثبات مکی بودن سوره مبارکه حمد به روایاتی از حضرت امیرالمؤمنین (علیه السلام )، استناد شده است؛ مانند: نزلت فاتحة الکتاب بمکة من کنز تحت العرش (476) در جوامع روایی شیعی نیز حدیثی به این صورت از آن حضرت (علیه السلام ) نقل شده است: فأول ما نزل علیه بمکة فاتحة الکتاب ... (477) . همچنین حضرت امام صادق (علیه السلام ) می فرماید: فأول ما نزل علی رسول الله بمکة بعد أن نبی ء الحمد (478)

ترتیب نزول

در بحث پیش برخی اقوال و قراین درباره این که سوره مبارکه حمد اولین سوره نازله بر پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم است مطرح شد . برخی از پژوهشگران علوم قرآنی نیز بر اساس روایت جابر بن زید و مانند آن و برخی نصوص تاریخی، آن را پنجمین سوره نازله دانسته اند که پس از سوره های علق، قلم، مزمل و مدثر و پیش از سوره مسد نازل شده است . (479)

تعداد آیات

سوره مبارکه حمد، به اتفاق مسلمانان (480)، هفت آیه دارد و بر اساس روایات اهل بیت عصمت و طهارت (علیهم السلام ) آیه کریمه (بسم الله الرحمن الرحیم ) اولین آیه آن است: قیل لأمیرالمؤمنین (علیه السلام ): یا أمیرالمؤمنین أخبرنا عن (بسم الله الرحمن الرحیم ) أهی من فاتحة الکتاب؟ فقال: نعم کان رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم یقرأها و یعدها آیة منها... . (481)
بنابراین، قرائت (بسم الله ...) در ابتدای سوره حمد تنها برای تبرک جستن به آن نیست، بلکه جزئی از سوره است و از این رو در صورت وجوب تلاوت سوره حمد، در نماز یا غیر آن، اگر بدون بسم الله تلاوت شود، امر خداوند متعال امتثال نشده است .
گویاترین شاهد بر تعداد آیات سوره حمد، آیه کریمه و لقد اتیناک سبعا من المثانی و القران العظیم (482) است که به شهادت روایات معصومین ( علیهم السلام ) مراد از آن فاتحة الکتاب است . (483) روایات فریقین نیز بی هیچ گونه اختلافی، همین عدد را تأیید می کند . (484) تنها اختلافی که در آیات این سوره است درباره تقطیع و مرزبندی آیات آن است، نه اصل عدد هفت؛ زیرا کسانی که (بسم الله الرحمن الرحیم ) را اولین آیه سوره حمد دانسته اند از (صراط الذین ...) تا آخر سوره را یک آیه و دیگران که بسم الله را آیه ای از این سوره نمی دانند (غیرالمغضوب ...) را آیه ای مستقل به شمار آورده اند .